I PK 101/06

Sygn. akt I PK 101/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Hucie "J." Spółce Akcyjnej w likwidacji w S.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 24 listopada 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K., pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację pozwanej od

wyroku Sądu Rejonowego w K. z 22 marca 2005 r., zasądzającego od pozwanej

na rzecz powoda 10.500 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 23 marca 2005 r. i

nadającego wyrokowi rygor natychmiastowej wymagalności do 1.860,84 zł.

Powyższy wyrok Sądu Rejonowego został wydany po ponownym rozpoznaniu

sprawy wskutek uchylenia wyrokiem Sądu Okręgowego z 7 września 2004 r.

uwzględniającego apelację powoda od wcześniejszego, oddalającego powództwo,

wyroku Sądu Rejonowego z 13 stycznia 2004 r.

W pozwie powód domagał się zasądzenia od pozwanej Huty "J." Spółki Akcyjnej

w S. (powoływanej dalej, jako „Huta” lub „pozwana”) 10.500 zł tytułem

odszkodowania za utracone zarobki od marca 2003 r. do września 2003 r. w

związku z niedotrzymaniem przez pozwanego warunków Pakietu socjalnego z 25

sierpnia 2000 r. (powoływanego dalej, jako „Pakiet”). Powód wskazał, że, mimo

obowiązywania Pakietu, Zakłady Stalownicze "L." Spółka z o.o. (powoływane dalej,

jako „ZS „L.”) rozwiązały z nim stosunek pracy przed upływem zagwarantowanego

w Pakiecie okresu, a pozwany nie zatrudnił powoda i nie znalazł mu miejsca pracy

poza Hutą. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy ustalił (w wyroku z 22 marca 2005 r.), że w związku z

reorganizacją Huty tworzono na bazie jej majątku odrębne jednostki. Stalownia była

wydziałem Huty generującym straty i zarząd Huty wspólnie ze spółką A. zawiązały

spółkę ZS "L.", która miała zadanie dzierżawić majątek Huty i przejąć wszystkich

pracowników wydziału stalowni Huty. Prowadzone były przez pozwaną długotrwałe

rokowania ze związkami zawodowymi, aby jak najlepiej ochronić interes

pracowników przechodzących do pracy w ZS "L." na zasadzie art. 231

k.p. W celu

zapewnienia im gwarancji zatrudnienia oraz świadczeń socjalnych i warunków

płacowych, przedstawiciele działających w Hucie związków zawodowych oraz

pozwana i ZS "L." zawarli Pakiet. W § 3 ust. 5 Pakietu postanowiono, że w okresie

36 miesięcy od zatrudnienia przez L. nie będą przeprowadzane zwolnienia grupowe

przejętych z Huty pracowników. W myśl § 3 ust. 6 tego aktu, w przypadku

zaistnienia zwolnień z przyczyn dotyczących zakładu, pozwana zobowiązała się

3

zatrudnić tych pracowników lub poczynić starania o pozyskanie dla nich miejsc

pracy poza Hutą. Zarząd Huty zapewniał związki zawodowe, że w razie ewentual-

nych zwolnień pracowników znajdą oni zatrudnienie w utworzonych na bazie jej

majątku podmiotach, których Huta była właścicielem lub współwłaścicielem. Osoby

podpisujące Pakiet rozumiały § 3 ust. 6 Pakietu, w tym sformułowanie "poczynić

starania o pozyskanie dla nich miejsc pracy poza Hutą", jako zobowiązanie o

charakterze gwarancyjnym, zgodnie z którym, w przypadku zwolnień pracownicy

mieli mieć zapewnione przez Hutę miejsca pracy w Hucie lub poza nią. W marcu

2002 r. została zwolniona część załogi ZS "L.". W maju 2002, wskutek sugestii

związków zawodowych, Zarząd Huty doprowadził do utworzenia przez urząd pracy

punktu konsultacyjnego na swoim terenie. Działalność punktu zakończyła się po

dwóch tygodniach ze względu na brak zainteresowania pracowników. Huta

uzgodniła również, że urząd pracy będzie przysyłał oferty pracy. Wojewódzki Urząd

Pracy utworzył także punkty odnowy zawodowej, które przysyłały oferty szkoleń,

przedkładane przez Hutę pracownikom. Na przełomie grudnia 2002 r. i stycznia

2003 r. utworzono ponownie na terenie Huty punkt konsultacyjny. Powód, będący

pracownikiem Huty, na mocy art. 231

k.p. stał się od 1 września 2000 r.

