III CZP 75/06

Uchwała z dnia 13 października 2006 r., III CZP 75/06

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "A.I." sp.j. Krystyna C. i Jacek C. w G.

przeciwko "G.I." sp. z o.o. w Szczecinie o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 13 października 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 19

czerwca 2006 r.:

"Czy w sprawach gospodarczych sąd odrzuca na podstawie art. 1302

§ 3 w

związku z § 4 zd. 1 k.p.c. zarzuty od nakazu zapłaty podlegające opłacie w

wysokości stosunkowej w razie nieuiszczenia przez pozwanego opłaty podstawowej

także wówczas, gdy pismo zawiera wniosek o zwolnienie w całości od kosztów

sądowych?"

podjął uchwałę:

Nie pobiera się opłaty podstawowej od zarzutów od nakazu zapłaty

podlegających opłacie stosunkowej, w których zgłoszono wniosek o

zwolnienie od kosztów sądowych.

Uzasadnienie

W dniu 7 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy, Sąd Gospodarczy w Toruniu wydał

w postępowaniu nakazowym nakaz zapłaty, którym orzekł, że pozwana "G.I.",

spółka z o.o. w S. ma w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia nakazu zapłacić

powódce "A.I.", spółce jawnej – Krystyna C. i Jacek C. w G. kwotę 19 327,96 zł z

odsetkami albo wnieść w tym terminie zarzuty.

Pozwana wniosła zarzuty, w których zgłosiła wniosek o uchylenie nakazu i

oddalenie powództwa w całości, a także o przyznanie jej całkowitego zwolnienia od

kosztów sądowych.

Postanowieniem z dnia 10 maja 2006 r. Sąd Rejonowy odrzucił wniesione

zarzuty z powodu nieuiszczenia przez pozwaną opłaty podstawowej przewidzianej

w art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: „u.k.s.c.”), podkreślając, że

zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od

obowiązku uiszczenia tej opłaty przy wnoszeniu do sądu pisma podlegającego

opłacie. Z art. 19 ust. 4 pkt 1 u.k.s.c. wynika, że w razie wniesienia zarzutów od

nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym od pozwanego pobiera się

trzy czwarte części opłaty, zgodnie natomiast z art. 1302

§ 1-4 k.p.c., w

postępowaniu w sprawach gospodarczych sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie

opłaty zarzuty od nakazu zapłaty podlegające opłacie w wysokości stałej lub

stosunkowej obliczonej od wskazanej wartości przedmiotu zaskarżenia, wniesione

przez przedsiębiorcę, jeżeli nie zostały należycie opłacone. Opłata podstawowa

wynosząca 30 zł jest niewątpliwie opłatą w wysokości stałej, wobec czego jej

nieuiszczenie skutkuje odrzuceniem wniesionych zarzutów.

Przy rozpoznawaniu zażalenia pozwanej spółki Sąd Okręgowy w Toruniu

powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu

prawnym, przytoczonym na wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1302

§ 3 k.p.c., sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty

pismo wniesione przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego

środki odwoławcze lub środki zaskarżenia (apelację, zażalenie, skargę kasacyjną,

skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, sprzeciw

od wyroku zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie

referendarza sądowego) podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia.

Przytoczony przepis stosuje się przy tym – jak wynika z art. 1302

§ 4 k.p.c. – do

pisma wniesionego w postępowaniu w sprawach gospodarczych także wówczas,

gdy przedsiębiorcy nie reprezentuje adwokat lub radca prawny.

Według art. 3 u.k.s.c., opłacie podlega pismo, jeżeli przepis ustawy przewiduje

jej pobranie; opłacie podlegają przy tym w szczególności pisma wymienione w pkt

1-9 ust. 2 tego artykułu, w tym m.in. zarzuty od nakazu zapłaty. W razie wniesienia

zarzutów, zgodnie z art. 19 ust. 4 pkt 1 u.k.s.c., pobiera się od pozwanego trzy

czwarte części opłaty. Jak wynika z art. 11 u.k.s.c., opłata jest stała, stosunkowa

albo podstawowa. Opłatę stałą pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe oraz

we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, w wysokości

jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu

zaskarżenia. Nie może być ona niższa niż 30 zł i wyższa niż 5000 zł (art. 12

u.k.s.c.). Opłatę stosunkową pobiera się w sprawach o prawa majątkowe; wynosi

ona 5 % wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, jednak nie mniej

niż 30 zł i nie więcej niż 100 000 zł (art. 13 u.k.s.c.). Opłatę podstawową pobiera się

z kolei w sprawach, w których przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub

tymczasowej (art. 14 ust. 1 u.k.s.c.). Ponadto opłatę podstawową pobiera się także

od podlegających opłacie pism, o których mowa w art. 3 ust. 2, wnoszonych przez

stronę zwolnioną od kosztów sądowych przez sąd, chyba że ustawa stanowi inaczej

(art. 14 ust. 2 u.k.s.c.). Opłata ta wynosi 30 zł i stanowi minimalną opłatę, którą

strona jest obowiązana uiścić od pisma podlegającego opłacie, chyba że ustawa

stanowi inaczej (art. 14 ust. 3 u.k.s.c.). Pobranie od pisma opłaty podstawowej

wyłącza przy tym pobranie innej opłaty (art. 14 ust. 4 u.k.s.c.).

