I UK 70/06

Sygn. akt I UK 70/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z odwołania Z. A.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

z udziałem z zainteresowanego D. H.

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 września 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 grudnia 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 7

grudnia 2005 r. zmienił zaskarżony przez ubezpieczonego Z. A. wyrok Sądu

2

Okręgowego w B. V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lipca

2005 r. i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

B. z 22 grudnia 2004 r., ustalając, że ubezpieczony Z. A. w okresie urlopu

wychowawczego od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 22 maja 2001 r. podlegał

obowiązkowemu pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony Z. A. prowadził pozarolniczą

działalność gospodarczą od dnia 1 sierpnia 1996 r. w formie spółki cywilnej

Przedsiębiorstwo Produkcyjno - Handlowo - Usługowe "W." Z. A., A. H. z siedzibą

w B. Z tego tytułu zgłosił się do ubezpieczenia zdrowotnego. Od dnia 28 lutego

2001 r. ubezpieczony zarejestrował w Urzędzie Miasta B. działalność gospodarczą.

Jednocześnie pozostawał w stosunku pracy w Miejskim Przedsiębiorstwie

Energetyki Cieplnej w B., w pełnym wymiarze czasu pracy. W okresie od dnia 1

stycznia 1999 r. do dnia 22 maja 2001 r. korzystał z urlopu wychowawczego.

Decyzją z dnia 22 grudnia 2004 r. organ rentowy stwierdził, że Z. A. z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej podlegał od dnia 1 stycznia

1999 r. do dnia 22 maja 2001 r. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym; nie

podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu jako osoba

przebywająca na urlopie wychowawczym w wymienionym okresie oraz nie podlegał

w powyższym okresie dobrowolnym ubezpieczeniom z tytułów, o których mowa w

art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137 poz.

887 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

lub ustawa systemowa.). Zdaniem organu rentowego ubezpieczony w okresie

przebywania na urlopie wychowawczym, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy, nie

podlegał obowiązkowemu pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, a podlegał

obowiązkowemu ubezpieczeniu z tytułu równoczesnego prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej.

Oddalając odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji Sad Okręgowy zgodził się

ze stanowiskiem organu rentowego stwierdzając, że skoro w okresie korzystania z

urlopu wychowawczego nie były odprowadzane składki na ubezpieczenie

społeczne, gdyż pracownik nie osiągał w tym czasie przychodu z umowy o pracę,

to w tym okresie podlegał on ubezpieczeniu społecznemu jako prowadzący

3

działalność gospodarczą. Nadto, zdaniem Sądu, art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy ma

zastosowanie wyłącznie do osób, które nie legitymują się innym tytułem do

podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu.

Sąd Apelacyjny, uznając apelację ubezpieczonego, zmienił zaskarżony wyrok

Sądu pierwszej instancji oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego

wskazując, że pracownik przebywając na urlopie wychowawczym w dalszym ciągu

podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z tytułu pozostawania w

stosunku pracy. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 i 5 oraz art. 9 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych zasadą jest podleganie obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego z jednego tytułu. Zatem pracownik w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy,

prowadzący równocześnie działalność gospodarczą podlega obowiązkowi

ubezpieczenia społecznego tylko z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy (z

wyjątkiem osób wymienionych w art. 9 ust. 1 a ustawy). Z art. 6 ust. 1 pkt 19 tej

ustawy wynika, że osoby przebywające na urlopach wychowawczych podlegają

obowiązkowi ubezpieczenia, a art. 9 ust. 6 dodaje "jeżeli nie mają ustalonego

prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów leczeniu rodzących

obowiązek ubezpieczeń społecznych". Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 16 ust. 8

wymienionej ustawy składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe osób

przebywających na urlopach wychowawczych finansuje w całości budżet państwa

za pośrednictwem ZUS. Skoro zatem pracownik przebywając na urlopie

wychowawczym w dalszym ciągu podlega obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego z tytułu pozostawania w stosunku pracy wówczas art. 6 ust. 1 pkt 19

(oraz art. 16 ust. 18 ustawy) nie ma do niego zastosowania jako dotyczący innych

sytuacji. Dla poparcia swojego stanowiska Sąd Apelacyjny przywołał wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 2005 r. sygn. akt II UK 128/04 (OSNP 2005 r., poz.

