II UK 259/05

Sygn. akt II UK 259/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

Protokolant Edyta Jastrzębska

w sprawie z wniosku Mariusza B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

o rentę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 26 września 2006 r.,

kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 9 listopada 2004 r., sygn. akt (...)

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w G. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 9 listopada 2004 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

2

Ubezpieczeń Społecznych w E. z dnia 11 września 2003 r., którym Sąd ten oddalił

odwołanie Mariusza B. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

O. z dnia 11 kwietnia 2002 r., odmawiającej prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy, w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy prawo do renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy od 1 marca 2002 r. na stałe.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: Mariusz B. pobierał rentę inwalidzką przyznaną decyzją z 21 maja

1990 r. Prawo do renty z tytułu inwalidztwa było sukcesywnie przedłużane po

badaniach kontrolnych do 28 lutego 2002 r. Na podstawie orzeczenia lekarza

orzecznika ZUS z 5 kwietnia 2002 r. wydanego po przeprowadzeniu badania

kontrolnego, wnioskodawca został uznany za zdolnego do pracy. Decyzją z 11

kwietnia 2002 r. organ rentowy odmówił Mariuszowi B. prawa do renty.

Wnioskodawca odwołał się od powyższej decyzji.

Powołany w toku postępowania przed Sądem Okręgowym biegły lekarz

neurolog rozpoznał u Mariusza B. organiczne uszkodzenie mózgu pod postacią

porencefalii naczyniowej oraz przebyty udar niedokrwienny pnia mózgu w 1987 r. i

stwierdził, że schorzenia te nie czynią go niezdolnym do pracy. Biegły okulista

wskazał, że przedstawione pole widzenia z dnia 30 grudnia 2002 r. wykazuje

zawężenie pola widzenia w prawym oku od skroni o około 10 stopni, nosa 5 stopni,

w lewym oku około 15 stopni od strony skroni. Biegły ten uznał, że powołane

schorzenia nie czynią wnioskodawcy niezdolnym do pracy. Biegły lekarz psycholog

stwierdził u Mariusza B. wysoce neurotyczną strukturę osobowości nacechowanej

niezrównoważeniem, skłonnościami do stanów frustracji oraz znaczną podatnością

na doświadczenie negatywnych emocji typu strach, złość, gniew i wrażliwość na

stres sytuacyjny. W relacjach z otoczeniem widoczne są zachowania o cechach

głębokiej introwersji. Powyższe cechy wskazują na znikome rokowania związane z

możliwością przekwalifikowania. Z kolei biegły lekarz psychiatra rozpoznał u

wnioskodawcy cechy osobowości nieprawidłowej na podłożu organicznym. Uznał,

że cechy te nie czynią go niezdolnym do pracy.

W ocenie Sądu Okręgowego, decyzja organu rentowego, odmawiająca

wnioskodawcy prawa do renty jest prawidłowa. Badania przeprowadzone przez

biegłych lekarzy sądowych jednoznacznie wskazują bowiem, że Mariusz B. jest

3

zdolny do pracy, a jego stan zdrowia uległ poprawie. Sąd podniósł, że kwalifikacje

osoby ubiegającej się o uznanie co najmniej częściowej niezdolności do pracy nie

mogą być utożsamiane z wyuczonym lub wykonywanym zawodem. Pojęcie

„kwalifikacji” należy interpretować jako ogólne umiejętności zezwalające na

wykonywanie pracy zarobkowej.

W apelacji od powołanego wyroku Sądu Okręgowego Mariusz B. wnosił o

ponowne rozpoznanie sprawy. Twierdził, że nie podziela stanowiska Sądu

odnośnie do poprawy stanu zdrowia i możliwości skutecznego przekwalifikowania

się.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji i uznał

apelację za zasadną. Jakkolwiek z opinii biegłych lekarzy sądowych wynika, że

Mariusz B. jest zdolny do pracy, to brak jest podstaw uzasadniających wstrzymanie

wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Od maja 1987 r. do

28 lutego 2002 r. Mariusz B. był nieprzerwanie uznawany za inwalidę III lub II grupy

