II UK 77/06

Wyrok z dnia 17 października 2006 r.

II UK 77/06

Zasadą jest egzekwowanie należności od dłużników alimentacyjnych

(art. 13 i 14 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, jednolity

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), natomiast umorzenie należności

na podstawie art. 17 tej ustawy może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnio-

nych wypadkach.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Beata Gudowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 paź-

dziernika 2006 r. sprawy z wniosku Henryka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w S. o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego,

na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 23 listopada 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 15 października 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Od-

dział w S. odmówił wnioskodawcy Henrykowi K. umorzenia należności z tytułu wy-

płaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Odwołanie od tej decyzji zostało odda-

lone wyrokiem Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szcze-

cinie z dnia 10 maja 2005 r. [...]. Sąd ustalił, że od 1992 r. zostały przyznane i były

wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek wnioskodawcy

Moniki i Agnieszki wobec bezskuteczności egzekucji zasądzonych wyrokiem na ich

rzecz alimentów. Wnioskodawca spłacał zadłużenie na rzecz funduszu w niewielkich

kwotach. Od 30 września 1999 r. przebywał z przerwami w zakładach karnych i po

odbyciu części ostatniej kary został zwolniony w dniu 15 marca 2004 r. Obecnie za-

dłużenie wobec funduszu alimentacyjnego wynosi 54.552,79 zł. Wnioskodawca jest z

2

zawodu monterem aparatury radiowo-telewizyjnej morskiej. Nie pracował nigdy w

swoim zawodzie. W przerwach między odbywaniem kary pracował dorywczo. Obec-

nie ma 49 lat, jest zdrowy i sprawny fizycznie. Wniosek o umorzenie zadłużenia

oparty jest na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimenta-

cyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), który stanowi, że Za-

kład Ubezpieczeń Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach

umorzyć należności funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów

oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego tytułu. W ocenie

Sądu przez szczególnie uzasadnione wypadki należy rozumieć pewne wyjątkowe,

nietypowe okoliczności. Okoliczności takie w sprawie nie zachodzą. Umorzenia na-

leżności nie uzasadnia trudna sytuacja finansowa - brak stałej pracy i niewielkie

dochody. Zła kondycja finansowa jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za

których świadczenia wypłaca fundusz alimentacyjny. Umorzenie należności z tej

przyczyny czyniłoby martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi rentowemu

świadczeń wypłacanych z funduszu. Sytuacja życiowa zobowiązanego mogłaby

powodować umorzenie należności tylko w wypadku, gdyby była wyjątkowa, w spo-

sób istotny różniąca się od sytuacji innych zobowiązanych. Okolicznością uzasad-

niającą umorzenie nie jest fakt przebywania wnioskodawcy w zakładzie karnym. Kara

pozbawienia wolności była bowiem konsekwencją popełniania przez niego prze-

stępstw.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie oddalił apelację. Ustosunkowując się

do zarzutu wnioskodawcy, że jest bezrobotny i nie ma środków na spłatę zadłużenia

Sąd Okręgowy stwierdził, że istnienie obowiązku spłaty zadłużenia nie ma wpływu na

sytuację finansową rodziny wnioskodawcy. Aktualnie wnioskodawca nie pracuje i nie

jest zajęte jego wynagrodzenie ani inne mienie. Gdyby zadłużenie wnioskodawcy

uległo umorzeniu jego sytuacja uległaby poprawie, ale w przypadku, gdyby nie podjął

zatrudnienia, sytuacja jego rodziny nie uległaby zmianie. Natomiast sytuacja wierzy-

ciela zmieniłaby się o tyle, że w przyszłości nie mógłby egzekwować zadłużenia, na-

wet gdyby sytuacja materialna wnioskodawcy uległa poprawie. Wnioskodawca jest

człowiekiem stosunkowo młodym, wykonywał wiele zawodów i przy należytych sta-

raniach może uzyskać stałą pracę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odzyska cho-

ciaż część wyłożonych za wnioskodawcę środków na utrzymanie dzieci.

