II PK 22/06

Sygn. akt II PK 22/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. K

przeciwko Klubowi Sportowemu […]

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych

i Spraw Publicznych w dniu 4 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P.

z dnia 30 września 2005 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 2 czerwca 2005 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. zasądził od Klubu Sportowego […] na rzecz K. K. kwotę 12.150

złotych z ustawowymi odsetkami od 16 kwietnia 2003 r. tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Podstawę

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne.

Powódka była zatrudniona u strony pozwanej na stanowisku dyrektora Klubu.

W czasie trwania stosunku pracy zawierała umowy zlecenia ze swoim konkubentem

R. P. Umowy te, w realizacji których powódka pomagała, w szczególności dotyczyły

przygotowywania planów i rozliczeń finansowych poszczególnych sekcji Klubu. Na

podstawie tych umów pozwany Klub wypłacił R. P. łącznie kwotę 52.525,20 złotych.

R. P. świadczył również na rzecz Klubu usługi przewozu taksówką, z którego to tytułu

otrzymał łączną kwotę 15.789,00 złotych. Ponadto powódka dokonała zaniedbań

polegających na prowadzeniu nieprawidłowej dokumentacji rachunkowej związanej z

wydatkowaniem przychodów z tytułu wynajmu hangarów przez Klub. Mocą uchwały

Zarządu Klubu z dnia 2 grudnia 2002 r. stosunek pracy z powódką został rozwiązany

bez zachowania okresu wypowiedzenia z winy pracownika. W piśmie z dnia 3

grudnia 2002 r. jako podstawę rozwiązania umowy o pracę we wskazanym trybie

strona pozwana podała prowadzenie błędnej polityki finansowej, co naraziło Klub na

straty, a w szczególności: prowadzenie błędnej polityki zawierania umów zlecenia,

niezgodnej z obowiązującymi przepisami, co naraziło Klub na straty finansowe, brak

rzetelnego rozliczenia środków finansowych będących w dyspozycji dyrektora Klubu,

samowolne dysponowanie środkami finansowymi poszczególnych sekcji sportowych,

nieprzedstawienie rozliczenia finansowego za Akademickie Mistrzostwa Świata w

2000 r., samowolne dysponowanie środkami przeznaczonymi na koszty pośrednie i

utrudnianie dostępu do dokumentów finansowych poszczególnym członkom Klubu.

W dniu 6 stycznia 2003 r. pracodawca wystawił powódce świadectwo pracy, w

którym jako podstawę rozwiązania umowy o pracę wskazał art. 52 § 1 pkt 1 k.p. W

wydanym w dacie 16 stycznia 2003 r. nowym świadectwie pracy jako podstawę

rozwiązania umowy wskazano art. 52 § 1 pkt 2 k.p. W dacie 7 kwietnia 2003 r. strona

pozwana złożyła w Prokuraturze Rejonowej zawiadomienie o popełnieniu przez

powódkę przestępstwa polegającego na wyłudzeniu pieniędzy oraz

niegospodarności. Postanowieniem z dnia 21 maja 2004 r. prowadzone przeciwko

3

powódce postępowanie przygotowawcze zostało umorzone z uwagi na stwierdzenie

braku ustawowych znamion czynu zabronionego.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że strona pozwana

nie wykazała, aby powódka dopuściła się w sposób zawiniony ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 52 § 1 pkt 1 k.p.), chociaż w

świadectwie pracy z dnia 6 stycznia 2003 r. właśnie ta okoliczność została wskazana

jako podstawa rozwiązania umowy o pracę. Zawieranie przez powódkę umów

zlecenia oraz umów o przewozy taksówką nie może być zakwalifikowane jako ciężkie

naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, gdyż zawieranie takich

umów należało do jej kompetencji, a nadto brak jest podstaw do przyjęcia, że umowy

te nie zostały przez zleceniobiorcę wykonane. Pozwany Klub nie udowodnił zatem,

że z faktem zawarcia umów zlecenia łączy się powstanie po jego stronie

jakiejkolwiek szkody. Jednocześnie strona pozwana nie przedstawiła dowodów

pozwalających na stwierdzenie, czy w ogóle i ewentualnie w jakiej wysokości

poniosła szkodę w związku z wynajmem hangarów przez powódkę oraz że powódka

odpowiada za powstałe nieprawidłowości wskazane w piśmie rozwiązującym umowę

o pracę. Ponadto toczące się przeciwko powódce postępowanie przygotowawcze

zostało umorzone, a strona pozwana nie wykazała, aby fakt popełnienia przez

powódkę przestępstwa był oczywisty (art. 52 § 1 pkt 2 k.p.).