i pobierał z tego tytułu rentę. Sąd powołał rozporządzenie Ministra Pracy Płac i

Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do

spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badanie

przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa (Dz. U. Nr 47,

poz. 214 ze zm.) niezezwalające na wyznaczanie terminów badań kontrolnych u

osób, u których inwalidztwo trwa ponad 10 lat licząc od daty jego powstania. Skoro

wnioskodawca uzyskał świadczenie w 1987 r., to dziesięcioletni okres upłynął w

maju 1997 r. Po tym okresie Mariusz B. nie mógł być kierowany na badania

kontrolne. Innymi słowy, wyniki badań lekarskich przeprowadzonych przez lekarza

orzecznika po upływie dziesięciu lat, przez które trwało nieprzerwanie inwalidztwo,

nie mogą stanowić podstawy do pozbawienia wnioskodawcy prawa do renty, mimo

że w następstwie tych badań stwierdzono brak niezdolności do pracy. Sąd wskazał,

że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych

ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100,

poz. 461), które weszły w życie z dniem 1 września 1997 r., renty inwalidzkie

przyznane na podstawie przepisów dotychczasowych stają się z mocy prawa

odpowiednio rentami z tytułu niezdolności do pracy, zaś orzekanie o niezdolności

do pracy według nowych zasad może się odbywać tylko wówczas, gdy osoby te

4

mają wyznaczony, zgodnie z prawem, termin badań kontrolnych stanu inwalidztwa.

Wobec tego, z chwilą upływu dziesięcioletniego okresu od dnia powstania

inwalidztwa oraz z dniem wejście w życie zmiany przepisów, wnioskodawca

uzyskał prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na stałe, a

wszelkie badania lekarskie przeprowadzone po tej dacie i decyzje wydane w

oparciu o wyniki tych badań są nieprawidłowe.

Pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. zaskarżył

ten wyrok kasacją. Jako jej podstawy wskazał naruszenie prawa materialnego, a

mianowicie § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. - poprzez wyrażenie poglądu, że skoro

wnioskodawca przez 10 lat był inwalidą, to brak było podstaw do wyznaczenia

badań kontrolnych, podczas gdy przepis ten był wyłączony, albowiem zostało

stwierdzone pogorszenie stanu zdrowia wnioskodawcy, § 29 ust. 2 powołanego

rozporządzenia – poprzez jego niezastosowanie, art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – poprzez przyznanie

wnioskodawcy prawa do stałej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a

także naruszenie przepisów postępowania, a to art. 328 § 2 k.p.c. – poprzez

pominięcie w ustaleniach faktycznych okoliczności, że pogorszenie stanu zdrowia

wnioskodawcy nie miało charakteru trwałego, wniósł o „zmianę zaskarżonego

wyroku i oddalenie apelacji wnioskodawcy, gdyby podstawa naruszenia przepisów

postępowania okazała się nieuzasadniona”, ewentualnie o „uchylenie

zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w G.”.

W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że w

sprawie miał zastosowanie § 29 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płacy i

Spraw Socjalnych z 5 sierpnia 1983 r. Wyłącza on ust. 1 rozporządzenia, w razie

gdy inwalidztwo trwa nieprzerwanie ponad 10 lat, lecz stwierdzone pogorszenie

stanu zdrowia, uzasadniające zaliczenie do wyższej grupy inwalidów, nie ma

charakteru trwałego. Według niego, Sąd pominął okoliczność, że inwalidztwo

wnioskodawcy ma charakter czasowy. Stwierdza je orzeczenie Obwodowych

Komisji Lekarskich z 27 lutego 1997 r. i z 17 stycznia 1996 r.

5

W odpowiedzi na kasację Mariusz B. wnosił o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje;

Kasacja ma usprawiedliwione podstawy. W rozpoznawanej sprawie

zasadnicze znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia ma kwestia

dopuszczalności skierowania przez organ rentowy na badania lekarskie osoby,

która przed dniem 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od 10 lat inwalidą i z tego

tytułu pobierała rentę. Zagadnienie to nasuwało wątpliwości i było przedmiotem

rozbieżnych interpretacji w orzecznictwie Sądu Najwyższego w kontekście

obowiązywania, a następnie utraty mocy obowiązującej powoływanego już wyżej

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z 5 sierpnia 1983 r.