pracownikiem ZS "L.". Jego stosunek pracy ustał 28 lutego 2003 r. w wyniku

wypowiedzenia przez pracodawcę z powodu likwidacji zakładu. W oświadczeniu z

28 lutego 2003 r., adresowanym do ZS "L.", powód stwierdził, że po otrzymaniu

zaległych wynagrodzeń za okres pracy w tej spółce nie będzie ubiegał się o

przyjęcie do pracy w Hucie, jak również domagał się czynienia starań przez Hutę o

pozyskanie miejsca pracy u innego pracodawcy, „o czym mowa w Pakiecie”.

Wyliczone przez ZS "L." potencjalne wynagrodzenie powoda brutto za okres od

marca 2003 r. do września 2003 r. wynosiłoby w kolejnych miesiącach: 1.954,40 zł,

2.047,96 zł, 1.860,84 zł, 1.860,84 zł, 2.132,72 zł, 1.860,84 zł, 2.047,96 zł.

Według Sądu Rejonowego zgodnie z § 3 ust. 6 Pakietu w przypadku zwolnień

grupowych w ZS „L.” Huta zobowiązana była zatrudnić jej pracowników lub

faktycznie pozyskać dla nich inne miejsca pracy. W stosunku do powoda okres

ochronny z § 3 ust. 5 Pakietu upływał 31 sierpnia 2003 r. Skoro jego stosunek

pracy rozwiązano z dniem 28 lutego 2003 r., to ustał on 6 miesięcy przed upływem

terminu z § 3 ust. 5. Pozwana nie zatrudniła powoda ani nie znalazła mu innego

4

miejsca pracy. Tym samym nie wykonała zobowiązania z § 3 ust. 6 w związku z § 3

ust. 5 Pakietu. Akt ten jest źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. i

stanowi podstawę prawną roszczeń względem pozwanej o ponowne zatrudnienie

(wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 1999 r., PKN 176/99, OSNAP 2000, nr 21,

poz. 788). Do odpowiedzialności pozwanej ma odpowiednie zastosowanie art. 471

k.c. w związku z art. 300 k.p., normujący odpowiedzialność za niewykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania. Zgodnie z nim do przypisania dłużnikowi

odpowiedzialności wymagane jest udowodnienie przez wierzyciela, że dłużnik

dopuścił się niewykonania lub wykonania nienależytego zobowiązania, że

wierzyciel poniósł szkodę oraz, że istnieje normalny związek przyczynowego

między naruszaniem przez dłużnika zobowiązania a szkodą. Stwierdzenie tych

przesłanek aktualizuje możliwość egzoneracji dłużnika, który może wykazać, że

niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem

okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Odniesienie art. 471 k.c. i

art. 361 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. do żądania powoda wskazuje, w

świetle dokonanych ustaleń faktycznych, na zasadność żądania powoda. Skoro

obowiązkiem pozwanej było zatrudnienie powoda lub znalezienie mu konkretnej

pracy, to nie spełniając żadnego z tych świadczeń w sposób zawiniony naruszyła

wynikające z Pakietu zobowiązanie. Powód pozostając w zatrudnieniu w ZS "L." w

okresie gwarantowanym, tj. do 31 sierpnia 2003 r., mógł liczyć na otrzymanie

wynagrodzenia, którego w następstwie przedwczesnego zwolnienia nie otrzymał. W

efekcie doznał szkody obejmującej korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby

pozwana wywiązała się ze zobowiązania tj. wynagrodzenie za pracę do końca

okresu gwarantowanego. Między naruszeniem tego zobowiązania a szkodą

powoda wystąpił normalny związek przyczynowy. Jednocześnie pozwana nie

wykazała, że niewykonanie zobowiązania było następstwem okoliczności, za które

nie ponosi odpowiedzialności. Bezzasadny jest także zarzut pozwanej, że powód

skutecznie zrzekł się roszczeń objętych pozwem składając oświadczenie z 28

lutego 2003 r. Adresatem tego oświadczenia nie była bowiem pozwana, lecz inna

osoba prawna - ZS "L.". Ponadto uzależnianie wypłacenia zaległego

wynagrodzenia za pracę od zrzeczenia się przysługujących pracownikowi roszczeń

dotyczących zatrudnienia pozostaje w rażącej sprzeczności z zasadami współżycia

5

społecznego Z tego względu oświadczenie woli powoda było dotknięte

nieważnością w myśl art. 58 § 2 k.c. Dlatego, na podstawie art. 471 k.c. w związku

z art. 300 k.p. i § 3 ust. 5 i 6 Pakietu, należało od pozwanej zasądzić na rzecz

powoda żądaną przez niego kwotę 10.500 zł.

