IV CSK 153/06

Wyrok z dnia 5 października 2006 r., IV CSK 153/06

Zawarcie umowy o dostawę (sprzedaż) energii cieplnej w trybie

zamówień publicznych nie wyłącza możliwości jej zmiany w zakresie ceny i

opłat w razie późniejszego zatwierdzenia taryfy zawierającej wyższe stawki od

umówionych.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "S." SA w Z.G. przeciwko Skarbowi

Państwa Jednostce Wojskowej nr (...) w O. o zapłatę, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 października 2006 r. skargi

kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia

16 listopada 2005 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

(...) Strony łączyła umowa z dnia 6 stycznia 2000 r. zawarta w trybie

udzielania zamówienia publicznego o eksploatację i modernizację systemu

ciepłowniczego „w kompleksie nr (...) O.” oraz o sprzedaż ciepła. Umowa zawarta

na okres dziesięciu lat określała zobowiązanie zamawiającego jako świadczenie

pieniężne w wysokości wynikającej z iloczynu ceny jednostek energii cieplnej oraz

ich ilości i dotyczyła stanu przyszłego – po modernizacji systemu ciepłowniczego.

Wykonywanie umowy nie budziło zastrzeżeń i w toku jej realizacji strony dwukrotnie

zgodnie zmieniały cenę jednostki energii.

W pierwszym roku obowiązywania umowy strona powodowa uzyskała

koncesję Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, który następnie zatwierdził na jej

rzecz taryfę dla tej energii z mocą od dnia 1 września 2000 r. Zatwierdzona i

ogłoszona taryfa zawierała ceny jednostkowe niższe od ustalonych w umowie.

Powodowa spółka przesłała pozwanemu Skarbowi Państwa – Jednostce

Wojskowej propozycję zmiany umowy polegającej na wprowadzeniu nowego

składnika w postaci opłaty za zarządzanie ciepłem. Skarb Państwa odmówił zgody

na zmianę, upatrując w niej próbę przerzucenia na zamawiającego kosztów

finansowania modernizacji, które w jego mniemaniu mieściły się już w

wynegocjowanych stawkach jednostki ciepła.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację strony powodowej od wyroku Sądu

Okręgowego oddalającego powództwo, uwzględnił zarzut pozwanego, że z mocy

umowy jest zobowiązany wyłącznie do zapłaty za dostarczone ciepło, a nie ma

obowiązku uiszczać dodatkowych opłat z przeznaczeniem na spłatę kosztów

modernizacji systemu finansowanych przez powódkę z kredytu (bankowego).

Potwierdzając stanowisko powódki co do obowiązku stosowania przepisów ustawy

z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (jedn. tekst: Dz.U. 2006 r. Nr 89

poz. 625 ze zm. – dalej: "Pr.energ."), wskazał jednak, że zgodnie z art. 45 tego

Prawa, taryfy dla ciepła powinny zapewnić pokrycie kosztów uzasadnionej

działalności gospodarczej przedsiębiorstw energetycznych dotyczących kosztów

modernizacji. Ze względu na treść art. 5 Pr.energ. uznał, że strony umowy mogły

przewidzieć jej zmiany, a ponieważ tego nie uczyniły, są związane jej treścią co do

świadczenia zamawiającego. Wykonywanie przez pozwanego umowy prowadzi do

oddalenia powództwa opartego na art. 471 k.c., a także opartego na art. 405 k.c.

Sąd Apelacyjny powołał również art. 76 ust.1 ustawy z dnia 10 czerwca 1994

r. o zamówieniach publicznych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 119, poz. 773 ze zm.

– dalej: "u.z.p."), według którego zakazuje się zmian postanowień zawartej umowy

oraz wprowadzania nowych postanowień do umowy, niekorzystnych dla

zamawiającego, jeżeli przy ich uwzględnieniu należałoby zmienić treść oferty, na

podstawie której dokonano wyboru oferenta, chyba że konieczność wprowadzenia

takich zmian wynika z okoliczności niedających się przewidzieć w chwili zawarcia

umowy.