W dniu 14 listopada 2005 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o podjęcie

uchwały „czy dopuszczalne jest kwestionowanie przez organ rentowy niezdolności

do pracy osoby, która przed 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od dziesięciu lat

inwalidą i z tego tytułu pobierała rentę”. Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

w dniu 26 stycznia 2006 r., III UZP 2/05 ( OSNP 2006 nr 11-12, poz. 187) podjął

uchwałę, że „Osoba, która przed dniem 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od

10 lat inwalidą i z tego tytułu pobierała rentę, może być skierowana przez organ

rentowy na badania lekarskie w celu ustalenia jej niezdolności do pracy jako

przesłanki prawa do renty (art. 107 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr

39, poz. 353 ze zm.)”. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę podziela

pogląd prawny wyrażony w wymienionej uchwale i jej motywy. Wprawdzie w

rozpoznawanej sprawie stan faktyczny odbiega od tego, w związku z którym

zostało sformułowane zagadnienie prawne oraz wypowiedział się Sąd Najwyższy

(w nieniejszej sprawie wnioskodawca tylko część okresu niezdolności do pracy

przebył pod rządami rozporządzenia z 5 sierpnia 1983 r.), niemniej problem prawny

w rozpoznawanej sprawie jest tego samego rodzaju. Uzasadnia to przytoczenie

najistotniejszych stwierdzeń zawartych w powołanej uchwale, którą Sąd Najwyższy

w składzie orzekającym w pełni podziela.

W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że rozporządzenie

Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu

6

komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu

kierowania na badania przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania

inwalidztwa, w tym również § 29, obowiązywało do 31 sierpnia 1997 r. Ponieważ

przepisy te są przepisami proceduralnymi, to nie mogły mieć one zastosowania do

postępowań wszczętych po utracie ich mocy obowiązującej, a zatem po 31 sierpnia

1997 r. Postępowanie wszczęte z urzędu po dniu 1 września 1997 r. musiało się

toczyć według przepisów postępowania obowiązujących od tej daty i żaden z

przepisów poprzednio obowiązującego rozporządzenia nie mógł mieć

zastosowania. Nie miały więc zastosowania przepisy regulujące badania kontrolne,

między innymi § 29 rozporządzenia, zgodnie z którym, „nie wyznacza się terminów

badań kontrolnych osób, których inwalidztwo trwa nieprzerwanie ponad 10 lat,

licząc od daty powstania inwalidztwa, a w przypadku osób, u których inwalidztwo

powstało przed podjęciem zatrudnienia - licząc od daty pogorszenia stanu zdrowia,

uprawniającego do przyznania świadczenia". Od 1 września 1997 r. badania

lekarskie odbywały się według nowych zasad i osoby wezwane na takie badania

nie mogły powoływać się na nieobowiązujące przepisy postępowania. Z dniem 1

września 1997 r. weszło bowiem w życie rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do

celów rentowych (Dz. U. Nr 99, poz. 612), wedle którego orzekanie o niezdolności

do pracy należy do lekarza orzecznika (§ 1), a na badanie w wyznaczonym terminie

kieruje Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (§ 4). Rozporządzenie nie

przewiduje ograniczeń czasowych co do kierowania na badania, natomiast

procedura wynika ze zmienionych przepisów ustawy. Organ rentowy kieruje na

badania ubiegającego się o rentę po złożeniu przez niego wniosku i w przypadku

orzeczenia trwałej niezdolności do pracy przyznaje mu rentę stałą. W takim

przypadku nie ma obowiązku przeprowadzenia ponownych badań. W razie

orzeczenia okresowej niezdolności do pracy przysługuje renta okresowa i po

upływie okresu, na który została przyznana, badania są przeprowadzone po

złożeniu przez zainteresowanego ponownego wniosku. Sytuację osób, którym

prawo do renty zostało przyznane pod rządem dotychczasowych przepisów,

regulują przepisy ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych przepisów

o zaopatrzeniu emerytalnym i ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461)