Zgodnie z art. 96 ust. 1 pkt 10 u.k.s.c., strona, która została zwolniona od

kosztów sądowych przez sąd, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych – w

zakresie przyznanego jej zwolnienia. Sąd może zwolnić stronę od kosztów

sądowych zarówno w całości, jak i w części. Według art. 100 ust. 2 zdanie drugie

u.k.s.c., strona, której sąd przyznał całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, ma

obowiązek uiścić opłatę podstawową przewidzianą w art. 14 od wszystkich pism

podlegających opłacie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Wśród przytoczonych unormowań wyjaśnienia w pierwszej kolejności wymaga

znaczenie użytego przez ustawodawcę w art. 1302

§ 3 k.p.c. pojęcia „opłaty w

wysokości stałej”. Chodzi o rozstrzygnięcie, czy obejmuje ono tylko opłatę stałą w

rozumieniu art. 11 u.k.s.c., czy także inną opłatę, której wysokość jest stała; ściśle,

czy opłata podstawowa, której wysokość jest stała i zgodnie z art. 14 ust. 3 u.k.s.c.

wynosi 30 złotych, może być uznana za opłatę w wysokości stałej w rozumieniu art.

1302

§ 3 k.p.c. Sąd Okręgowy nie miał wprawdzie co do tego żadnych wątpliwości,

jednak w doktrynie zarysowała się w tej kwestii rozbieżność stanowisk.

Wypada przypomnieć, że pojęciem „opłaty w wysokości stałej” ustawodawca

posłużył się wcześniej w art. 17 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.).

Na tle tego przepisu Sąd Najwyższy przyjmował, że opłatą w wysokości stałej jest

opłata, której wysokość jest stała (taka sama, jednakowa) oraz że takiemu kryterium

odpowiada nie tylko opłata, która jest wyrażona kwotowo, lecz także taka, która,

stanowiąc określony, zawsze taki sam ułamek określonej kwoty, ma zawsze taką

samą wysokość, czyli wysokość stałą (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13

września 2000 r., III CZP 34/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 4 oraz z dnia 20 maja 2003

r., III CZP 16/03, OSNC 2004, nr 3, poz. 33, a także postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 2001 r., I CZ 159/01, z dnia 19 marca 2002 r., IV

CZ 24/02, z dnia 13 listopada 2003 r., I CZ 134/03, z dnia 16 marca 2005 r., IV CZ

15/05, z dnia 24 maja 2005 r., V CZ 52/05, z dnia 4 sierpnia 2005 r., III CZ 65/05, z

dnia 22 lutego 2006 r., III CZ 2/06, nie publ.).

Podobnie na tle art. 1302

k.p.c. Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że

pojęcie opłaty w wysokości stałej obejmuje nie tylko opłatę stałą, o której mowa w

art. 11 u.k.s.c., ale również opłatę podstawową. Dał temu wyraz w postanowieniu z

dnia 30 maja 2006 r., I CZ 23/06 (nie publ.), podkreślając, że wysokość opłaty

podstawowej jest stała oraz że sformułowanie „opłata w wysokości stałej” różni się

istotnie od używanego w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

pojęcia „opłata stała”, co wskazuje na zamiar ustawodawcy nadania tym

określeniom innego znaczenia, jak również, że nie ma podstaw do przyjęcia, by

wolą ustawodawcy było wyłączenie sankcji określonej w art. 1302

§ 3 k.p.c. w

stosunku do stron zwolnionych przez sąd od kosztów sądowych i reprezentowanych

przez profesjonalnego pełnomocnika. Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy

w postanowieniach z dnia 2 czerwca 2006 r., II UZ 14/06, z dnia 26 lipca 2006 r., IV

CZ 59/06, z dnia 8 sierpnia 2006 r., I CSK 170/06 i z dnia 28 sierpnia 2006 r., IV

CSK 166/06 (nie publ.) oraz w uchwale z dnia 26 września 2006 r., II UZP 11/06

(nie publ.) i podziela je także skład Sądu Najwyższego rozstrzygający

przedstawione zagadnienie prawne.

Uznanie opłaty podstawowej za opłatę w wysokości stałej w rozumieniu art.

1302

§ 3 k.p.c. powoduje konieczność udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy od

zarzutów od nakazu zapłaty, w których zgłoszono wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych, pobiera się opłatę podstawową. Trzeba dodać, że chodzi o sytuację, w

której strona pozwana wnosząca zarzuty od nakazu zapłaty nie została wcześniej

zwolniona przez sąd od kosztów sądowych, wobec czego wniesione zarzuty –

zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 5 i art. 19 ust. 4 pkt 1 u.k.s.c. – podlegają opłacie w

wysokości 3/4 części opłaty należnej w sprawie. Ze względu na majątkowy

charakter sprawy, w której wyłoniło się rozważane zagadnienie prawne, są to 3/4

części opłaty stosunkowej przewidzianej w art. 13 u.k.s.c.