233) oraz z dnia 20 października 2005 r. w sprawie I UK 63/05 (niepubl.).

W skardze kasacyjnej organ rentowy powołał się na naruszenie przepisów

prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 9 ust. 6 oraz art. 16 ust. 8 w związku z

art. 6 ust. 1 pkt 1 i 19 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że innym tytułem w rozumieniu art. 9 ust. 6 tej

ustawy - w odniesieniu do osób przebywających na urlopach wychowawczych lub

pobierających zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku

4

macierzyńskiego (art. 6 ust. l pkt 19 tej ustawy) - jest stosunek pracy, w związku z

którym osoby te przebywają na urlopie wychowawczym lub macierzyńskim, 2/ art. 6

ust. 1 pkt 5 oraz art. 9 ust. 1a w związku z art. 18 ust. 4 pkt 5a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych poprzez przyjęcie, że nie podlega obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą i jednocześnie pozostająca w stosunku pracy, jeżeli ze stosunku

pracy osiąga przychód niższy od minimalnego wynagrodzenia za pracę, 3/ art. 2a

ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez nierówne

traktowanie odwołującego się w zakresie opłacania składek na obowiązkowe

ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej w stosunku do osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą, które nie korzystały z urlopu wychowawczego lub macierzyńskiego w

okresie prowadzenia działalności gospodarczej. Skutkiem przyjęcia takiej

interpretacji przez Sąd jest uznanie, że korzystanie z urlopów macierzyńskiego i

wychowawczego w okresie pozostawania w stosunku pracy, bez względu na

wysokość osiąganego przychodu ze stosunku pracy, wyłącza obowiązek

ubezpieczenia z tytułu jednoczesnego prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 6 ustawy). Jako okoliczność

uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał

istnienie potrzeby wykładni wyżej wskazanych przepisów obowiązującego prawa i

ustalenia, czy innym tytułem w rozumieniu art. 9 ust. 6 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych w odniesieniu do osób przebywających na urlopach

wychowawczych, pobierających zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości

zasiłku macierzyńskiego jest stosunek pracy, w związku z którym osoby te

przebywają na urlopie macierzyńskim lub wychowawczym, w sytuacji gdy z tytułu

pozostawania w stosunku pracy nie osiągają one przychodów. Ponadto istnieje

potrzeba wskazania czy osoba przebywająca na zasiłku wychowawczym lub

macierzyńskim, pozostająca w stosunku pracy i jednocześnie prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczą, powinna być objęta ubezpieczeniem

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą (art. 6 ust. 5 ustawy), czy

też przysługuje jej uprawnienie do skorzystania z uprawnień przewidzianych w art.

16 ust. 8 tej ustawy tj. z finansowania w całości przez budżet państwa za

5

pośrednictwem ZUS składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Okolicznością

uzasadniającą rozpoznanie skargi kasacyjnej jest również konieczność

wypracowania jednolitej wykładni prawa, aby w sprawach o podobnych stanach

faktycznych nie zapadały odmienne wyroki, jak to ma miejsce w chwili obecnej oraz

równe traktowanie osób prowadzących działalność gospodarczą co do opłacania i

obliczania składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, bez względu na to,

czy korzystają jednocześnie z urlopu wychowawczego lub macierzyńskiego,

udzielonego im przez pracodawcę. Zdaniem skarżącego fakt, że osoba

przebywająca na zasiłku wychowawczym lub macierzyńskim jest nadal

pracownikiem, nie przesądza o tym, że osoba taka ma być objęta ubezpieczeniem

społecznym pracowników w okresie przebywania na takim urlopie. We wskazanym

okresie nie zachowuje bowiem prawa do wynagrodzenia, nie osiąga więc

przychodu, który jest podstawą do naliczania i odprowadzania składek na

ubezpieczenia społeczne (art. 18 ust. 1 ustawy). Brak przychodu przesądza o tym,

że osoba przebywająca na zasiłku wychowawczym lub macierzyńskim nie może

być objęta ubezpieczeniem społecznym pracowników (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy).

Ponadto gdyby intencją ustawodawcy było uznanie, że osoby te podlegają

ubezpieczeniom społecznym pracowników, zbędne byłoby wyodrębnienie w art. 6

ust. 1 pkt 19 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, bowiem zawierałby się

on w art. 6 ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Również niecelowe byłoby wprowadzanie do

ustawy przepisu art. 9 ust. 6, zgodnie z którym "osoby, o których mowa w art. 6 ust.