7

– powoływanej dalej jako „ustawa nowelizująca”. Kwestie proceduralne określone

są w jej art. 12 ust. 1, który stanowi, że do wniosków o świadczenia zgłoszonych

przed dniem wejścia w życie ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe z

zastrzeżeniami wymienionymi w dalszej części przepisu. Oznacza to, że stosuje się

do nich nowe przepisy postępowania, czyli przepisy rozporządzenia z dnia 8

sierpnia 1997 r. Wedle art. 11 ustawy nowelizującej, dotychczasowych inwalidów I,

II, i III grupy uważa się odpowiednio za całkowicie niezdolnych do pracy i

samodzielnej egzystencji, całkowicie niezdolnych do pracy i częściowo niezdolnych

do pracy. Orzekanie w sprawach niezdolności do pracy powołanych osób, w

przypadkach gdy osoby te mają wyznaczone kontrolne badanie stanu inwalidztwa,

następuje przy zastosowaniu przepisów art. 23-25 „w brzmieniu nadanym niniejszą

ustawą”. Przepis ten dotyczy osób, których badania kontrolne zostały wyznaczone

przez organ rentowy przed dniem 1 września 1997 r., czyli pod rządem przepisów

dotychczasowych, na termin przypadający po tej dacie. Usuwa on wątpliwości co

do tego, jakie przepisy należy stosować w takim przypadku, stwierdzając, że nowe

przepisy stosuje się w zakresie ustalania niezdolności do pracy całkowitej lub

częściowej (art. 23), trwałej lub okresowej (art. 24) oraz w zakresie oceny

niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika w trybie i na zasadach określonych

w rozporządzeniu wydanym na podstawie zmienionej ustawy (art. 25). Regulacja ta

nie odnosi się do osób, które w dniu wejścia w życie ustawy nie miały

wyznaczonych badań, czy to dlatego, że nie nadszedł jeszcze termin określony

przez komisję lekarską po ostatnim badaniu, czy dlatego, że komisja z jakichś

przyczyn nie wyznaczyła nowego terminu badań, czy też dlatego, że wyznaczony

przez komisję termin nie został przez organ rentowy zachowany. W takim

przypadku, skoro przed wejściem w życie ustawy zmieniającej nie zostało wszczęte

postępowanie z urzędu, nie jest potrzebna dodatkowa regulacja. Nie ma bowiem

wątpliwości, że należy stosować nowe przepisy. Zgodnie z art. 11 ust. 3 ustawy

nowelizującej, renty inwalidzkie przyznane na podstawie przepisów

dotychczasowych stają się, z mocy prawa, odpowiednio rentami z tytułu

niezdolności do pracy w rozumieniu art. 23 ust. 2 lub 3 „w brzmieniu nadanym

niniejszą ustawą”. Z przepisu tego wynika, że dotychczasowe renty dla inwalidów II

grupy stały się rentami z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (art. 23 ust. 2), a

8

renty dla inwalidów III grupy stały się rentami z tytułu częściowej niezdolności do

pracy. Na podstawie przepisów przejściowych nie nastąpiło przekształcenie

dotychczasowych rent w renty stałe czy też renty okresowe. W celu stwierdzenia

czy osoba mająca ustalone prawo do renty przed wejściem w życie ustawy jest

trwale czy też okresowo niezdolna do pracy (art. 24) i w celu dostosowania

dotychczasowych rent do przepisu art. 34 ust. 1 w nowym brzmieniu, to jest

przyznania renty stałej lub okresowej, niezbędne było przeprowadzenie badań

lekarskich i wydanie orzeczenia. Wydane pod rządem przepisów dotychczasowych

orzeczenia komisji lekarskich nie musiały zwierać ustalenia trwałej czy też

okresowej niezdolności do pracy. Po wejściu w życie ustawy zmieniającej

obowiązkiem organu rentowego było skierowanie osoby uprawnionej do renty na

badanie przez lekarza orzecznika, a zaniechanie takiego skierowania mogło być

usprawiedliwione tylko treścią orzeczenia komisji lekarskiej stwierdzającego trwałą

niezdolność do pracy.