Na skutek apelacji strony pozwanej Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 30 września 2005 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo. Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia

faktyczne poczynione w sprawie przez Sąd Rejonowy (art. 382 k.p.c. w związku z art.

13 § 2 k.p.c.), jednakże nie podzielił dokonanej przez niego oceny prawnej

ustalonego stanu faktycznego. W ocenie Sądu Okręgowego ze zgromadzonego w

sprawie materiału dowodowego wynikało jednoznacznie, że powódka dopuściła się

ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, gdyż uszczupliła

majątek pozwanego Klubu o kwotę 53.525,20 złotych, co wynika z ustaleń

poczynionych w toczącym się przeciwko niej postępowaniu przygotowawczym. O ile

zatem nie można mówić o zaistnieniu przesłanki z art. 52 § 1 pkt 2 k.p., do takich

wątpliwości nie ma w przypadku art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Zgodnie z tym przepisem

pracodawca może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika

w razie ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków

pracowniczych. W katalogu podstawowych obowiązków pracownika (art. 100 k.p.) są

4

takie przesłanki jak sumienność, staranność, dbanie o dobro zakładu pracy i ochrona

jego mienia. Sąd Okręgowy przyjął, że powódka, z własnej winy i celowo narażając

pracodawcę na wysoką, choć nie „znaczną" w rozumieniu kodeksu karnego, szkodę

majątkową, naruszyła w sposób ciężki swoje podstawowe obowiązki. Nadto za

nielojalne i nieuczciwe wobec pracodawcy uznał Sąd drugiej instancji wykorzystanie

przez powódkę swoich uprawnień w celu uszczuplenia majątku Klubu i jednocześnie

wzbogacenia konkubenta R. P. Powódka zlecała mu czynności, które po pierwsze –

należały do jej obowiązków, czyli strona pozwana niejako podwójnie za nie płaciła,

raz powódce, a raz jej konkubentowi, a po drugie – zlecała je osobie nie posiadającej

żadnych uprawnień formalnych do wykonywania tego typu prac i dlatego powódka,

jak sama przyznała, pomagała swojemu konkubentowi prace te wykonać. Oznacza

to, że powódka na niekorzyść Klubu samowolnie rozdysponowała jego mieniem nie

tylko dając zlecenia, które były fikcyjne, ale też obciążając pracodawcę opłatą za

przejazdy taksówką swojego konkubenta, gdy tymczasem pobierała ryczałt za

przejazdy swoim własnym samochodem. Okoliczności te – w świetle wyników

postępowania karnego – zostały przez pracodawcę udowodnione. W złożonej od

powyższego wyroku skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 52 § 1 pkt 1 i 2 k.p. w związku z art. 52 § 2

k.p. polegającą na pominięciu przesłanki rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia z winy pracownika wymienionej w art. 52 § 2 k.p. oraz niewłaściwe

zastosowanie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w związku z art. 30 § 4 k.p. polegające na

przyjęciu, że umowa o pracę została rozwiązana z przyczyn wymienionych w

pierwszym z powołanych przepisów, mimo że w oświadczeniu pracodawcy o

rozwiązaniu umowy o pracę jako przyczyna podana jest przesłanka z art. 52 § 1 pkt

2 k.p. Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku i orzeczenie o oddaleniu apelacji strony pozwanej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd Okręgowy, dokonując

wykładni przepisów dotyczących rozwiązania umowy o pracę z winy pracownika, nie

wziął pod uwagę treści art. 52 § 2 k.p, pomijając w konsekwencji jedną z

obligatoryjnych przesłanek rozwiązania umowy o pracę w tym trybie, chociaż z

protokołu posiedzenia Zarządu Klubu z dnia 2 grudnia 2002 r. jasno wynika, że

pracodawca o rzekomych nieprawidłowościach w pracy powódki wiedział na długo

przed rozwiązaniem z nią umowy o pracę. Wydaje się zatem, że Sąd drugiej instancji