1 pkt 8 i 19, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym,

jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów

rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych". Przyjęta przez Sąd Apelacyjny

interpretacja powoduje, że art. 9 ust. 6 ustawy jest zbędny, bowiem dla osób

przebywających na urlopie wychowawczym lub macierzyńskim, tym tytułem zawsze

byłby stosunek pracowniczy. Organ rentowy wskazał, że osoba prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega obowiązkowym ubezpieczeniom:

emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 ustawy). Sam fakt zawarcia umowy o

pracę nie przesądza o tym, że na osobie prowadzącej działalność gospodarczą nie

ciąży obowiązek zgłaszania się do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z

6

innych tytułów, w tym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Należy mieć przy tym na uwadze, że jeżeli podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne z tytułu zawartej umowy o pracę jest niższa od

minimalnego wynagrodzenia (art. 9 ust. 1a w związku z art. 18 ust. 4 pkt 5a

ustawy), to powstaje obowiązek podlegania ubezpieczeniom i społecznym również

z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W omawianej sprawie

ubezpieczony z tytułu pozostawania w stosunku pracy w okresie przebywania na

zasiłku wychowawczym nie osiągnął przychodu (podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne wynosiła 0,00 zł.). Wobec nieosiągania przychodu w

okresie pozostawania na zasiłku wychowawczym nie powstaje obowiązek

ubezpieczeń społecznych z tego tytułu, zatem stosunek pracowniczy nie jest innym

tytułem rodzącym obowiązek ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 9 ust. 6

ustawy. Zdaniem skarżącego pracownik otrzymujący wynagrodzenie niższe od

minimalnego i prowadzący działalność gospodarczą jest zobowiązany do

odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej. W przeciwnym wypadku po przejściu na urlop

wychowawczy, nie musiałby odprowadzać składek na ubezpieczenia emerytalne i

rentowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a finansowanie składek

emerytalnej i rentowych zgodnie z art. 16 ust. 8 ustawy, przejąłby w całości budżet

państwa za pośrednictwem ZUS. Z tych względów, w ocenie organu rentowego,

ubezpieczony powinien podlegać obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt

5 oraz art. 9 ust. 1a ustawy. Nawet gdyby przyjąć, że odwołujący się podlegał w

omawianym okresie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, to nie jest to

tożsame z tym, że w całym tym okresie nie podlegał ubezpieczeniom społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą. Fakt podlegania pracowniczemu

ubezpieczeniu społecznemu byłby istotny w sprawie jedynie do czasu zmiany art. 9

ustawy poprzez dodanie art. 9 ust. 1a tej ustawy, tj. do dnia 30 grudnia 1999 r.

(Dz.U. z 1999 r. Nr 110, poz. 1256, art. 1). Po tej dacie, w sprawie podlegania

ubezpieczeniom społecznym ubezpieczonego z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej, bez znaczenia będzie okoliczność podlegania przez

niego ubezpieczeniom społecznym pracowników, o ile nie osiąga z tego tytułu

7

przychodu w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę. Nawet gdyby

przyjąć, że ubezpieczony od dnia 30 grudnia 1999 r. do dnia 22 maja 2001 r.

podlegał ubezpieczeniom społecznym pracowników, to jednocześnie podlegałby

ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. W tym

stanie sprawy od dnia 30 grudnia 1999 r. do dnia 22 maja 2001 r. w stosunku do

ubezpieczonego nie miał zastosowania art. 9 ust. 6 ustawy, bowiem prowadzenie

działalności gospodarczej było tytułem rodzącym obowiązek ubezpieczeń

społecznych. Na zakończenie skarżący wskazał, że zasada równego traktowania

ubezpieczonych (art. 2a ustawy) dotyczy między innymi warunków objęcia

systemem ubezpieczeń społecznych oraz obowiązku opłacania i obliczania

wysokości składek na ubezpieczenie społeczne (ust. 2 pkt 1 i 2). Obowiązek

podlegania ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą może być uchylony jedynie w sytuacjach ściśle określonych w

