I UK 75/06

Wyrok z dnia 27 września 2006 r.

I UK 75/06

Rozpoczęcie nierolniczej działalności gospodarczej nie powoduje wy-

łączenia z ubezpieczenia społecznego rolników, pod warunkiem złożenia Kasie

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wymaganych w ustawie danych doty-

czących zakresu nierolniczej działalności gospodarczej.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Jerzy

Kwaśniewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 wrze-

śnia 2006 r. sprawy z odwołania Tadeusza P. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpie-

czenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w A. o ustalenie podlegania ubezpie-

czeniom społecznym, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 3 listopada 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 22 kwietnia 2005 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego-Oddział Regionalny w A. stwierdziła ustanie ubezpieczenia społecznego rolni-

ków (w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz

ubezpieczenia emerytalno-rentowego) Tadeusza P. od 1 kwietnia 2005 r. W uzasad-

nieniu decyzji wskazała, że na skutek niedostarczenia przez ubezpieczonego w

obowiązującym terminie (do dnia 14 lutego 2005 r.) zaświadczenia właściwego orga-

nu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok, stosownie do treści

art. 5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ubezpieczenie spo-

łeczne rolników ustało z mocy prawa z końcem I kwartału 2005 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca wniósł o ustalenie, że w

dalszym ciągu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, podnosząc, że zapo-

mniał w terminie złożyć zaświadczenie o wysokości podatku za miniony rok.

2

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Suwałkach oddalił odwołanie. Sąd pierwszej instancji powołał się na

przepis art. 5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i stwierdził, że

przewidziany w nim termin do złożenia zaświadczenia o wysokości podatku jest ter-

minem prawa materialnego i nie podlega przywróceniu.

W apelacji wnioskodawca wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uznanie, że

nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Wyrokiem z dnia 3 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku - na podstawie art. 385 k.p.c. - oddalił apelację, podzie-

lając podstawy: faktyczną - która nie jest kwestionowana - i prawną wyroku Sądu

pierwszej instancji. Na podstawie art. 5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników, w brzmieniu przed jego zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 1 lipca

2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych in-

nych ustaw (Dz.U. Nr 150, poz. 1248), do dnia 14 lutego każdego roku rolnik lub do-

mownik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą lub współpracujący przy

prowadzeniu tej działalności, podlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników, jest

zobowiązany po rozliczeniu roku podatkowego złożyć Kasie zaświadczenie właści-

wego organu podatkowego o wysokości należnego podatku za miniony rok. Nieza-

chowanie tego terminu, o ile nadal prowadzona jest pozarolnicza działalność gospo-

darcza, jest równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie ubez-

pieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik zobowiązany był złożyć

zaświadczenie. Przewidziany we wskazanym przepisie termin jest terminem prawa

materialnego. Oznacza to, że jego upływ powoduje niemożność realizowania upraw-

nienia ograniczonego tym terminem, bądź wygaśnięcie roszczenia. Po jego upływie

nie jest możliwe uwzględnienie powództwa (wniosku) jeżeli przepis nie przewiduje

możliwości nieuwzględnienia przekroczenia terminu, w tym jego przywrócenia. W

ocenie Sądu drugiej instancji z przepisu art. 62 ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, który wskazuje, że Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego prowadzi działalność w zakresie informowania ubezpieczonych i świadczenio-

biorców o prawach i obowiązkach wynikających z ustawy, nie wynika obowiązek

informowania ubezpieczonych o treści powszechnie obowiązujących publikowanych

aktów prawnych. Przepis ten określa jedynie w sposób ramowy zakres działania

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Tego rodzaju obowiązku nie można

również wyprowadzać z art. 9 k.p.a. Nałożony na organ administracyjny tym ostatnim

3

przepisem obowiązek należytego, wyczerpującego informowania stron o okoliczno-

ściach faktycznych i prawnych mających wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków

będących przedmiotem postępowania nie zwalnia osób prowadzących działalność

gospodarczą z obowiązku zaznajamiania się z przepisami prawa regulującymi ich

uprawnienia i obowiązki wynikające z prowadzenia tej działalności.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Sądu drugiej instancji pełno-

mocnik wnioskodawcy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i uwzględ-

nienie odwołania oraz o zasądzenie kosztów sądowych wywołanych skargą kasa-

cyjną, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, ewentu-

alnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania. Skarga kasacyjna ma dwie podstawy, o których mowa

w art. 3983

§ 1 k.p.c. W zakresie pierwszej podstawy wskazano, że zaskarżony wy-

rok narusza następujące przepisy prawa materialnego: 1) art. 5a ust. 5 i 7 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, że w

przedmiotowej sprawie zaszły okoliczności powodujące ustanie ubezpieczenia; 2)

art. 2 Konstytucji w związku z art. 8 k.p.a., przez pominięcie przy wydawaniu orze-

czenia zasady zaufania obywateli do państwa i prawa; 3) art. 31 ust. 3 w związku z

art. 2 Konstytucji, przez wydanie orzeczenia z pominięciem zasady proporcjonalno-

ści; 4) art. 5 k.c., przez pominięcie zasad współżycia społecznego przy wydawaniu

zaskarżonego wyroku; 5) art. 62 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 9 k.p.a., przez przyjęcie, że z

tych przepisów nie wynika obowiązek Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

informowania o terminie do złożenia zaświadczenia o podatku za miniony rok.

