II UK 81/06

Wyrok z dnia 17 października 2006 r.

II UK 81/06

Wynagrodzenie wypłacone na mocy art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 marca

1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142,

poz. 1593 ze zm.) stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne, jeśli ubezpieczony spełnia jednocześnie przesłanki uznania go za

bezrobotnego.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Beata Gudowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 paź-

dziernika 2006 r. sprawy z wniosku Urzędu Gminy w J. przeciwko Zakładowi Ubez-

pieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. z udziałem zainteresowanej Agnieszki W. o

objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się

od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we

Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w Legnicy zmienił decyzję

ZUS-Oddziału w L. z dnia 30 czerwca 2003 r., ustalając, że wynagrodzenie wypłaco-

ne Agnieszce W. za okres od dnia 1 sierpnia 1999 r. do dnia 16 stycznia 2000 r. po

rozwiązaniu z nią stosunku pracy z powodu reorganizacji Urzędu Gminy w J. stanowi

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Podstawę

prawną wypłaty stanowił art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych gwa-

rantujący wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przez okres nie dłuższy

niż 6 miesięcy, którego Sąd Okręgowy nie potraktował jako „odprawy, rekompensaty

czy odszkodowanie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stro-

2

nie pracodawcy”, wyłączone z podstawy wymiaru składek na mocy § 2 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w spra-

wie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2005 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uwzględnił

apelację organu ubezpieczeń społecznych i zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób,

że oddalił odwołanie. Powołując się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w

uchwałach z dnia 24 maja 1991 r., I PZP 1/91 (OSNCP 1992 nr 1, poz. 2) i z dnia 12

lutego 1992 r., I PZP 6/92 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 133), zgodnie z którym okres

pobierania wynagrodzenia wypłacanego na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pra-

cownikach samorządowych nie jest okresem zatrudnienia, a osoba je otrzymująca

osobą będącą pracownikiem, stwierdził, że stosownie do art. 18 ust. 1 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wynagrodzenie to nie

podlega składce na ubezpieczenie społeczne.

Urząd Gminy w J., opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia

prawa materialnego - art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych oraz § 2

ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998

r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenie emerytalne i rentowe, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo - po jego uchyleniu - orzecze-

nie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji. Przyjęcie skargi kasacyjnej do roz-

poznania uzasadnił potrzebą określenia charakteru prawnego wynagrodzenia wypła-

canego na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych oraz roz-

strzygnięcia, czy od tego wynagrodzenia należy odprowadzać składki na ubezpie-

czenie społeczne.

Skarżący podniósł, że okres, za który wypłacono wynagrodzenie należne na

podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych, powinien być trak-

towany jak pozostawanie w stosunku pracy (por. wyrok NSA z dnia 27 lipca 1992 r.,

II SA 609/92, ONSA 1994 nr 1, poz. 11), skoro wynagrodzenie to wypłacane jest w

terminach wypłaty wynagrodzeń pracowniczych osobie wcześniej zatrudnionej, która

co miesiąc musi przedkładać oświadczenie, że nie podjęła innej pracy. Ponadto wy-

nagrodzenie za czas pozostawania bez pracy należne mianowanym pracownikom

samorządowym wykazuje znaczne podobieństwo do wynagrodzenia przysługującego

mianowanym urzędnikom państwowym na podstawie art. 131

ust. 3 ustawy z dnia 16

3

września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, od którego odprowadzane

są składki na ubezpieczenie społeczne. Podobne jest także - co dostrzegł Sąd Naj-

wyższy w uchwale z dnia 12 lutego 1992 r., I PZP 6/92 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz.