omawianej ustawie. Skoro ustawodawca nie przewidział, że pobieranie zasiłku

wychowawczego lub macierzyńskiego uchyla obowiązki wynikające z art. 6 ust. 5

ustawy, to nie można przyjmować interpretacji rozszerzającej. Zmierzałoby to

bowiem do nierównego traktowania w zakresie obowiązku opłacania i obliczania

składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne osób prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą, które nie korzystają w urlopu

wychowawczego lub macierzyńskiego, udzielonego przez pracodawcę. W tym

stanie rzeczy skarżący wniósł o uchylenie i zmianę w całości zaskarżonego wyroku

z dnia 7 grudnia 2005 r. i oddalenie apelacji wnioskodawcy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik ubezpieczonego powołując

się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2005 r. sygn. II UK 128/04

podniósł, że dopóki osoba prowadząca działalność gospodarczą pozostaje

pracownikiem, dopóty podlega przymusowi ubezpieczenia wyłącznie z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu podlegają również osoby korzystające z urlopu wychowawczego i

pobierające zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego

(art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy) - "od dnia spełnienia warunków, o których mowa wart. 9

ust. 6, do dnia zaprzestania spełniania tych warunków" (art. 13 pkt 13). Jak wynika

z art. 9 ust. 6 ustawy w związku z jej art. 6 ust. 1 pkt 19, przymus ubezpieczenia w

8

odniesieniu do tej grupy ubezpieczonych istnieje tylko wtedy, gdy "nie mają

ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących

obowiązek ubezpieczeń społecznych". Z powołanych przepisów nie wynika

przymus ich ubezpieczenia z tych innych tytułów. Wynika z nich tyle tylko, że

względem osób przebywających na urlopach macierzyńskim i wychowawczym

mających inny niż korzystanie z tych urlopów tytuł rodzący obowiązek

ubezpieczenia, nie powstaje obowiązek ubezpieczeń na podstawie art. 6 ust. 1 pkt

19 ustawy. Ubezpieczony podniósł, że „ustawa systemowa w art. 8 ust. 1 pkt 1

definiuje pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy, wprowadzając od

tej definicji dla celów ubezpieczeń społecznych dwa wyjątki. Według art. 13 pkt 1

ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom podlegają pracownicy od dnia nawiązania

stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. Urlopy macierzyński i wychowawczy

są instytucjami prawa pracy”. Urlopy te są dla pracodawcy obligatoryjnymi okresami

zwolnienia pracownika z obowiązku świadczenia pracy, za czas których pracownik

nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Utrata możliwości zarobkowania

rekompensowana jest świadczeniami z zabezpieczenia społecznego - zasiłkiem

macierzyńskim z chorobowego ubezpieczenia społecznego (art. 2 pkt 5 ustawy z

dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa, Dz. U. Nr 60, poz. 636 ze zm.) oraz

zasiłkiem wychowawczym z zaopatrzenia społecznego, czy jak to określił

ustawodawca w art. 18 ust. 5a - z pomocy społecznej (rozdział 2a ustawy z dnia 1

grudnia 1994 r. o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych,

jednolity tekst: Dz. U. z 1998 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.). Tak więc przerwy w

świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej

opieki nie są przerwami w wykonywaniu pracy powodującymi utratę statusu

pracownika. Zatem „pracownik, który korzysta z urlopu macierzyńskiego i

wychowawczego w okresie pozostawania w stosunku pracy nie powoduje

obowiązku pracownika ubezpieczenia z tytułu jednoczesnego prowadzenia w tych

okresach pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z

art. 9 ust. 6)”. Zdaniem ubezpieczonego zarzut skargi kasacyjnej dotyczący

uchybienia art. 9 ust. 6 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy nie jest

usprawiedliwiony, a treść pozostałych zarzutów opiera się wyłącznie na wybiórczo

9

dokonanej interpretacji orzecznictwa Sądu Najwyższego. W świetle

przedstawionych wywodów pełnomocnik ubezpieczonego wniósł o oddalenie skargi

w całości z uwagi na brak uzasadnionych podstaw do jej wniesienia oraz o

zasądzenie od skarżącego organu rentowego - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w B. - na rzecz ubezpieczonego zwrotu kosztów zastępstwa prawnego

według złożonego zestawienia kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, zważywszy że kontrowersyjne, także w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, zagadnienie prawne rozstrzygnął powiększony

skład najwyższej instancji sądowej, przyjmując w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 23 maja 2006 r., III UZP 2/06 (dotychczas niepublikowana), że osoby, które

w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego lub urlopu wychowawczego

pozostają w stosunku pracy i równocześnie prowadzą pozarolniczą działalność

podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia tej

działalności (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. nr 137, poz. 887

ze zm.).