W ramach podstawy naruszenia przepisów prawa procesowego wskazano na

zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., przez sporządzenie uzasadnienia wyroku bez

dostatecznego wyjaśnienia jego podstawy prawnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Żaden z zarzutów obu podstaw kasacyjnych nie jest zasadny. Skarżący nie

kwestionuje, że zastosowaniu w sprawie podlegały przepisy art. 5a ust. 5 i 7 ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst:

Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 ustawy

z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

4

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873). Z przepisów tych

wynika, po pierwsze, że do dnia 14 lutego każdego roku rolnik prowadzący pozarol-

niczą działalność gospodarczą lub współpracujący przy prowadzeniu tej działalności,

o ile podlegał ubezpieczeniu, zobowiązany był po rozliczeniu roku podatkowego

złożyć Kasie zaświadczenie właściwego organu podatkowego o wysokości należne-

go podatku za miniony rok (art. 5a ust. 5) oraz po drugie, że niezachowanie powyż-

szego terminu, o ile nadal prowadzona jest pozarolnicza działalność gospodarcza,

jest równoznaczne z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie ubezpieczenia

z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik zobowiązany był złożyć zaświad-

czenie (art. 5a ust. 7).

Zauważając zgodność podstawy prawnej zaskarżonego wyroku - jak to okre-

ślono w skardze - z dosłownym brzmieniem przepisu i z jego „literalną wykładnią”

skarżący dopatruje się naruszenia prawa właśnie w wykładni zgodnej z dosłownym

brzmieniem przepisu, uważając że wynik tej wykładni pozostaje w sprzeczności ze

wskazanymi w skardze przepisami Konstytucji RP, Kodeksu cywilnego i Kodeksu

postępowania administracyjnego. Rozważając podniesione w skardze kasacyjnej

zarzuty nie można nie zauważyć, że w ich punkcie wyjścia, to jest w przedstawionej

krytyce wykładni przepisu zgodnej z jego brzmieniem, skarżący kwestionuje zasadni-

czy sposób ustalenia treści normy prawnej i to zdecydowanie najbardziej właściwy

dla stosowania przepisów - takich o jakie chodzi w sprawie - które określają obo-

wiązki i konsekwencje prawne ich niewykonania. Przedstawionej w skardze krytyce

zaskarżonego wyroku za wykładnię literalną i zgodną z brzmieniem przepisu nie

towarzyszy nawet sugestia co do ustalenia innej treści przepisów stanowiących pod-

stawę zaskarżonego wyroku. Można zatem uważać, że intencją skarżącego było to-

talne zakwestionowanie wskazanych przepisów ze względu na przeciwstawione im

wzorce normatywne wynikające z podanych w skardze innych ustaw i Konstytucji.

Przeciwstawienie przepisów ustawy obowiązujących i - jak to przyznaje skarżący -

przepisów o jednoznacznej treści innym ustawom nie może być samo w sobie za-

sadnym argumentem, skoro chodzi o porównywanie aktów prawnych (ustaw) o takiej

samej mocy w hierarchicznej strukturze źródeł prawa. Nie może także wchodzić w

rachubę jakieś łagodzenie warunków czy konsekwencji prawnych wynikających z art.

5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym przez powołany w kasacji art. 5

Kodeksu cywilnego, skoro nie chodzi tu przecież o poddane zakresowi Kodeksu cy-

wilnego stosunki cywilnoprawne. Z podobnych - o charakterze systemowym - przy-

5

czyn nie mogą być kontestowane przepisy art. 5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym (będące przepisami prawa materialnego) według zasad Kodeksu postę-

powania administracyjnego dotyczących wszak nie norm materialnych, ale postępo-

wania administracyjnego (por. art. 1 k.p.a.).

Pozostaje zatem rozważenie zarzutu skargi, że będące podstawą zaskarżo-

nego wyroku przepisy obowiązującej ustawy sprzeczne są z Konstytucją RP (art. 2 i

art. 31 ust. 3). Rozważając wynikające ze skargi kasacyjnej zagadnienie zgodności

art. 5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników ze wskazanymi prze-

pisami Konstytucji, trzeba było mieć na uwadze istotę i cele tych przepisów, będą-

cych elementem szerszej regulacji normatywnej sytuacji związanych ze zbiegiem

dwóch różnych tytułów ubezpieczenia społecznego, gdy osoba korzystająca z ubez-

pieczenia społecznego rolników zaczyna prowadzić także pozarolniczą działalność

gospodarczą stanowiącą samoistne źródło ubezpieczenia. Ustalenie warunków,

które umożliwiają w takiej sytuacji, to jest pomimo podstaw do podlegania innemu

systemowi ubezpieczenia, pozostawanie nadal wyłącznie w ramach ubezpieczenia

społecznego rolników - co do zasady - należy do prerogatyw ustawodawcy i to ta-

kich, których wypełnienie odpowiada zasadom konstytucyjnym. Wśród ustalonych

warunków pozostawania nadal w ubezpieczeniu społecznym rolników szczególne

znaczenie ma niewielki zakres pozarolniczej działalności gospodarczej i związany z

