II UK 36/06

Wyrok z dnia 4 października 2006 r.

II UK 36/06

Funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służ-

bie w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), w okresie od dnia 1 stycznia

1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. nie podlegali obowiązkowo ubezpieczeniu

społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 paździer-

nika 2006 r. sprawy z odwołania Jacka M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w Z.G. o podleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu społecz-

nemu, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Poznaniu z dnia 22 września 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Z.G. (organ rentowy) decyzją z

dnia 26 października 2001 r. stwierdził, że Jacek M. (wnioskodawca) od dnia 1 stycz-

nia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom spo-

łecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wyro-

kiem z dnia 3 grudnia 2003 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji.

Sąd ustalił między innymi, że wnioskodawca z dniem 19 maja 1997 r. rozpoczął

działalność gospodarczą, jednocześnie pozostając w tym czasie funkcjonariuszem

Państwowej Straży Pożarnej; z tytułu działalności gospodarczej nie opłacał składek

na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i rentowe. Sąd stwierdził, że przepisy

2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.) pogorszyły sytuację prawną osób pozostających w stosun-

ku służby i jednocześnie prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą w ten

sposób, że w poprzednim stanie prawnym osoby te korzystały ze zwolnień z obo-

wiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, a od 1 stycznia 1999 r. utra-

ciły te przywileje. Z dniem 30 grudnia 1999 r. ustawodawca wprowadził korzystne

zmiany polegające na tym, że osoby w analogicznej jak wnioskodawca sytuacji nie

mają już obowiązku opłacania składek emerytalnych i rentowych, natomiast mogą

być dobrowolnie obejmowane ubezpieczeniem społecznym. Przepis art. 9 ust. 8

ustawy nie budzi wątpliwości, jednakże zgodnie z zasadą niedziałania prawa wstecz,

nie można go stosować do sytuacji wnioskodawcy sprzed wejścia normy w życie. Z

tego powodu wnioskodawca był objęty w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 30 grudnia

1999 r. obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących pozarolni-

czą działalność gospodarczą.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 22 września 2005 r. [...] zmienił

zaskarżony apelacją wnioskodawcy powyższy wyrok oraz poprzedzającą go decyzję

organu rentowego w ten sposób, że stwierdził, iż wnioskodawca w okresie od 1

stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. W ocenie

Sądu jest bezsporne, że żołnierzom zawodowym, jak i funkcjonariuszom Państwowej

Straży Pożarnej, którzy w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych nie pozostawali w służbie ustawodawca dał prawo do dobrowolnego (na

wniosek) objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z innych tytułów, w tym z

tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Wnioskodawca, który podjął służbę

przed 1 stycznia 1999 r. podlegał odrębnym przepisom w zakresie ubezpieczenia

emerytalnego i rentowego i zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich

rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który utracił moc z

dniem 1 stycznia 1999 r., jako osoba objęta odrębnymi przepisami w zakresie za-

opatrzenia emerytalnego nie podlegał ubezpieczeniu określonemu tą ustawą w okre-

sie jej obowiązywania. Nowelizacja art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych poprzez dodanie ustępu 8 spowodowała, że osoby pozostające w stosunku

służby przed 1 stycznia 1999 r. i spełniające jednocześnie warunki do podlegania

ubezpieczeniom z innych tytułów, obejmowane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie

3

na swój wniosek. Przepis ten zrównał zatem sytuację żołnierzy i funkcjonariuszy bę-

dących w służbie przed 1 stycznia 1999 r. z tymi, którzy służbę podjęli po tej dacie.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wniosko-

dawca podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej od 1 stycznia do 29 grudnia 1999 r. Zdaniem Sądu Apela-

cyjnego przepis art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi

potwierdzenie rzeczywistej woli i intencji ustawodawcy, który w przepisie art. 2a

określił, że ustawa stoi na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych i

dotyczy to także warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych. Ustawo-

dawca postanowił również, że ubezpieczony, który uważa, że nie zastosowano wo-

bec niego zasady równego traktowania ma prawo dochodzić roszczeń z tytułu ubez-

pieczenia społecznego przed sądem (art. 2a ust. 3). Racjonalność ustawodawcy

zmierzała do równego traktowania funkcjonariuszy, którzy podjęli służbę przed dniem

1 stycznia 1999 r. i po tym dniu. Przyjęcie, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że

zasada dobrowolności ubezpieczenia z innych tytułów nie byłaby stosowana wobec

funkcjonariuszy, którzy podjęli służbę przed 1 stycznia 1999 r., pozostawałaby w ra-

żącej sprzeczności z treścią zasady demokratycznego państwa prawnego wyrażonej

w art. 2 Konstytucji RP.