Przystępując do udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie należy

podkreślić, że w ujęciu przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych opłata podstawowa jest odrębnym – obok stałej i stosunkowej – rodzajem

opłaty, oraz że – zgodnie z regułą wyrażoną w art. 3 ust. 1 u.k.s.c. – pismo podlega

opłacie tylko wtedy, gdy ustawa przewiduje jej pobranie.

Żaden z przepisów ustawy nie przewiduje obowiązku pobrania opłaty

podstawowej od samego wniosku strony o zwolnienie od kosztów sądowych. Opłatę

tę pobiera się – jak wynika z art. 14 ust. 2 u.k.s.c. – od podlegających opłacie pism,

o których mowa w art. 3 ust. 2, wnoszonych przez stronę zwolnioną od kosztów

sądowych przez sąd. Pismami „podlegającymi opłacie” są w rozumieniu

powołanego przepisu jedynie pisma wymienione w art. 3 ust. 2, sama zaś

okoliczność, że w piśmie takim zgłoszono wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych pozostaje bez znaczenia dla rodzaju należnej od niego opłaty. Jeżeli

pismem podlegającym opłacie są – jak ma to miejsce w sprawie, w której wyłoniło

się rozważane zagadnienie prawne – zarzuty od nakazu zapłaty, należy pobrać od

nich 3/4 części opłaty stosunkowej.

Wykładnia językowa art. 14 ust. 2 u.k.s.c. prowadzi do jednoznacznego

wniosku, że w przepisie tym chodzi o pisma wymienione w art. 3 ust. 2, składane

przez stronę, która przed ich wniesieniem została przez sąd zwolniona od kosztów

sądowych. Przewidziany w tym przepisie obowiązek pobrania opłaty podstawowej

nie dotyczy tym samym pism podlegających opłacie, o których mowa w art. 3 ust. 2,

jeżeli zgłoszono w nich wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje jedynie, że

obowiązek uiszczenia należnej opłaty zostaje odsunięty w czasie. W orzecznictwie

utrwalił się pogląd, że w sytuacji, w której pismo podlegające opłacie zawiera

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, należy najpierw rozpoznać ten

wniosek, a dopiero w razie odmowy żądać opłaty (zob. w szczególności orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1956 r., 1 CZ 134/56, OSN 1957, nr 3,

poz. 84, z dnia 6 grudnia 1958 r., 1 CR 992/58, OSN 1960, nr 2, poz. 45, z dnia 13

sierpnia 1959 r., 4 CZ 95/59, OSPiKA 1961, nr 2, poz. 33, z dnia 2 listopada 1962

r., II CZ 121/62, OSNCP 1963, nr 7-8, poz. 182, z dnia 20 grudnia 1966 r., II CZ

146/66, OSNCP 1967, nr 6, poz. 113, z dnia 14 stycznia 1972 r., III CRN 448/71,

OSPiKA 1972, nr 7-8, poz. 144, z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP

1976, nr 7-8, poz. 162, a także z dnia 26 lipca 2006 r., IV CZ 57/06, nie publ.).

Obowiązek uiszczenia opłaty podstawowej powstanie dopiero w razie

uwzględnienia wniosku i przyznania stronie całkowitego zwolnienia od kosztów

sądowych, zgodnie bowiem z art. 100 ust. 2 zd. drugie u.k.s.c., strona, której sąd

przyznał całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, ma obowiązek uiścić opłatę

podstawową przewidzianą w art. 14 od wszystkich pism podlegających opłacie,

chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jeżeli natomiast wniosek o zwolnienie

od kosztów zostanie oddalony w całości lub w części, zaktualizuje się obowiązek

uiszczenia stosownej opłaty należnej w takim wypadku od pisma „podlegającego

opłacie”. W sprawie, w której wyłoniło się zagadnienie prawne, zaktualizuje się

zatem obowiązek uiszczenia stosownej części opłaty stosunkowej należnej od

wniesionych zarzutów.

Dodatkowym argumentem przemawiającym za przyjęciem zaprezentowanego

poglądu jest – obok art. 100 ust. 2 zdanie drugie – art. 14 ust. 4 u.k.s.c., zgodnie z

którym pobranie od pisma opłaty podstawowej wyłącza pobranie innej opłaty.

Gdyby przyjąć, że – ze względu na zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych – należy pobrać od wniesionych zarzutów opłatę podstawową, wyłoniłby

się problem dopuszczalności pobrania należnej opłaty stosunkowej w razie

oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Trudno zaaprobować

pogląd, że uiszczenie opłaty podstawowej wyłącza w takiej sytuacji pobranie

należnej od zarzutów opłaty stosunkowej. Dyrektywy językowe, systemowe i

logiczne przemawiają zatem za rzecz tezy, że od zarzutów podlegających opłacie

stosunkowej, w których zgłoszono wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, nie

pobiera się opłaty podstawowej.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 w związku

z art. 397 § 2 k.p.c. rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.