przyjął, iż ciężar udowodnienia niedochowania przesłanek rozwiązania umowy o

5

pracę ciąży na pracowniku, konsekwencją czego było niewłaściwe zastosowanie do

zaistniałego stanu faktycznego norm regulujących rozwiązanie stosunku pracy na

podstawie art. 52 k.p. W sytuacji bowiem, która miała – zdaniem skarżącej – miejsce

w rozpatrywanej sprawie, kiedy od uzyskania przez pracodawcę wiadomości o

okolicznościach uzasadniających rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z

winy pracownika do złożenia oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy w taki

sposób, że pracownik mógł się z nim zapoznać, mija okres dłuższy niż jeden

miesiąc, przedmiotowa instytucja nie znajduje zastosowania. Tymczasem ani

pracodawca nie podjął próby udowodnienia zachowania terminu określonego w art.

52 § 2 k.p., ani Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w żaden

sposób nie odniósł się do tej przesłanki. Skarżąca wskazała również, że Sąd

Okręgowy błędnie przyjął, wbrew oświadczeniu złożonemu przez pracodawcę, że

podstawą rozwiązania umowy o pracę nie było, na co wskazuje uchwała zarządu,

popełnienie przestępstwa, lecz ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych.

Tymczasem wskazanie w pisemnym oświadczeniu pracodawcy przyczyny

uzasadniającej rozwiązanie umowy o pracę na podstawie art. 52 § 1 k.p. przesądza

o tym, że spór przed organami orzekającymi toczy się tylko w granicach zarzutu

skonkretyzowanego w tym pisemnym oświadczeniu, a pracodawca pozbawiony jest

możliwości powoływania się w toku postępowania na inne przyczyny, które również

mogłyby uzasadniać tryb zwolnienia przewidziany w art. 52 k.p. Z ustaleń Sądu

Okręgowego wynika, że oświadczeniem strony pozwanej o rozwiązaniu z powódką

umowy o pracę była uchwała Zarządu Klubu z dnia 2 grudnia 2002 r. Tymczasem

uchwała ta została powódce doręczona dopiero w dniu 7 stycznia 2003 r. i

wskazywała na rozwiązanie umowy o pracę z przyczyn określonych w art. 52 § 1 pkt

2 k.p. Zdaniem skarżącej, w przypadku, gdy okaże się, że zachowania pracownika

nie można zakwalifikować jako popełnienia przez niego przestępstwa, to nie można

następnie przyjąć, iż podstawę rozwiązania umowy o pracę stanowi art. 52 § 1 pkt 1

k.p. Zresztą z ustaleń Sądu pierwszej instancji wynika, że zachowanie powódki nie

stanowiło ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych.

Skarżąca zaprezentowała pogląd, że pismo strony pozwanej z dnia 3 grudnia 2002 r.

nie może być uznane za oświadczenie w przedmiocie rozwiązania umowy o pracę,

gdyż nie zawiera jednej z enumeratywnie wymienionych w art. 52 § 1 pkt 1-3 k.p. w

związku z art. 30 § 4 k.p. przyczyn uzasadniających rozwiązanie stosunku pracy.

Opisane w tym piśmie zachowanie powódki nie odnosi się również do popełnienia

6

przestępstwa, mającego – zgodnie z uchwałą Zarządu z dnia 2 grudnia 2002 r. –

stanowić uzasadnienie rozwiązania umowy o pracę. Wskazuje na to również

sprostowanie przez pracodawcę świadectwa pracy powódki przez wskazanie w nim

jako przyczyny rozwiązania umowy art. 52 § 1 pkt 2 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim należy

wskazać, że została ona oparta wyłącznie na określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

podstawie naruszenia prawa materialnego, aczkolwiek nawiązuje do uchybień

dotyczących ustalenia stanu faktycznego. Co do zasady zarzut kasacyjny dotyczący

naruszenia prawa materialnego może wchodzić w rachubę wówczas, gdy stan

faktyczny będący podstawą zaskarżonego wyroku nie jest kwestionowany, jeżeli

natomiast skarżący w skardze kasacyjnej podważa ustalenia faktyczne

zaskarżonego wyroku, to może to uczynić skutecznie wyłącznie poprzez powołanie

podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. i przez wskazanie, że naruszone zostały i jakie

przepisy postępowania mające zastosowanie przy dokonywaniu ustaleń faktycznych

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r., I CKN 18/97, OSNC z 1997 r.