W skardze kasacyjnej powódki, zawierającej żądanie uchylenia oraz zmiany

wyroku Sądu Apelacyjnego, wskazano jako podstawę naruszenie art. 76 ust. 1

u.z.p. oraz art. 3 pkt 17 art. 45 i 47 pkt 4 Pr.energ.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można podzielić wywodów skarżącej zmierzających do wykazania, że

powódce należało się od pozwanego świadczenie dodatkowe stanowiące

ekwiwalent nakładów na modernizację sieci energetycznej. Nie można wprawdzie,

co do zasady, wyłączyć umowy o sprzedaż (dostawę) ciepła oraz o inne związane z

tym świadczenia, gdyż Prawo energetyczne zabrania pod groźbą kary tylko

stosowanie cen i taryf niezatwierdzonych oraz cen i taryf wyższych od

zatwierdzonych (art. 56 ust. 1 pkt 5 i 6).

W razie rozważanego hipotetycznie odmiennego układu umowy i powstania

ważnego zobowiązania do odrębnych świadczeń pieniężnych, powódka mogłaby

ich dochodzić przed sądem, jednak w rozpoznawanej sprawie interpretacja umowy

dokonana w zaskarżonym wyroku nie pozostawia wątpliwości, że Sądy meriti

odrzuciły sugestię istnienia odrębnego obowiązku świadczenia przez pozwanego

ponad ceny i opłaty, a w skardze kasacyjnej nie przytoczono podstawy

pozwalającej kwestionować tę wykładnię.

Skarżąca upatruje źródło roszczenia o zapłatę kwot kompensujących wydatki

na modernizację systemu w przepisach Prawa energetycznego. Pogląd ten

wymaga weryfikacji pod kątem regulacji zawartej w art. 56 k.c., według którego

czynność prawna wywiera skutki nie tylko w niej wyrażone, lecz również te, które

wynikają z ustawy.

Naruszenie art. 45 i 47 Pr.energ. ma, zdaniem powódki, polegać na zwolnieniu

stron umowy z obowiązku stosowania we wzajemnych rozliczeniach cen i stawek

opłat zawartych w zatwierdzonej taryfie. Zarzut ten nie uwzględnia ustalenia

przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia, że ceny i stawki opłat objęte

zatwierdzeniem przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki są niższe od płaconych

przez pozwanego, dlatego nie usprawiedliwia wniosku skargi kasacyjnej.

Podobnie nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 3 pkt 17 i art. 47 pkt 4

Pr.energ. przez przyjęcie, jakoby taryfa po wejściu w życie nie wiązała kupującego

ze względu na ustalenie sądu dotyczące rzeczywistej podstawy żądania zapłaty

kwot określonych jako opłaty w zakresie zarządzania ciepłem, którą jest

przekonanie powódki, że ceny ustalone w umowie oraz ceny i taryfy zatwierdzone

przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki nie pokrywają kosztów działalności

spółki.

Wobec niespornej okoliczności wejścia w życie cen i stawek opłat określonych

w zatwierdzonej taryfie oraz wykazania, że ceny tak ustalone mają charakter

maksymalny, skarżąca musiałaby wykazać, iż przepisy przytoczone w omawianym

zarzucie nakładają obowiązek pokrywania dodatkowych kosztów „zarządzania

ciepłem”, tymczasem obligatoryjność stosowania taryf (art. 3 pkt 17 oraz art. 56 ust.

1 pkt 5 Pr.energ.), a zarazem ich maksymalny charakter (art. 56 ust. 1 pkt 6),

wskazują, iż przedsiębiorstwo nie może żądać dodatkowych świadczeń

mieszczących się w pojęciu taryfy.

Należy również wyjaśnić skutki zatwierdzenia taryfy dla energii cieplnej

dostarczanej przez stronę powodową. Istotną okolicznością jest umowne ustalenie

ceny przed ogłoszeniem taryfy, która nie jest aktem normatywnym wiążącym ex

proprio vigore, gdyż jej charakter odpowiada pojęciu wzorca umownego (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2003 r., V CK

228/02, OSNC 2004, nr 11, poz. 183). Ponieważ stosunek umowy miedzy stronami

miał charakter ciągły, wydanie wzorca w czasie jego trwania wiązało stronę

pozwaną (art. 3841

k.c.), której służyło prawo wypowiedzenia umowy w najbliższym

terminie (bez zwłoki, w razie nieuregulowania kwestii wypowiedzenia w umowie).

Ten dopuszczalny tryb zmiany postanowień umowy powódce nie odpowiadał.