W uzasadnieniu tego stanowiska, które w pełni akceptuje skład orzekający w

rozpoznawanej sprawie, podniesiono, że w ustawie o systemie ubezpieczeń

społecznych, która uchyliła, między innymi, ustawę z dnia 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, wyodrębnione zostały cztery

ryzyka ubezpieczeniowe: emerytalne, rentowe, chorobowe oraz wypadkowe.

Zostały one odrębnie uregulowane, odpowiednio: emerytalne i rentowe w ustawie z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) obowiązującej

od dnia 1 stycznia 1999 r., która uchyliła moc obowiązującą między innymi ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), chorobowe w ustawie z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego na

wypadek choroby i macierzyństwa (tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r., Nr 31, poz. 267),

10

która uchyliła poprzednio obowiązującą ustawę z dnia 17 grudnia 1974 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.) i

wypadkowe uregulowane ustawą z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199,

poz. 1673), która uchyliła ustawę z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jednolity: Dz.U. z 1983 r.

Nr 30, poz. 144 ze zm.). Te odrębne regulacje dotyczą różnych chronionych ryzyk,

które podlegają ochronie w związku z gromadzeniem składki ubezpieczeniowej w

odrębnych funduszach wydzielonych w ramach Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych.

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu i rentowym

oraz kwestie ewentualnego zbiegu różnych tytułów tych ubezpieczeń regulują art. 6

i 9 ustawy systemowej, stanowiąc - w części istotnej z uwagi na rozpatrywane

zagadnienie - że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym

podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są m.in.

pracownikami (art. 6 ust. 1 pkt 1), osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność

oraz osobami z nimi współpracującymi (art. 6 ust. 1 pkt 5) oraz osobami

przebywającymi na urlopach wychowawczych lub pobierającymi zasiłek

macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (art. 6 ust. 1 pkt

19).

Tak więc ubezpieczenia emerytalne i rentowe dotyczą wszystkich osób

utrzymujących się z własnej pracy, a ustawa systemowa powiązała obowiązek

ubezpieczenia nie tylko z działalnością przynoszącą stały dochód, ale także z

faktem osiągania jakichkolwiek stałych źródeł dochodu, w tym z tytułu zasiłków z

ubezpieczenia społecznego (zasiłek macierzyński i wychowawczy), zasiłki dla

bezrobotnych, zasiłki stałe z pomocy społecznej oraz zasiłki i świadczenia socjalne.

Taki podział ubezpieczeń społecznych na cztery rodzaje oznacza nie tylko odrębną

składkę na każdy rodzaj ubezpieczenia, ale także różny zakres podmiotowy

podlegających obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu tych odrębnych ryzyk.

Wszystkie grupy osób wymienione w art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych podlegają tylko obowiązkowi ubezpieczenia

11

emerytalnego i rentowych. Stosunek pracy jest szczególnym tytułem obowiązku

ubezpieczenia społecznego. Powstanie stosunku pracy powoduje bowiem

jednoczesne (tzw. zasada automatyzmu) powstanie stosunku ubezpieczenia

społecznego.

Z kolei, w myśl ustawy systemowej, za osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność uważa się osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na

podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów

szczególnych, a więc na podstawie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej (Dz.U. nr 173, poz. 1807 ze zm.), a także ustawy z dnia

22 marca 1989 r. o rzemiośle (tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 979 ze

zm.).