Sąd stwierdził, iż w prawie ubezpieczeń społecznych obowiązuje zasada

ekwiwalentności, co oznacza, że ubezpieczony w zamian za opłacone składki ma

prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Opłacenie przez wnioskodawcę

składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej

nie wiązałoby się z żadnymi korzyściami finansowymi w świetle przepisów ustawy z

18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, którym podlega jako

funkcjonariusz Państwowej Straży Pożarnej. Odmienne traktowanie funkcjonariuszy

w zależności od daty podjęcia przez nich służby narusza zasadę równości, sprawie-

dliwości i jest niezgodne z Konstytucją RP.

Organ rentowy zaskarżył powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w któ-

rej zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 6 ust. 1 pkt

17 i ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 9 ust. 8 tej

ustawy w brzmieniu wprowadzonym ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez przyjęcie na podstawie art. 2a

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 2 Konstytucji RP, że powód

pozostający w stanie służby w dniu 1 stycznia 1999 r. i prowadzący jednocześnie

4

działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu,

a stwierdzenie decyzją istnienia obowiązków tego ubezpieczenia rażąco narusza

zasadę demokratycznego państwa prawa oraz zasadę ekwiwalentności składek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naru-

szenia zaskarżonym wyrokiem przepisów art. 6 ust. 1 pkt 17 i ust. 3 ustawy o syste-

mie ubezpieczeń społecznych, które w spornym okresie, tj. od 1 stycznia 1999 r. do

30 grudnia 1999 r., miały odpowiednio następujące brzmienie: „obowiązkowo ubez-

pieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem ust. 3 oraz art. 8 i

9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są (...) funkcjonariu-

szami Państwowej Straży Pożarnej” i „obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym podlegają osoby wymienione w ust. 1 pkt 13-18, które nie pozostawały w

służbie w dniu wejścia w życie ustawy.” Z powyższych przepisów wynika w sposób

niebudzący wątpliwości, że wnioskodawca, który w dniu wejścia w życie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, tj. w dniu 1 stycznia 1999 r. (art. 127 ustawy)

pozostawał w służbie w Państwowej Straży Pożarnej, nie podlegał w tym okresie

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym określonym w ustawie, lecz

odrębnym przepisom w zakresie zaopatrzenia emerytalnego.

Skutkiem nieobjęcia systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego

funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu

wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, było to, że nie podle-

gali oni obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z żadnego tytułu ubezpiecze-

nia unormowanego tą ustawą, w tym również z tytułu równoczesnego prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy). Jak trafnie

stwierdził Sąd drugiej instancji wnioskodawca -zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia

18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność go-

spodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.),

który utracił moc z dniem 1 stycznia 1999 r. - jako osoba objęta odrębnymi przepi-

sami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego nie podlegał ubezpieczeniu określone-

mu tą ustawą w okresie jej obowiązywania.

Przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, tj. do dnia 30 grudnia 1999

r. funkcjonariusze państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu

5

1 stycznia 1999 r. i jednocześnie prowadzili pozarolniczą działalność gospodarczą,

nie podlegali obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu emerytalnemu i rento-

wym z tytułu prowadzenia tej działalności.

Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 9 ust. 8

ustawy, dodanego przez art. 1 pkt 5 lit. d ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

110, poz. 1256), który stanowił, że: „osoby pozostające w stosunku służby, które

podjęły służbę przed dniem 1 stycznia 1999 r., spełniające jednocześnie warunki do

podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w

art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, obejmowane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie na

swój wniosek.”; przepis ten wszedł w życie w dniu 30 grudnia 1999 r. (art. 16 ustawy

zmieniającej). Przepis art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

umożliwił - od dnia 30 grudnia 1999 r. - osobom pozostającym w stosunku służby

przed dniem 1 stycznia 1999 r., w tym funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożar-

nej objętym systemem zaopatrzenia emerytalno-rentowego funkcjonariuszy, a nie-

objętym powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego, którzy jednocześnie

spełniali warunki podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowego z tytułów, o

których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

objęcie tymi ubezpieczeniami wyłącznie dobrowolnie na swój wniosek. Nie było to

zatem odebranie „nabytych uprawnień” do podlegania jednemu tytułowi ze zbiegają-

cych się podstaw podlegania zaopatrzeniu emerytalno-rentowemu funkcjonariuszy

oraz ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą, ale dodanie uprawnienia do skorzystania z dobrowolnego tytułu podle-

gania ubezpieczeniu społecznemu przez tych funkcjonariuszy Państwowej Straży

Pożarnej, którzy w ogóle nie zostali objęci systemem powszechnego ubezpieczenia

społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r. II UK 247/04,

OSNP 2005 nr 22, poz. 362).

Powyższe prowadzi do konkluzji, że funkcjonariusze Państwowej Straży Po-

żarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubez-

pieczeń społecznych nie podlegali w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29

grudnia 1999 r. obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących poza-

rolniczą działalność gospodarczą.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================