133) - do zasiłku dla bezrobotnych, służąc tym samym celom, w związku z czym, tak

jak ten zasiłek, powinno podlegać składce na ubezpieczenia społeczne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na postawie art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach

samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142. poz. 1593 ze zm.) mianowa-

nemu pracownikowi samorządowemu za czas pozostawania bez pracy po ustaniu

zatrudnienia z przyczyny likwidacji lub reorganizacji urzędu połączonej ze zmniejsze-

niem stanu zatrudnienia wypłacane jest wynagrodzenie przez okres nie dłuższy niż

sześć miesięcy. Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, wynagrodzenie

przewidziane w art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych przysługuje za

okres nie będący okresem zatrudnienia i wypłacane jest osobie, która nie jest pra-

cownikiem; przysługuje w przypadku ustania zatrudnienia i wypłacane jest właśnie

dlatego, że zakończył się jeden stosunek pracy, a nowy nie został jeszcze nawiąza-

ny. Nie ma więc charakteru wynagrodzenia za pracę, lecz rekompensuje brak pracy i

brak wynagrodzenia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1991 r., I PZP

1/91, OSNCP 1992 nr 1, poz. 2, z dnia 18 kwietnia 1991 r., I PZP 8/91, OSNCP 1992

nr 2, poz. 22, z dnia 6 września 1991 r., I PZP 40/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 54, z

dnia 17 września 1991 r., I PZP 43/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 55 oraz wyrok z dnia

11 lipca 2006 r., I PK 36/06, niepublikowany). Rozstrzygnięcie spornej w sprawie

kwestii, czy wynagrodzenie za czas nieświadczenia pracy uwzględniane jest w pod-

stawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne wymaga odniesienia się do art.

18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) i § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjal-

nej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z art. 12 ust. 1

ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.), zgodnie z którymi podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe ubezpieczonych, będących pracow-

nikami, stanowi przychód w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fi-

4

zycznych; ściślej - w powiązaniu z art. 4 pkt 9 i art. 8 ust. 1 ustawy systemowej -

przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z ty-

tułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Z przepisów tych wynika jasno, że składniki podstawy wymiaru składek nie są

odnoszone do kategorii wynagrodzenia, lecz kwalifikowane jako przychód w rozu-

mieniu przepisów podatkowych. Przychód określony jest w art. 12 ust. 1 ustawy z

dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych bardzo szeroko

jako „należne ze stosunku pracy wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość

pieniężna świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródła finan-

sowania tych wypłat i świadczeń”. Pojęcie przychodu jest szersze od pojęcia ”wyna-

grodzenie za pracę”, więc o tym, czy dane świadczenie stanowi podstawę wymiaru

składki nie rozstrzyga nadanie mu charakteru wynagrodzenia za pracę, lecz ustale-

nie, czy jest przychodem w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych. Prowadzi to do dalszego wniosku, że decydujące znaczenie dla należno-

ści składek na ubezpieczenie społeczne ma stwierdzenie, iż świadczenie pracodaw-

cy jest przychodem rozumianym jako należność ze stosunku pracy - lub równorzęd-

nie - z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, a nie istnienie stosunku pracy i

wypłacenie wynagrodzenia w czasie jego trwania. O uznaniu należności za przychód

nie decyduje trwanie stosunku pracy, co trafnie ujął Naczelny Sąd Administracyjny,

prezentując w wyroku z dnia 26 marca 1993 r., III SA 2219/92 (ONSA 1993 nr 3, poz.

83) pogląd, że o tym czy świadczenie jest przychodem ze stosunku pracy decyduje

to, czy może je otrzymać wyłącznie pracownik, czy także inna osoba niezwiązana

(aktualnie lub w przeszłości) z pracodawcą. Pogląd taki głoszony był również w wy-

roku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 lutego 2005 r.,

I SA/Wr 1038/03 (Biul. Skarb. 2005 nr 5, poz. 26), w którym podkreślono, że istotne

jest to, czy istnieje związek prawny lub faktyczny danego świadczenia z istniejącym

stosunkiem pracy (por. także wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6

maja 1994 r., SA/Łd 465/94, LEX nr 26513).

Jest oczywiste, że pracownicy samorządowi uzyskują wynagrodzenie po usta-

niu zatrudnienia włącznie z tego powodu, że byli pracownikami i że zostało ono im -

jako pracownikom - zagwarantowane w ustawie. Tytuł otrzymywania wynagrodzenia

za czas pozostawania bez pracy stanowi ich wcześniejsze zatrudnienie na podstawie

mianowania, dlatego wynagrodzenia tego nie można określić w inny sposób niż na-

leżność pochodną wobec stosunku pracy lub przysługującą z tytułu zatrudnienia w

5

ramach stosunku pracy, co powoduje, że wynagrodzenie to jest przychodem w ro-

zumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, o którym mowa w

art. 18 ust. 1 ustawy systemowej.