nr 8, poz. 112). Jednakże Sąd Najwyższy dopuścił wyjątkowo możliwość powołania

się w skardze kasacyjnej na naruszenie prawa materialnego w nawiązaniu do

uchybień dotyczących ustalenia stanu faktycznego wówczas, gdy w zaskarżonym

orzeczeniu brak jest jednoznacznych ustaleń faktycznych, co w ogólne uniemożliwia

kontrolę co do materialno-prawnej podstawy orzeczenia (por. wyrok z dnia 7 sierpnia

1997 r., I CKN 261/97, niepublikowany). Przesłanki wskazane w normie prawa

materialnego mają charakter hipotetyczny i dopiero porównanie ich ze stanem

przyjętym przez sąd orzekający można uznać za stosowanie tego prawa. Brak

ustalonego stanu faktycznego lub jego niejednoznaczność powoduje, że prawo

materialne nie może być zastosowane. Naruszenie prawa materialnego przez jego

niewłaściwe zastosowanie w rozumieniu art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. następuje również

w takim przypadku, gdy wyrok sądu apelacyjnego nie zawiera ustaleń faktycznych

odnoszących się do przesłanek normy prawa materialnego (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 26 czerwca 2001 r., III CKN 400/00 i z dnia 7 maja 2003 r., IV

CKN 101/01, niepublikowane).

Zgodnie z art. 52 § 2 k.p. rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z

winy pracownika nie może nastąpić po upływie 1 miesiąca od uzyskania przez

pracodawcę wiadomości o okolicznościach uzasadniających rozwiązanie umowy.

7

Błąd Sądu drugiej instancji polega na tym, że zmieniając wyrok Sądu Rejonowego

zastosował wskazany przepis (uznał, że strona pozwana zachowała określony w nim

termin) bez poczynienia jakichkolwiek ustaleń faktycznych co do momentu, w którym

pracodawca dowiedział się o zachowaniu skarżącej i bez dokonania prawnej oceny

ustalonych faktów w sferze przesłanek określonych w art. 52 § 2 k.p. pomimo, że

powódka już w pozwie podnosiła niezachowanie przez stronę pozwaną terminu

określonego we wskazanym przepisie, a następnie zarzut ten podtrzymywała w toku

postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Sąd Rejonowy nie poczynił w tym

zakresie niezbędnych ustaleń, gdyż ocenił, że zachowania skarżącej nie można było

zakwalifikować ani jako ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych, ani jako popełnienia oczywistego przestępstwa. Sąd Okręgowy nie

uzupełnił ustaleń faktycznych i nie dokonał ich oceny we wskazanym przedmiocie,

chociaż dokonał odmiennej od Sądu Rejonowego oceny prawnej faktów ustalonych

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, a odnoszących się do działania powódki. W

wyroku z dnia 7 sierpnia 2001 r., I PKN 592/00, OSNAPiUS z 2003 r. nr 13, poz. 309)

Sąd Najwyższy stwierdził, że ocena prawna zachowania przez pracodawcę terminu z

art. 52 § 2 k.p. musi być poprzedzona ustaleniem daty dowiedzenia się przez niego o

działaniu pracownika stanowiącym przyczynę rozwiązania umowy o pracę. Nie budzi

wątpliwości, że dla oceny zachowania przez pracodawcę tego terminu muszą być

również poczynione jednoznaczne ustalenia co do daty złożenia pracownikowi

oświadczenia woli pracodawcy o rozwiązaniu z nim umowy o pracę. Takich

jednoznacznych ustaleń w sprawie brak. Sąd Rejonowy ustalił, a Sąd drugiej

instancji ustalenia te podzielił, że łączący strony stosunek pracy został rozwiązany

bez wypowiedzenia z winy pracownika mocą uchwały Zarządu Klubu z dnia 2

grudnia 2002 r. Sądy nie ustaliły jednakże, kiedy pracodawca złożył powódce

oświadczenie woli w przedmiocie rozwiązania umowy o pracę w taki sposób, że

mogła zapoznać się z jego treścią, czy w dacie 2 grudnia 2002 r., czy też w terminie

późniejszym. Na uwagę zasługuje przy tym okoliczność, że w aktach sprawy

znajduje się skierowane do powódki pismo Zarządu Klubu z dnia 3 grudnia 2002 r.