Apelację od wyroku złożyła pozwana, podnosząc między innymi, że Sąd

pierwszej instancji nie wziął pod uwagę, iż art. 18 ustawy z dnia 24 marca 2001 r. o

restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali (Dz.U. 2001, nr 111, poz. 1196 ze zm.)

uniemożliwił jej realizację zobowiązań wynikających z Pakietu. Ponadto wskazała,

że przekazanie środków przez Hutę w zamian za uzyskanie zwolnienia z

zobowiązań pakietowych za zgodą wierzycieli - pracowników oraz oświadczenie

powoda należałoby ocenić z uwzględnieniem art. 506 § 1 k.c.

Sąd Okręgowy uznał apelację za bezzasadną, przyjmując ustalenia Sądu

Rejonowego za własne i podzielając w całości jego ocenę prawną. Zdaniem Sądu

Okręgowego nie można zgodzić się z apelującym, że art. 18 ustawy o

restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali wykluczał odpowiedzialność pozwanego.

Wobec brzmienia § 3 ust. 6 Pakietu, Huta zobowiązana była zatrudnić pracowników

w przypadku ich zwolnień lub pozyskać inne miejsca pracy. Nie mogą też ostać się

zarzuty apelacji, że zła kondycja pozwanego wyklucza odpowiedzialność

wynikającą z art. 471 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości

zarzucając naruszenie prawa materialnego: 1) przez błędną wykładnię art. 9 § 1

k.p. i przyjęcie, że Pakiet stanowi źródło prawa pracy w relacji powód - pozwana po

dacie przejęcia powoda przez ZS L. w trybie art. 231

k.p.; 2) przez błędną wykładnię

art. 471 k.c. i przyjęcie, że zachodzą przesłanki odpowiedzialności kontraktowej

pozwanego; 3) art. 361 k.c. przez bezzasadne przyjęcie wysokości odszkodowania

w wysokości zarobków powoda w ZS L. oraz nieuwzględnienie przy ustalaniu

wysokości odszkodowania kwoty uzyskanego przez powoda zasiłku dla

bezrobotnych; 4) przez niezastosowanie do ustalonego stanu faktycznego art. 475

§ 1 k.c. w związku z art. 18 ustawy o restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali; 5)

przez niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2 k.c. w zw. 508 k.c. oraz 506 § 1 k.c. i

przyjęcie, że zrzeczenie przez powoda roszczeń dochodzonych pozwem wobec

pozwanego jest nieważne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a

6

także naruszenie prawa procesowego - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391

k.p.c. - mogące mieć wpływ na wynik sprawy. Skarżąca wniosła o: 1) uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w K., 2) uchylenie w całości

poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w K. z 22 marca 2005 r., 3)

uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w K. z 7

września 2004 r., 4) uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu

Rejonowego w K. z 13 stycznia 2004 r., 5) przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania, względnie o 6) uchylenie i zmianę

zaskarżonego orzeczenia w całości i oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, pomimo że nie wszystkie zarzuty okazały

się uzasadnione. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z

orzecznictwem Sądu Najwyższego zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. może

znaleźć uzasadnienie w tych wyjątkowych sytuacjach, w których treść uzasadnienia

orzeczenia sądu drugiej instancji uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku

wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia (zob. np. wyroki z: 20 lutego

2003, I CKN 65/01, LEX nr 78271; 18 marca 2003, IV CKN 1862/00, LEX nr

109420 i z 17 marca 2006, I CSK 63/05, LEX nr 179971). Pełnomocniczka

skarżącej nie wykazała takiej wady uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a w ocenie

Sądu Najwyższego, uzasadnienie to, pomimo niepełnego ukazania motywów

niektórych istotnych ocen przyjętych przez Sąd, umożliwia ocenę kasacyjną

rozstrzygnięcia. Wobec tego, skoro podstawa naruszenia przepisów postępowania

okazała się nieuzasadniona Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną

zaskarżonego wyroku przy ocenie naruszenia prawa materialnego (art. 39813

§ 1

k.p.c.).