Przychód podlega składce na ubezpieczenie społeczne z zastrzeżeniem art.

18 ust. 2 ustawy oraz § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru skła-

dek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przepisy regulujące wliczanie przycho-

dów do podstawy wymiaru składek zawierają katalog negatywny, wyraźnie i wyczer-

pująco wymieniający wyjątki od zasady ustalonej w art. 18 ust. 1 ustawy i § 1 rozpo-

rządzenia. Konieczne jest więc jeszcze stwierdzenie, że wynagrodzenie wypłacane

pracownikom samorządowym za czas pozostawania bez pracy nie podlega wyłącze-

niu z mocy tych przepisów. Nie zostało ono objęte art. 18 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych (nie jest wynagrodzeniem za czas niezdolności do pracy

wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną ani zasiłkiem) ani §

2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpiecze-

nia emerytalne i rentowe, który w pkt 3 wymienia „odprawy, odszkodowania i rekom-

pensaty wypłacane pracownikom z tytułu wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku

pracy, w tym z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie pra-

codawcy, nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o

pracę lub rozwiązania jej bez wypowiedzenia, skrócenia okresu jej wypowiedzenia,

niewydania w terminie lub wydania niewłaściwego świadectwa pracy”. Szczególny

charakter tej regulacji nakazuje ścisłe wykładanie użytych w niej pojęć, co prowadzi

do niewyłączenia omawianego wynagrodzenia z podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne.

Przedstawiony wywód wymaga uzupełnienia stwierdzeniem, że właśnie dlate-

go, iż zapłata za czas pozostawania bez pracy nie jest wynagrodzeniem za pracę,

wykazuje podobieństwo do zasiłku z tytułu bezrobocia przez to, że zapewnia środki

utrzymania i stanowi dodatkową gwarancję ich zabezpieczenia dla zwolnionego, po-

zostającego bez pracy urzędnika państwowego (por. uchwałę składu siedmiu sę-

dziów Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1994 r., I PZP 18/94, OSNAPiUS 1994 nr

10, poz. 159 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1991 r., I PZP

43/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 55). Nawiązując do tego, Sąd Najwyższy w uchwale

siedmiu sędziów z dnia 9 lipca 1992 r., I PZP 36/92 (OSNCP 1992 nr 10, poz. 182),

6

stwierdził, że okres - w czasie którego mianowany urzędnik państwowy otrzymuje

wynagrodzenie na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o

pracownikach urzędów państwowych, a mianowany pracownik samorządowy na

podstawie art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządo-

wych - podlega zaliczeniu do okresów pracy wymaganych do nabycia lub zachowa-

nia uprawnień pracowniczych oraz do okresów zatrudnienia w rozumieniu przepisów

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, jeżeli pracownik ten spełnia

warunki do nabycia prawa do zasiłku dla bezrobotnych przewidziane w ustawie z

dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze

zm.). W wymienionej uchwale Sąd Najwyższy przyjął, że okres pobierania wynagro-

dzenia na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych mieści się

w pojęciu okresów pobierania zasiłków w rozumieniu art. 24 ust. 1 ustawy o zatrud-

nieniu i bezrobociu. Na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 10 ustawy o zatrudnieniu i bezro-

bociu - który stanowił, że prawo do zasiłku nie przysługuje bezrobotnemu, pobierają-

cemu rentę inwalidzką, rodzinną, świadczenie rehabilitacyjne albo otrzymał wynagro-

dzenie lub odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia po ustaniu stosunku pracy

bądź uposażenie lub odprawę po ustaniu stosunku służbowego - uznał, że wynagro-

dzenie otrzymywane za okres pozostawania bez pracy powinno być traktowane jako

świadczenie zastępujące zasiłek dla bezrobotnych. Podkreślił, że z zastąpieniem lub

wejściem wynagrodzenia w miejsce zasiłku dla bezrobotnych, i tym samym równo-

ważnością okresu pobierania tego wynagrodzenia z okresem pobierania zasiłku,

mamy do czynienia tylko wtedy, gdy dana osoba, pobierając to wynagrodzenie, ma

jednocześnie status osoby bezrobotnej, tj. została w tym charakterze zarejestrowana

oraz wykazuje gotowość podjęcia pracy.