Sąd Najwyższy nie podziela zapatrywania Sądu Apelacyjnego o

niedopuszczalności stosowania do rozliczeń między stronami zatwierdzonej taryfy

ze względu na zawarcie umowy w trybie zamówienia publicznego. Odnośny zarzut

strony pozwanej oparty na brzmieniu art. 76 ust. 1 u.z.p. zasługiwałby na

uwzględnienie w razie uznania merytorycznej kolizji między normami zawartymi w

omawianym przepisie ustawy o zamówieniach publicznych a normami Prawa

energetycznego, narzucającymi władczą ingerencję organów publicznych państwa

w treść i skutki umowy cywilnoprawnej między podmiotami prawa prywatnego.

Kolizja taka mogłaby podlegać regule wyłączania normy ogólnej przez szczegółową

w razie spełnienia się przesłanek wyjaśnionych przez Sąd Najwyższy m.in. w

uchwale całej Izby Cywilnej z dnia 14 stycznia 1960 r., 1 CO 45/59 (OSN 1961, nr

1, poz. 1). Wskazano w niej, że kolizja przepisów szczegółowych i ogólnych

zachodzi wówczas, gdy co najmniej dwie normy w swych hipotezach zawierają

wszystkie elementy stanu faktycznego, o który chodzi. W takim wypadku za przepis

szczególny uznać należy te normę, której hipoteza jest węższa. Inaczej mówiąc,

spośród stanów faktycznych objętych przez lex generalis, lex specialis stosuje się

tylko do tych, które zawierają elementy odpowiadające jego hipotezie. Przepisy art.

76 ust. 1 u.z.p. oraz art. 45 i 47 Pr.energ. nie pozostają jednak ze sobą w takim

stosunku, ponieważ ich hipotezy pokrywają się tylko częściowo, występuje więc

bardziej skomplikowany przykład kolizji niedającej się rozwiązać według prostych

reguł wyłączania. Moc wiążącą kolizyjnych przepisów należy w takim wypadku

określić przy użyciu wykładni systemowej i funkcjonalnej.

Prawo energetyczne reguluje jeden z ważniejszych segmentów życia

gospodarczego i społecznego, wiążący się z wykorzystaniem energii, będącej w

pewnych warunkach dobrem niezastępowalnym. Zgodnie z art. 1 ust. 2, celem

ustawy jest tworzenie warunków do zrównoważonego rozwoju kraju, zapewnienia

bezpieczeństwa energetycznego, oszczędnego i racjonalnego użytkowania paliw i

energii, rozwoju konkurencji, przeciwdziałania negatywnym skutkom naturalnych

monopoli, uwzględniania wymogów ochrony środowiska, zobowiązań wynikających

z umów międzynarodowych oraz równoważenia interesów przedsiębiorstw

energetycznych i odbiorców paliw i energii. Ustawa o zamówieniach publicznych

miała mniejszy zakres podmiotowy i przedmiotowy choć regulowała ważną

społecznie i ekonomicznie kwestię racjonalnego i przejrzystego wydatkowania

środków publicznych oraz zachowania konkurencyjności. Wymieniany w skardze

kasacyjnej art. 76 ust. 1 chronił procedury zamówień publicznych przed

zagrożeniami wynikającymi ze zmowy lub wykorzystania środków prawnych w celu

eliminacji konkurentów oraz osiągania nieuprawnionych korzyści. Ochrona tych

wartości, istotna również w zobowiązaniach ciągłych, musi uwzględniać ponadto

zmienność zjawisk gospodarczych uwzględnianą przez Prawo energetyczne. W

dziedzinie energetyki znajomość ich przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki,

wynikająca z działalności orzeczniczej (decyzyjnej), stanowi dostateczną

gwarancję, że zmiany umowy zawartej w trybie zamówień publicznych dotyczące

ceny i stawek opłat będą oceniane przy uwzględnieniu również danych z oferty

będącej podstawą udzielenia zamówienia. Dlatego zawarcie umowy w trybie

zamówienia publicznego nie wyklucza późniejszej zmiany umowy ze względu na

zatwierdzenie taryfy. Podniesione okoliczności nie mają jednak wpływu na

zasadność skargi kasacyjnej w sprawie, w której przedmiotem żądania było

świadczenie nieznajdujące uzasadnienia w umowie ani w taryfie.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznał, że skarga kasacyjna nie

zawiera usprawiedliwionej podstawy i podlega oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).