Obowiązkiem ubezpieczenia społecznego w zakresie ubezpieczenia

emerytalnego i rentowych objęte zostały również osoby pobierające różnego

rodzaju zasiłki i świadczenia w okresach przerw w pracy zawodowej z różnych

przyczyn, w tym osoby pobierające zasiłek dla bezrobotnych, zasiłek macierzyński i

zasiłek na zasadach zasiłku macierzyńskiego. Zasiłek macierzyński i zasiłek na

zasadach zasiłku macierzyńskiego (art. 2 pkt 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa), przysługują z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ten pierwszy

przysługuje ubezpieczonej, która w dniu porodu podlegała obowiązkowo lub

dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu, albo w okresie urlopu wychowawczego

(art. 29 ust. 1 wyżej wskazanej ustawy), natomiast drugi w razie urodzenia dziecka

po ustaniu ubezpieczenia chorobowego, o ile ubezpieczenie ustało w okresie ciąży,

wskutek ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy lub z naruszeniem

przepisów prawa stwierdzonym prawomocnym orzeczeniem sądu (art. 30 ust. 1 tej

ustawy). Składkę na ubezpieczenie społeczne osób pobierających wymienione

zasiłki finansuje w całości budżet państwa za pośrednictwem ZUS (art. 16 ust. 8

ustawy systemowej). Podstawę wymiaru składki stanowi kwota pobieranego

zasiłku.

Dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu

wychowawczego, przysługuje na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o

świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), matce lub ojcu,

12

opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie

podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu

sprawowania opieki nad dzieckiem, które ma orzeczoną niepełnosprawność oraz

konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze

znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, albo ma orzeczenie o

znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zbieg obowiązku ubezpieczenia (art. 9 ust. 1 ustawy systemowej), dotyczy

tylko ubezpieczenia emerytalnego i rentowych i zachodzi wówczas, gdy jedna

osoba wykonuje kilka rodzajów działalności, z którymi wiąże się obowiązek

ubezpieczenia społecznego. Powołany przepis ustawy systemowej, ustalający

reguły zbiegu różnych tytułów ubezpieczenia, stanowi że jeśli któryś z tych tytułów

wystąpi w zbiegu z innym tytułem wymienionym w art. 6 ust. 1 i 2 (tzw. tytułem

ogólnym), to zawsze pojawia się obowiązek ubezpieczenia - tytuł taki ma charakter

bezwzględny, a więc jego istnienie nie prowadzi do zwolnienia z obowiązku

ubezpieczenia. Tak więc w przypadku zbiegu co najmniej dwóch tytułów

bezwzględnych, oba one rodzą obowiązek ubezpieczenia, natomiast w razie zbiegu

ze sobą pozostałych tytułów ogólnych, ustawa systemowa przyjmuje zasadę

pierwszeństwa w czasie.

Z przedstawionych przepisów i przytoczonych wyżej uwag, wynika dla

rozpoznawanej sprawy przede wszystkim to, że przebywanie na urlopach

wychowawczych lub pobieranie zasiłku macierzyńskiego albo zasiłku w wysokości

zasiłku macierzyńskiego, jest samodzielnym tytułem ubezpieczeniowym obok

posiadania statusu pracownika czy statusu osoby prowadzącej pozarolniczą

działalność i powstaje w związku z osiąganiem przychodów „zasiłkowych”,

pełniących rolę swoistego substytutu wynagrodzenia.

Przepis art. 9 ust. 1 ustawy systemowej, przesądza, że osoby, będące m. in.

pracownikami, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo

ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane

ubezpieczeniem tylko z tytułu stosunku pracy (zasada pierwszeństwa

pracowniczego tytułu ubezpieczenia społecznego). Osoby te mogą dobrowolnie, na

swój wniosek, być objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z

innych tytułów. Warto pamiętać, że także pracownicy, mający ustalone prawo do

13

emerytury lub renty, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym (ust. 4).

Powyższe oznacza, że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym, podlegają: pracownicy - od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia

ustania tego stosunku (art. 13 pkt 1 ustawy systemowej), osoby prowadzące

działalność pozarolniczą - od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia

zaprzestania wykonywania tej działalności ( art. 13 pkt 4), osoby pozostające na

urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w

wysokości zasiłku macierzyńskiego - od dnia spełnienia warunków, o których mowa

w art. 9 ust. 6, do dnia zaprzestania spełniania tych warunków (art. 13 pkt 13). W

dalszym ciągu oznacza to, że ustawodawca przyjął zasadę pierwszeństwa

obowiązkowego ubezpieczenia z jednego – pracowniczego - tytułu, stanowiąc w

art. 9 ust. 1 ustawy, że osoby będące pracownikami, „spełniające jednocześnie

warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z

innych tytułów”, są obejmowane ubezpieczeniami tylko z jednego (pracowniczego)