Stanowisko zaprezentowane w omawianej uchwale, które spotkało się z kry-

tyką wynikającą z odmiennej interpretacji art. 22 ust. 1 pkt 10 ustawy o zatrudnieniu i

bezrobociu z dnia 16 października 1991 r. (por. glosę E. Szemplińskiej, PiZS 1993 nr

4, s. 83), należy podtrzymać, gdyż w ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu

i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 47, poz. 211 ze

zm.), mającej zastosowanie do spornego okresu, przyjęto już inną definicję bezro-

botnego. W art. 2 ust. 1 pkt 2 bezrobotnego zdefiniowano jako osobę niezatrudnioną

i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie lub służbie, za-

rejestrowaną we właściwym dla miejsca zameldowania (stałego lub czasowego)

7

powiatowym urzędzie pracy, jeżeli ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianych ab-

solwentów, kobieta nie ukończyła 60 lat, a mężczyzna 65 lat i która nie nabyła prawa

do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej, renty so-

cjalnej albo po ustaniu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, zaprzestaniu prowadze-

nia pozarolniczej działalności nie pobiera zasiłku przedemerytalnego, świadczenia

przedemerytalnego, świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku chorobowego, macie-

rzyńskiego lub wychowawczego. W konsekwencji Sąd Najwyższy w składzie orze-

kającym przyjął, że skoro zasiłek dla bezrobotnych objęty jest składką na ubezpie-

czenie społeczne, to tak samo należy traktować wynagrodzenie, które otrzymuje pra-

cownik samorządowy na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorzą-

dowych za czas pozostawania bez pracy. Przyjęcie odmiennego poglądu prowadzi-

łoby do pogorszenia sytuacji pracownika samorządowego w porównaniu z osobą

bezrobotną. W efekcie należy przyjąć, że wynagrodzenie otrzymane na podstawie

art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych stanowi podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne, jeśli pracownik pobierający takie wynagrodze-

nie spełnia jednocześnie przesłanki do uznania go za bezrobotnego.

W tej sytuacji skarga kasacyjna była oparta na usprawiedliwionych podsta-

wach, mimo błędnego zapatrywania, że okres pobierania przez pracownika samorzą-

dowego wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy powinien być traktowany

jak pozostawanie w stosunku pracy. Uznanie skargi kasacyjnej za zasadną nie stoi

także na przeszkodzie odrzuceniu przez Sąd Najwyższy - prezentowanej w skardze -

analogii do przysługującego najpierw na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, a po nowelizacji z dnia 2

grudnia 1994 r. na podstawie art. 131

ustawy o pracownikach urzędów państwowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.), wynagrodzenia wypłacanego

w takich samych okolicznościach, jak opisane w art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach

samorządowych. Ustawa o pracownikach samorządowych nie zawiera bowiem re-

gulacji podobnej do art. 131

ust. 3 ustawy o pracownikach urzędów państwowych; nie

stanowi, że od świadczenia pieniężnego urząd odprowadza składkę na ubezpiecze-

nie społeczne na zasadach przewidzianych dla wynagrodzenia wypłacanego w cza-

sie trwania stosunku pracy. Nie ma zatem podstaw do stosowania tych przepisów do

pracowników samorządowych, gdyż ustawa o pracownikach państwowych ma do

nich zastosowanie tylko w przypadkach wskazanych (por. art. 7,8, 21, 22, 24, czy 25

8

ustawy o pracownikach urzędów państwowych). Żadne argumenty nie usprawiedli-

wiały także twierdzenia, że występuje w tym zakresie luka prawna.

Uzasadnia to rozstrzygnięcie jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

========================================