tym relatywnie niski (określony) poziom zobowiązania w zakresie podatku dochodo-

wego od przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej (por. art. 5a ust. 1). Z

kolei z ustalonymi warunkami wiąże się mechanizm w jakim mają one być przedsta-

wiane właściwemu organowi rentowemu z zapewnieniem środków efektywnej weryfi-

kacji (por. art. 5a ust. 3 i 4). Przepisy art. 5a ust. 5 i 7 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników (w rozpatrywanym brzmieniu) stanowiły część ustawowo określo-

nego mechanizmu kontroli sytuacji umożliwiającej pozostawanie nadal w ubezpie-

czeniu społecznym rolników osób, które podjęły inną działalność gospodarczą. Takie

osoby zobowiązane były do złożenia w określonym terminie określonego zaświad-

czenia (ust. 5) z równoczesnym ustaleniem konsekwencji prawnych niewykonania

tych czynności, tj. że spowoduje to stan rzeczy równoznaczny z zaistnieniem oko-

liczności powodujących ustanie ubezpieczenia społecznego rolników (ust. 7), i pod-

leganie ubezpieczeniu wynikającemu z podjętej działalności gospodarczej.

W kontekście przedstawionych okoliczności nie jest przekonywującą argumen-

tacja skarżącego, który niesłusznie dopatruje się w omawianych przepisach ograni-

6

czeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw i dlatego poddanych

zasadom z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W wyroku z dnia 18 lipca 2006 r., P 6/05 Trybu-

nał Konstytucyjny orzekł, że art. 5a ust. 1 i 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu mającym znaczenie w sprawie ni-

niejszej) są zgodne z art. 2 Konstytucji RP oraz nie są niezgodne z art. 7 Konstytucji.

W kontekście rozważanego tu zarzutu skargi kasacyjnej koniecznie trzeba też

zwrócić uwagę na wcześniejszy od powyższego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 13 marca 2006 r., P 8/05 (OTK-A 2006 nr 3, poz. 28), stwierdzający zgodność z

art. 2 i art. 32 Konstytucji RP oraz brak niezgodności z art. 20 Konstytucji przepisów

art. 5 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873).

W szczególności istotne jest, podzielane przez rozpoznający sprawę niniejszą skład

Sądu Najwyższego, podkreślenie przez Trybunał Konstytucyjny, że nie istnieją prze-

słanki pozbawiające ustawodawcę możliwości ustanowienia czasowych ograniczeń

ubiegania się przez obywateli o pewne uprawnienia. W rozpatrywanej regulacji, po-

dobnie jak w tej, którą oceniał Trybunał Konstytucyjny, chodzi bowiem o uprawnienia

ubezpieczonego do zachowania preferencyjnego ubezpieczenia społecznego rolni-

ków, pomimo rozpoczęcia nierolniczej działalności gospodarczej. Nie chodzi tu za-

tem - jak bezpodstawnie ujmuje to skarżący - o ograniczenie praw i wolności w ro-

zumieniu art. 31 ust. 3 Konstytucji, ale o pozostawioną ustawodawcy swobodę okre-

ślenia racjonalizacji zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Przechodząc do ostatniego z zarzutów pierwszej podstawy skargi kasacyjnej

należy stwierdzić, że jest on o tyle bezzasadny, o ile wynikające z art. 62 ust. 1 pkt 4

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zadania (działalność) w zakresie in-

formowania ubezpieczonych i świadczeniobiorców o prawach i obowiązkach wyni-

kających z ustawy, traktuje jako element, związany - poprzez art. 9 k.p.a. - z

postępowaniem, które w rozpatrywanej sprawie poprzedzało wniesienie sprawy (od-

wołania) do sądu. Tymczasem, w rozpatrywanej sprawie idzie o konsekwencję prze-

pisu prawa materialnego wynikającą z mocy prawa, która nie była zależna od tego,

czy został o niej poinformowany ubezpieczony w toku postępowania, które zostało

wszczęte już po zaistnieniu przedmiotowego skutku prawnego. Wszak postępowanie

zostało wszczęte nie dla prawotwórczego ustalenia skutku prawnego określonego w

art. 5a ust. 7 ustawy, ale już po zaistnieniu stanu faktycznego.

7

Oczywiście bezskuteczny jest zarzut drugiej podstawy skargi kasacyjnej, w

ramach której skarżący nawet nie twierdzi, że naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedstawiony w ten sposób zarzut nie odpo-

wiada wymaganiu z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Z przedstawionych przyczyn, uznając, że skarga kasacyjna nie ma zasadnych

podstaw Sąd Najwyższy orzekł zgodnie z art. 39814

k.p.c.

========================================