3

Od tego wyroku wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, którą oparł na pod-

stawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ustawy z dnia

18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, „polegającą na przyjęciu, iż nie zachodzi

szczególnie uzasadniony wypadek pozwalający na umorzenie w stosunku do skarżą-

cego należności funduszu alimentacyjnego”. W uzasadnieniu skargi podniósł, że

najistotniejsze znaczenie ma sytuacja zobowiązanego w kontekście uwarunkowań

rodzinnych i finansowych. Skoro wnioskodawca pozostaje bez pracy, utrzymuje się z

prac dorywczych, pozostaje faktycznie na utrzymaniu żony, która dodatkowo utrzy-

muje dwoje dzieci, odmowa umorzenia należności znajdzie odbicie nie tyle w sytuacji

finansowej i rodzinnej zobowiązanego, co wywrze bezpośredni skutek w sferze doty-

czącej jego najbliższych. „Trudno stwierdzić, jakie musiałyby wystąpić okoliczności,

które Sądy obu instancji uznałyby za szczególnie uzasadniony wypadek. Nie sposób

zgodzić się z Sądem II instancji, iż szczególnie uzasadniony wypadek to wypadek

zupełnie wyjątkowy, albowiem w takim wypadku hipoteza przepisu art. 17 ustawy o

funduszu alimentacyjnym nie byłaby realizowana nigdy. Właśnie fakt umieszczenia

takiego zapisu w przepisie prawa dotyczącym świadczeń alimentacyjnych nakazuje

w pierwszej kolejności uwzględniać przy wykładni tego przepisu przede wszystkim

sytuację materialną. Skarżący przebywał w zakładach karnych, nie był w stanie w

tym okresie czasu realizować swoich zobowiązań; po wyjściu z zakładu karnego

podjął starania o ustabilizowaniu swojej sytuacji życiowej i te właśnie okoliczności

czynią jego wypadek szczególnie uzasadnionym”. W związku z tymi zarzutami skar-

żący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i uwzględnienie odwołania, ewentualnie o uchylenie obu wyroków

i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.:

Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18

lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym. Ustawa ta utraciła moc z dniem 1 maja

2004 r. po wejściu w życie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach ro-

dzinnych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992). Mocą tej ustawy

zlikwidowany został fundusz alimentacyjny, a świadczenia z tego funduszu zostały

zastąpione innego rodzaju świadczeniami. Likwidacja funduszu objęła egzekwowanie

przez likwidatora zaległych należności, przy czym przepis art. 68 ust. 1 ustawy z dnia

4

1 maja 2004 r. pozwalał mu w szczególnie uzasadnionych przypadkach na umorze-

nie tych należności. Według zasad dotychczasowych sprawy o świadczenia z fundu-

szu alimentacyjnego, w tym również sprawy, w których wydano decyzję na podstawie

art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym, należały z mocy art. 4778

§ 2 pkt 6 k.p.c.

do właściwości sądów rejonowych. Po zmianie stanu prawnego sprawy o roszczenia

likwidatora funduszu, między innymi w stosunku do dłużników funduszu, przestały

być sprawami o świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W związku z tym do ich

rozpoznania właściwy jest sąd okręgowy, który na podstawie art. 4778

§ 1 k.p.c. roz-

poznaje wszystkie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych za wyjątkiem zastrze-