Nieuzasadniony okazał się również zarzut naruszenia art. 9 § 1 k.p., przez

przyjęcie, że Pakiet stanowi źródło prawa pracy w relacji powód - pozwana po dacie

przejęcia powoda przez ZS L. w trybie art. 231

k.p. W uzasadnieniu tego zarzutu

stwierdzono, że nie można wskazać podstawy prawnej rangi ustawowej

upoważniającej strony do zawarcia Pakietu, co pozbawia go waloru normatywnego,

7

a ponadto powód dochodzi roszczeń od podmiotu, z którym nie łączy go stosunek

pracy, przez co nie są one przedmiotem prawa pracy i nie mogą być dochodzone

przed sądem pracy. Nietrafność tej argumentacji wynika z dwóch względów. Po

pierwsze, zobowiązania pozwanej, wynikające z istotnych w sprawie postanowień §

3 ust. 5 i 6 Pakietu, są zobowiązaniami pracodawcy wobec pracownika, które z

założenia miały być realizowane przez pozwaną po przejściu pracowników objętych

tymi normami do ZS „L.”, co nastąpiło w trybie art. 231

k.p. Z uwagi na „osobisty”

(przypisany tylko Hucie) charakter tych zobowiązań nie mogły one przejść na ZS

„L.”. Należy też przypomnieć, że roszczenia byłych pracowników są typowymi

roszczeniami z zakresu prawa pracy rozpoznawanymi przez sądy pracy. Po drugie,

Pakiet nie jest porozumieniem zawartym bez podstawy ustawowej, o której stanowi

art. 9 § 1 k.p. Podstawę mocy normatywnej tego porozumienia stanowi art. 261

ust.

3 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. Nr

79, poz. 854 z późn. zm.), pomimo że Pakiet został zawarty przed wejściem w życie

tego przepisu. Jak bowiem przyjął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 23 maja 2006 r. (III PZP 2/06, LEX nr

180651), w związku z art. XIII § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Przepisy

wprowadzające Kodeks pracy (Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.), z dniem 1 stycznia

2002 r. pakt socjalny (choć zawarty wcześniej), jeżeli odpowiada treści art. 261

ustawy o związkach zawodowych, uzyskuje „oparcie ustawowe” (nawet, jeżeli go

wcześniej nie miał) i w zakresie skutków prawnych zdarzeń zaistniałych od tego

dnia należy go traktować jako źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

Bezpodstawny jest także zarzut naruszenia art. 58 § 2 w związku z art. 506 § 1 i

508 k.c. Pomijając to, że pełnomocniczka pozwanej w bardzo niejasny sposób

uzasadnia możliwość zastosowania w sprawie art. 506 § 1 i 508 k.c., jako

ewentualnych podstaw zrzeczenia się przez powoda wobec Huty roszczeń z § 3

ust. 6 Pakietu, należy stwierdzić, że zawierające takie zrzeczenie oświadczenie

powoda z 28 lutego 2003 r. było, zgodnie z wiążącymi Sąd Najwyższy ustaleniami

przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku, adresowane do ZS „L.”.

Tymczasem zarówno umowa odnowienia (art. 506 k.c.), jak i zwolnienia z długu

(art. 508 k.c.), może być zawarta tylko między stronami danego stosunku

prawnego. Dlatego zastosowanie tych przepisów w rozpoznawanej sprawie nie

8

wchodzi w grę, niezależnie od dalszych wątpliwości dotyczących zwłaszcza

stosowania w stosunkach pracy instytucji zwolnienia z długu pracodawcy. W tej

sytuacji niecelowe jest rozważanie szerokiej argumentacji dotyczącej naruszenia

art. 58 § 2 k.c., przez nierozważenie przez Sąd Okręgowy korzyści, jakie powód

uzyskał w zamian za zrzeczenie się roszczeń z Pakietu. Argumentacja ta mogłaby

mieć znaczenie tylko w razie wykazania, że powołane wyżej oświadczenie powoda

było skierowane do pozwanej Huty, stanowiąc element ugody między powodem i

pozwaną.