odwołujące powódkę z tym samym dniem z funkcji dyrektora Klubu Sportowego

„równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę ze skutkiem natychmiastowym w

myśl art. 52 § 1 k.p.” Z dołączonego do tego pisma potwierdzenia odbioru wynika, że

zostało ono ekspediowane drogą pocztową, przesyłkę awizowano w dacie 17

grudnia 2002 r., a powódka odmówiła jej przyjęcia. Przedmiotowe pismo zostało

8

odebrane przez powódkę osobiście w dniu 7 stycznia 2003 r. W tej sytuacji zarzut

naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 52 § 1 k.p. w związku z art. 52 § 2 k.p.

uznać należy za uzasadniony.

Zaskarżony wyrok nie zawiera również jednoznacznych ustaleń w zakresie

wskazanej przez pracodawcę przyczyny (przyczyn) rozwiązania z powódką umowy o

pracę bez wypowiedzenia, a mianowicie, czy była to przyczyna określona w art. 52 §

1 pkt 1 k.p., czy w art. 52 § 1 pkt 2 k.p., czy wreszcie w obu tych przepisach. Sądy

obu instancji rozważały zasadność przyczyn odnosząc się do ich wskazania w

świadectwach pracy wydanych skarżącej w dniach 6 i 16 stycznia 2003 r.

Tymczasem ocenie co do zasadności podlega przyczyna wskazana w oświadczeniu

pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę (art. 30 § 4 k.p.), a nie w wydanym

pracownikowi świadectwie pracy. Sąd, rozpoznający roszczenie wynikające z

wadliwego rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, związany jest

przyczynami uzasadniającymi to rozwiązanie, podanymi w adresowanym do

pracownika oświadczeniu pracodawcy. Wskazanie takiej przyczyny przesądza o tym,

że spór toczy się tylko w granicach zarzutu skonkretyzowanego w oświadczeniu

pracodawcy, a więc w granicach przytoczonych w tym oświadczeniu zdarzeń.

Pracodawca pozbawiony jest możliwości późniejszego powoływania się w toku

postępowania na inne przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia oraz uzupełnienia braku skonkretyzowania przyczyny rozwiązania

umowy o pracę na przykład poprzez wyjaśnienie, na czym polega „oczywistość”

popełnienia przez pracownika przestępstwa lub dlaczego tak sformułowany zarzut

jest równocześnie zarzutem ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 września 1980 r., I PRN

86/80, niepublikowany, z dnia 7 maja 1998 r., I PKN 69/98, OSNAPiUS z 1999 r. nr

9, poz. 302, z dnia 10 listopada 1998 r., I PKN 423/98, OSNAPiUS z 1999 r. nr 24,

poz. 789 i z dnia 19 sierpnia 1999 r., I PKN 223/99, OSNAPiUS z 2000 r. nr 23, poz.

857).

Brak jednoznacznych ustaleń w zakresie wskazanych przez pracodawcę

przyczyn rozwiązania z powódką umowy o pracę bez wypowiedzenia czyni

zasadnym zarzut naruszenia art. 52 § 1 pkt 1 k.p. w związku z art. 30 § 4 k.p. Trafnie

bowiem skarżąca podnosi, że uchwała Zarządu Klubu z dnia 2 grudnia 2002 r., mocą

której – jak ustaliły to Sądy obu instancji – został rozwiązany z powódką stosunek

pracy bez wypowiedzenia, dotyczyła rozwiązania umowy na podstawie art. 52 § 1 pkt

9

2 k.p. Należy jednak również zauważyć, że w adresowanym do skarżącej piśmie z

dnia 3 grudnia 2002 r. pracodawca takiej przyczyny nie formułuje. Z ustaleń Sądów

pierwszej i drugiej instancji nie wynika przy tym, czy pismo z dnia 3 grudnia 2002 r.

było oświadczeniem woli pracodawcy rozwiązującym umowę o pracę, czy też jedynie

jego uzupełnieniem w zakresie skonkretyzowania przyczyn rozwiązanie to

uzasadniających. Brak jednoznacznych ustaleń odnoszących się do zagadnienia,

które oświadczenie woli pracodawcy było oświadczeniem rozwiązującym z powódką

umowę o pracę bez wypowiedzenia powoduje niemożność kasacyjnej kontroli

materialno-prawnej podstawy orzeczenia.

Z powyższych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji wyroku.