I UK 73/06

Sygn. akt I UK 73/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 października 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z odwołania T. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 października 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 września 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 3 lipca 2003

r. sygn. akt (...) w ten sposób, że oddala odwołanie T. D. od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 grudnia

2002 r. nr (...).

Uzasadnienie

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 30 grudnia 2002 r.

odmówił T. D. prawa do emerytury ze względu na nie spełnienie wymogu z art. 29

pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm.), tj. legitymowanie się

co najmniej 30 letnim okresem składkowym i nieskładkowym. Organ rentowy uznał

za nieudowodniony okres pracy wnioskodawczyni w wydzierżawianym

gospodarstwie rolnym w okresie od 1 czerwca 1979 r. do 31 grudnia 1981 r.

Przyczyną takiego stanowiska organu rentowego było prowadzenie przez

ubezpieczoną gospodarstwa rolnego z pominięciem opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne rolników, pomimo istnienia podstaw do objęcia

ubezpieczeniem i obowiązku opłacania z tego tytułu składek. W konsekwencji

powyższego organ rentowy odmówił uzupełnienia stażu emerytalnego o okres tej

pracy na mocy art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm.)

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 grudnia 2002 r. w ten sposób, że

uwzględnił ubezpieczonej okres pracy w gospodarstwie rolnym w spornym okresie

przy ustalaniu prawa do emerytury w zakresie niezbędnym do uzupełnienia

wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w myśl przepisu art. 10 ust. 1

pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm.) i uznał, że spełnia ona

wymogi do przyznania jej prawa do emerytury w trybie przepisu art. 29 cytowanej

ustawy.

Od powyższego wyroku apelację wniósł organ rentowy i zarzucił naruszenie

prawa materialnego poprzez niewłaściwą interpretację przepisu art. 10 ust. 3

powołanej wyżej ustawy i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 29

cytowanej ustawy poprzez przyznanie ubezpieczonej prawa do emerytury.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28

września 2005 r. nie uwzględnił apelacji organu rentowego. Zmienił wyrok Sądu

Okręgowego dokonując uściślenia daty przyznania prawa do emerytury zgodnie z

przepisem art. 129 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

3

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś w pozostałej części apelację oddalił. W

ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło do naruszenia prawa materialnego poprzez

niewłaściwą interpretację przepisu art. 10 ust. 3 powołanej wyżej ustawy. Sąd

uznał, że wystarczającymi przesłankami do zastosowania w niniejszej sprawie

wyżej wymienionego przepisu jest dzierżawa gospodarstwa rolnego przez

ubezpieczoną i praca w tym gospodarstwie jak we własnym.

Organ rentowy zaskarżył powyższe rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego

skargą kasacyjną, podnosząc w niej naruszenie przepisów prawa materialnego

poprzez błędną wykładnię art.10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niezastosowanie

art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i przyjęcie, że fakt prowadzenia

gospodarstwa rolnego przez rolnika nie opłacającego składek na ubezpieczenie

społeczne rolników, pomimo istnienia podstaw do objęcia ubezpieczeniem i

opłacania z tego tytułu składek, pozwala na uzupełnienie stażu emerytalnego o

okres tej pracy na mocy powołanych przepisów. Wskazując na podane podstawy

skargi kasacyjnej organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania

ubezpieczonej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się uzasadniona. Z materiału

dowodowego wynika niezbicie, że wnioskodawczyni w spornym okresie

dzierżawiła nieruchomość rolną, którą samodzielnie uprawiała i czerpała z niej

korzyści. Z kolei w świetle przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin,

obowiązującej w chwili prowadzenia przez ubezpieczoną dzierżawionego

gospodarstwa (Dz.U. Nr 32, poz.140), istniał obowiązek opłacania składki od

pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym rolnik rozpoczął prowadzenie

gospodarstwa rolnego (art. 38). Ponadto zgodnie z art. 1 wymienionej ustawy

zaopatrzenie emerytalne obejmuje rolników, którzy wytwarzają w prowadzonych

4

przez siebie gospodarstwach rolnych produkty rolne, sprzedają je jednostkom

gospodarki uspołecznionej i spełniają inne warunki przewidziane w ustawie, a także

członków ich rodzin. Na podstawie powyższych przepisów, pomimo braku w

ówczesnym stanie prawnym definicji rolnika, status rolnika należy odnieść do

osoby, która prowadzi gospodarstwo rolne i uzyskuje z tego tytułu korzyści.