Bezpodstawny okazał się również zarzut naruszenia art. 475 § 1 k.c. w związku

z art. 18 ustawy o restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali. Przepis ten stanowi, że

huta albo PHS S.A., którym jest przekazywana dotacja na restrukturyzację

zatrudnienia, jest obowiązana do niezatrudniania nowych pracowników, z

zastrzeżeniem ust. 2. Zdaniem skarżącej Sąd, ustalając zakres jej

odpowiedzialności wobec powoda, wynikający z § 3 ust. 6 Pakietu, nie wziął pod

uwagę, że powołana ustawa uniemożliwiła Hucie realizację zobowiązań z Pakietu

ustanawiając w art. 18 zakaz zatrudniania nowych pracowników przez hutę, która

skorzystała z dotacji na restrukturyzację zatrudnienia. Zmiana przepisów,

wynikająca tej ustawy, stanowi, jak stwierdza skarżąca, klasyczny przykład

okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności, powodujących,

stosownie do art. 475 § 1 k.c., wygaśnięcie zobowiązania. Należy stwierdzić, że w

ocenie Sądu Najwyższego, wbrew przekonaniu Autorki skargi kasacyjnej, zmiana

stosunków wynikająca z art. 18 ustawy o restrukturyzacji hutnictwa żelaza i stali,

nie może stanowić, co najmniej od 28 grudnia 1996 r., tj. od wejścia w życie art.

3571

k.c., okoliczności uzasadniającej, w rozumieniu art. 457 § 1 k.c., uznanie

niemożliwości świadczenia, polegającego na zobowiązaniu byłego pracodawcy do

zapewnienia pracownikowi miejsca pracy w razie utraty przez niego zatrudnienia w

innym zakładzie pracy, do którego przeszedł w trybie art. 231

k.p. w związku z

restrukturyzacją tego pracodawcy. Kwestia tzw. „niemożliwości gospodarczej”, do

której w istocie odwołuje się skarżąca, została bowiem całkowicie unormowana w

art. 3571

k.c., zawierającym regulację klauzuli rebus sic stantibus. Zarzutu

naruszenia tego przepisu w skardze jednak nie przedstawiono. Poza tym, pozwana

powołuje się na „niemożliwość” wykonania tylko jednego ze świadczeń

9

przemiennych wskazanych w § 3 ust. 6 Pakietu (zatrudnienie w Hucie), co nie

wyłącza odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie drugiego z

tych świadczeń (zapewnienie miejsca pracy poza Hutą).

Jak wynika z przyjętej w zaskarżonym wyroku oceny prawnej charakteru

zobowiązania Huty wynikającego z § 3 ust. 6 Pakietu, ma ono charakter

„gwarancyjny”, polegający na tym, że Huta ponosi odpowiedzialność za efekt w

postaci znalezienia powodowi miejsca pracy. Oceny tej skarżąca nie kwestionuje,

co wynika z braku zarzutu naruszenia tego postanowienia Pakietu. Uznanie przez

Sąd skutkowego charakteru odpowiedzialności pozwanej nie zmienia jednak zasad

ustalenia i samego pojęcia szkody oraz związku przyczynowego między

naruszeniem przez dłużnika więzi zobowiązaniowej a szkodą wierzyciela,

wynikających z art. 471 i 365 § 2 k.c. Ustalając wysokość odszkodowania

należnego powodowi Sąd Rejonowy stwierdził, a za nim Sąd Okręgowy przyjął, że

powód pozostając w zatrudnieniu w ZS "L." w okresie gwarantowanym, tj. do 31

sierpnia 2003 r., mógł liczyć na otrzymanie wynagrodzenia, którego w następstwie

przedwczesnego zwolnienia nie otrzymał i w efekcie doznał szkody, obejmującej

korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby pozwana wywiązała się ze zobowiązania tj.

wynagrodzenie za pracę do końca okresu gwarantowanego. Ocena ta nie jest

trafna. Szkody powoda nie można odnosić do zarobków, które uzyskałby w ZS „L.”,

skoro Spółka ta została postawiona w stan likwidacji i, jak wynika ze stanu

faktycznego sprawy, zalegała z wypłatą wynagrodzeń. Szkodę tę można by

ewentualnie odnosić do zarobków, które powód mógłby uzyskać, gdyby pozwana

wywiązała się ze zobowiązań wynikających z § 3 ust. 6 Pakietu. Poza tym skarżąca

słusznie podnosi, że Sąd nie rozważył wpływu przysługiwania powodowi prawa do

zasiłku dla bezrobotnych na wysokość przysługującego mu odszkodowania. Z tego

względu zarzuty naruszenia art. 471 i 365 § 2 k.c. okazały się uzasadnione.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108 §

2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

/tp/