Dokonując zmiany stanu prawnego z dniem 1 stycznia 1999 r. po wejściu w

życie ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, ustawodawca przeniósł do tej ustawy dotychczasowe

zasady ustalania niezdolności do pracy całkowitej i częściowej (art. 12), orzekania o

trwałej i okresowej niezdolności do pracy (art. 13 ust. 3 i 4) oraz przyznawania renty

stałej lub okresowej (art.59). Utrzymana została także instytucja lekarza orzecznika

(art. 14 ust. 1). W art. 187 ustawa zawiera obowiązek orzekania o niezdolności do

pracy na zasadach określonych w ustawie w stosunku do tych rencistów, których

termin badań kontrolnych wyznaczono przed 1 września 1997 r. Jest to przepis

przejściowy stanowiący odpowiednik art. 11 ust. 2 ustawy zmieniającej z dnia 28

czerwca 1996 r. Wprowadzone zostały również, między innymi, przepisy regulujące

obowiązki świadczeniobiorców. Dotyczący tej materii przepis art. 126 stanowi, że

osoba, która złożyła wniosek o przyznanie świadczenia, do którego prawo

uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy, oraz osoba mająca

ustalone prawo do takiego świadczenia jest zobowiązana, na żądanie organu

rentowego, poddać się badaniom lekarskim oraz na wniosek lekarza orzecznika

badaniom psychologicznym, jeżeli są one niezbędne do ustalenia prawa do

świadczeń określonych ustawą. Przepis art. 134 ust. 1 pkt 3 stosuje się

9

odpowiednio. Zgodnie z tym przepisem, wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli

osoba uprawniona do świadczeń nie poddała się badaniu lekarskiemu lub

psychologicznemu bez uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu

rentowego. W ujęciu tych przepisów każda osoba mająca ustalone prawo do renty

ma obowiązek poddania się badaniom lekarskim i nie może powoływać się na brak

uprawnień organu rentowego do wezwania jej na badanie. Może jedynie

usprawiedliwiać się przyczynami, które uniemożliwiły jej stawiennictwo w

wyznaczonym dniu. W przypadku przeprowadzenia badań orzeczenie lekarza

orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie

świadczeń, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do

pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (art. 14 ust. 3). Stwierdzenie w

orzeczeniu lekarza orzecznika braku niezdolności do pracy (odzyskania zdolności

do pracy przez osobę poprzednio niezdolną do pracy) zobowiązuje organ rentowy

do wydania decyzji w trybie art. 107 ustawy, regulującego zmianę w prawie do

świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy. Stwierdzenie braku

niezdolności do pracy oznacza odpadnięcie warunku niezdolności do pracy

wymaganego do uzyskania prawa do renty na podstawie art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy.

W konsekwencji prawo do świadczeń ustawało z mocy art. 101 pkt 1, który stanowi,

że prawo do świadczeń ustaje, gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych

do uzyskania tego prawa.

Z ewolucji regulacji prawnej odnośnie do dopuszczalności przeprowadzania

na wniosek organu rentowego lub z urzędu badań osób korzystających ze

świadczeń rentowych należy wnosić, że nie ma podstawy prawnej do uznania za

niedopuszczalne weryfikowania przez organ rentowy niezdolności do pracy osoby,

której prawo do renty zostało ustalone przed 1 września 1997 r. Organ rentowy nie

tylko jest uprawniony do takiej weryfikacji, lecz od tej daty ma obowiązek ustalania,

czy niezdolność do pracy ma charakter stały, czy okresowy, czy też nastąpiło

odzyskanie zdolności do pracy. Obowiązek taki istnieje niezależnie od okresu

trwania inwalidztwa.

Mając powyższe na względzie, skoro zarzut naruszenia prawa materialnego

okazał się uzasadniony, Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39315

§ 1 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.