żonych do właściwości sądów rejonowych. Zastosowanie powołanych przepisów na-

suwało wątpliwości, które rozstrzygnął Sąd Najwyższy uchwałą z dnia 12 lipca 2005

r., II UZP 6/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 20). Stwierdził w niej, że sprawy dotyczące

umorzenia należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego od osób zobowiąza-

nych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z fundu-

szu (art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) są sprawami z zakresu ubez-

pieczeń społecznych, do rozpoznania których właściwy jest sąd okręgowy. Uchwała

ta nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż decyzja została wydana w stanie

prawnym obowiązującym przed omawianą zmianą, a jej podstawą prawną nie jest

przepis art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którego dotyczy powołana

uchwała, lecz przepis art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Właściwym do roz-

poznania tej sprawy, jako sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, był w

pierwszej instancji sąd rejonowy na podstawie art. 4778

§ 2 pkt 6 k.p.c. Postępowanie

nie jest więc dotknięte nieważnością z mocy art. 379 pkt 6 k.p.c., która to kwestia nie

była zresztą w skardze kasacyjnej podnoszona. Zarzuty skargi podlegają zatem me-

rytorycznemu rozpoznaniu w świetle przepisów ustawy o funduszu alimentacyjnym.

Fundusz alimentacyjny powstał w celu zapewnienia środków utrzymania oso-

bom uprawnionym do alimentów, które nie mogą wyegzekwować tych świadczeń od

osoby zobowiązanej do łożenia na ich utrzymanie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 18

lipca 1974 r. świadczenia funduszu przysługują tylko tym osobom, na rzecz których

alimenty zostały ustalone orzeczeniem sądu, a egzekucja tych alimentów okazała się

bezskuteczna całkowicie lub częściowo. Fundusz alimentacyjny uruchamiany jest

więc wówczas, gdy dłużnik alimentacyjny nie osiąga dochodów ani nie posiada ma-

jątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja alimentów. Przyznanie świad-

czeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia dłużnika z jego zobowiązań. Zakład

5

Ubezpieczeń Społecznych pokrywa bieżące świadczenia na rzecz osób, których

sytuacja nie pozwala na oczekiwanie do czasu, gdy dłużnik stanie się wypłacalny, i

przejmuje wierzytelność osób uprawnionych w stosunku do dłużnika alimentacyjne-

go. Zgodnie z art. 13 i 14 ustawy z 18 lipca 1974 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

prowadzi egzekucję przeciwko dłużnikowi aż do pełnego pokrycia należności tego

funduszu. Przepis art. 17 ustawy z 18 lipca 1974 r. stanowi, że Zakład Ubezpieczeń

Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzyć należności

funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które

bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego funduszu. Określenie „w szczególnie

uzasadnionych wypadkach” oznacza, że zasadą jest egzekwowanie należności od

dłużników alimentacyjnych, natomiast umorzenie należności może nastąpić wyjątko-

wo tylko w sytuacjach szczególnych. Brak stałych dochodów i związana z tym trudna

sytuacja materialna, na którą wnioskodawca powołuje się w skardze, jest okoliczno-

ścią dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych, gdyż uruchomienie funduszu

alimentacyjnego następuje tylko wówczas, gdy dłużnik nie ma majątku ani dochodów

podlegających egzekucji. Nie jest to więc szczególna okoliczność w rozumieniu

omawianego przepisu. Nie są także takimi okolicznościami przyczyny braku docho-

dów leżące po stronie dłużnika i przez niego zawinione. Taką przyczyną jest odby-

wanie przez wnioskodawcę kary pozbawienia wolności, będące następstwem popeł-

niania przez niego przestępstw. Tego rodzaju postępowanie nie może być premio-

wane zwolnieniem z długu. W skardze wnioskodawca podaje wprost, że okoliczno-

ścią uzasadniającą wniosek o umorzenie należności jest chęć ustabilizowania sytua-

cji życiowej własnej i jego rodziny. Skoro wnioskodawcy zależy na osiąganiu docho-

dów nieobciążonych obowiązkiem spłacania długów, jego zamiar może być realizo-

wany tylko z pokrzywdzeniem wierzycieli. Nie jest to okoliczność uzasadniająca za-

stosowanie art. 17 ustawy z 18 lipca 1974 r., zatem zarzut naruszenia tego przepisu

okazał się pozbawiony podstaw.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako nieuzasadnioną.

========================================