tytułu. W stosunku do osób przebywających na urlopach wychowawczych lub

pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku

macierzyńskiego, obowiązek ubezpieczenia z tego tytułu pojawia się tylko wtedy,

gdy „nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów

rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych” (art. 9 ust. 6 w związku z art. 6

ust. 1 pkt 19 ustawy systemowej). Z powyższego wynika, że osoby przebywające

na urlopach macierzyńskim i wychowawczym, mające inny jeszcze, niż korzystanie

z tych urlopów, tytuł rodzący obowiązek ubezpieczenia (np. prowadzenie

działalności pozarolniczej), nie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń emerytalnego i

rentowych na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy, ale z mocy art. 6 ust. 1 pkt 5.

Równocześnie i niewątpliwie w okresach urlopów macierzyńskiego (art. 180

k.p.) i wychowawczego (art. 186 k.p.), których udzielenie jest obowiązkiem

pracodawcy, pracownicy są zwolnieni z obowiązku świadczenia pracy. Za czas tych

urlopów pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia, otrzymując z tego

tytułu świadczenia z zabezpieczenia społecznego – zasiłek macierzyński, albo

dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu

wychowawczego, rekompensujące w jakiejś mierze niepobieranie wynagrodzenia.

14

Fakt, że przerwy w świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania

nad nim osobistej opieki nie powodują utraty statusu pracownika (rozumianego w

art. 8 ust. 1 ustawy systemowej jako „osoba pozostająca w stosunku pracy”) nie

może jednak prowadzić do wniosku, że pozostaje „w mocy” pracowniczy tytuł

ubezpieczenia. Trzeba bowiem podkreślić, że stosownie do art. 16 ust 2 ustawy

systemowej, składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe - ponoszą w równych

częściach ubezpieczony i płatnik (pracodawca). Tymczasem ze względu na to, że

podczas pobierania zasiłku macierzyńskiego i zasiłku w wysokości zasiłku

macierzyńskiego, pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia, to należy

przyjąć, że ustał tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych ze stosunku

pracy, ponieważ przerwy w świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka lub

sprawowania nad nim osobistej opieki mają dla pracownika ten skutek, że nie ma

on obowiązku uiszczenia składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe od

wynagrodzenia, które mu w tych okresach nie przysługuje. Obowiązku tego nie ma

również pracodawca ze względu na nieświadczenie pracy przez pracownika i

niewynagradzanie go, natomiast art. 16 ust. 8 ustawy systemowej w przypadku

takich osób stanowi, że składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe finansuje w

całości budżet państwa. Z powyższego łącznie wynika to, że ustawodawca na czas

opieki nad dzieckiem, w miejsce stosunku pracy (mimo jego formalnego trwania),

wprowadził odrębny tytuł obowiązkowych ubezpieczeń społecznych w postaci

pobierania zasiłku macierzyńskiego i zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego.

Skoro zgodnie z art. 9 ust. 6 ustawy systemowej, osoby przebywające na

urlopach wychowawczych i pobierające zasiłek macierzyński, albo zasiłek w

wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym, jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty

i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych, a obo-

wiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym podlegają osoby

prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące (art. 6 ust.

1 pkt 5 ustawy systemowej), to w sytuacji gdy obowiązek ubezpieczeń

emerytalnego i rentowych przestał wypływać z zatrudnienia, a powstał z tytułu

korzystania z urlopu wychowawczego i pobierania zasiłku macierzyńskiego, albo

zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, to pojawia się nowy tytuł

15

obowiązkowego ubezpieczenia ze względu na prowadzenie pozarolniczej

działalności. Tytuł ten, tym samym „eliminuje” dotychczasowe ubezpieczenie z

tytułu korzystania z urlopu wychowawczego i pobierania zasiłku macierzyńskiego,

albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Identyczne stanowisko zostało

wyrażone także w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 19 marca 2003 r., II UK

157/02, (OSNP z 2004 r. Nr 1, poz. 9) oraz z dnia 14 czerwca 2005 r., I UK 280/04,

(OSNP z 2006 r. Nr 3-4, poz. 61), a zawarte w nich poglądy zasługują na aprobatę.

Akceptując treść i motywy omówionej uchwały wydanej w składzie

powiększonym Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

/tp/