Przedmiotem postępowania administracyjnego przed organem rentowym było

świadczenie emerytalne wnioskodawczyni przysługujące jej na podstawie ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie art. 4 pkt. 13 w związku z art. 1, art. 2 oraz

art. 3 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym jest osoba

podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach

o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w

życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu

emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Jedynie z

mocy wyraźnego przepisu ustawy na zasadzie wyjątku od reguły (art. 10 ust 1)

uwzględnia się również podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników. Do stażu

emerytalnego powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych można zaliczyć

(1) „okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w

odrębnych przepisach składki”, (2) „przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r.

okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 roku życia” lub (3)

„przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie

rolnym po ukończeniu 16 roku życia” - jednakże wyłącznie „w zakresie niezbędnym

do uzupełnienia tego okresu” (art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS).

Ponieważ przepis art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza

jedynie wyjątkowo i w ograniczonym zakresie („w zakresie niezbędnym do

uzupełnienia” wymaganego do przyznania emerytury w wypadku ubezpieczenia

pracowniczego tzw. okresu składkowego i nieskładkowego) możliwość traktowania

„okresów prowadzenia albo pracy w gospodarstwie rolnym” jako „okresów

składkowych” w ramach ubezpieczenia pracowniczego, powinien być on

interpretowany i stosowany w sposób restryktywny.

Zasadne jest także twierdzenie organu rentowego, że wolą ustawodawcy było

odróżnienie formy prowadzenia gospodarstwa rolnego od pracy w nim. Praca w

gospodarstwie rolnym przed 1 stycznia 1983 r. dotyczy przede wszystkim

5

domowników rolnika, którzy przed wskazaną wyżej datą nie byli objęci

ubezpieczeniem. Dla dokonania prawidłowej wykładni art. 10 ust. 1 pkt 3 powołanej

ustawy zasadnicze znaczenie ma okoliczność, iż obowiązek opłacania składki za

domowników rolnika, pracujących w prowadzonym przez niego gospodarstwie,

wprowadzony został dopiero ustawą z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. (Dz.U. Nr 40, poz. 268).

Celem ustawodawcy było stworzenie możliwości zaliczania do stażu

ubezpieczeniowego uzupełniająco okresów pracy (w gospodarstwie rolnym)

domowników przed 1 stycznia 1983 r. W przeciwnym razie kategoria tych osób

pozbawiona byłaby prawa do świadczenia (z tytułu powszechnego systemu

ubezpieczeń społecznych) za pracę w gospodarstwie rolnym przed 1 stycznia 1983

r., natomiast po tej dacie prawo to by im przysługiwało. Zaliczenie tego okresu

pracy jako okresu składkowego mimo braku opłacenia składek ubezpieczenia

rolniczego pozwoliło tę kategorię ubezpieczonych traktować jednakowo przed, jak i

po wejściu w życie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin (1 stycznia 1983 r.). Dlatego nie można, jak to czyni

ubezpieczona, zrównywać terminu prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 10 ust

1 pkt 1 ustawy) z pojęciem pracy w gospodarstwie rolnym (art. 10 ust 1 pkt 3).

Przeciwko takiemu pojmowaniu okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego

przemawia to, że przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach nie jest

adresowany do rolników, skoro reguluje kwestie stażu emerytalnego wymaganego

od innych osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w

gospodarstwie rolnym. Implikuje to stwierdzenie niedopuszczalności stosowania

(przez analogię) wobec rolnika art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach.

Z kolei na mocy art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, uwzględniane są okresy prowadzenia

gospodarstwa rolnego, za które opłacono składki przewidziane w odrębnych

przepisach. Oznacza to, że podlega uwzględnieniu okres ubezpieczenia

społecznego rolnika, który wywiązał się z obowiązku składkowego

przewidzianego w przepisach obowiązujących w okresie, w którym przypada to

ubezpieczenie. Wnioskodawczyni prowadziła gospodarstwo rolne w latach 1979 -

1981, kiedy obowiązywała ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

6

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Ubezpieczenie

społeczne rolników na podstawie tej ustawy było obowiązkowe i pociągało za sobą

obowiązek opłacania składki na to ubezpieczenie (art. 38). Zawarte w art. 10 ust. 1

pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach odesłanie do odrębnych przepisów należy

rozumieć jako warunek wywiązania się z obowiązku nałożonego przez te przepisy

na rolnika podlegającego ubezpieczeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22

stycznia 2003 r., II UK 51/02, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Zbiór Urzędowy

Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych 2004/7/127).

Wnioskodawczyni nie wywiązała się z tego obowiązku, co w konsekwencji było

przeszkodą do uzupełnienia stażu emerytalnego o okres tej pracy na mocy art. 10

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.

/tp/