IV CSK 154/06

Wyrok z dnia 20 października 2006 r., IV CSK 154/06

Można zastrzec skutecznie, na podstawie art. 483 k.c., karę umowną na

wypadek odstąpienia od umowy leasingu, w razie niewykonania lub

nienależytego wykonania obowiązków przez leasingobiorcę (korzystającego).

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "B.L.", spółki z o.o. w W. przeciwko

Stanisławowi C. i Barbarze C. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 20 października 2006 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 18 stycznia 2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok w punkcie I w części dotyczącej uchylenia nakazu

zapłaty Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 9 czerwca 2000 r. i oddalenia

powództwa co do kwoty 500 000 zł oraz w punkcie II i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

(...) W dniu 11 marca 1998 r. pozwani zawarli z niemiecką spółką "W.-L." W.

GmbH umowę, zgodnie z którą spółka ta zobowiązała się do zakupu i odbioru drzwi

konstrukcji drewnianej, które produkować mieli pozwani. Zgodnie umową, "W.-L."

miał dostarczyć pozwanym linię technologiczną do produkcji tych drzwi, a sposób

finansowania transakcji miał się odbywać na zasadach leasingu lub kredytowania.

W dniu 11 maja 1998 r. strony zawarły umowę leasingu, zgodnie z którą

umowy raty leasingowe miały być płatne do 14 dnia każdego kolejnego miesiąca.

Należności te zabezpieczone były dodatkowo wystawionym przez pozwanych

wekslem in blanco, który zgodnie z dołączoną deklaracją powód miał prawo

wypełnić w razie nieuiszczenia przez pozwanych jakiejkolwiek należności z tytułu

zawartej między stronami umowy. (...)

Z dniem 24 czerwca 1999 r. powód wypowiedział umowę leasingu w związku

z istniejącym zadłużeniem i zażądał unieruchomienia przedmiotu leasingu. W dniu 8

października 1999 r. pozwani złożyli powodowi oświadczenie o uchyleniu się od

skutków oświadczenia woli zawartego w umowie leasingu jako złożonego pod

wpływem błędu. Twierdzili, że powód od początku wiedział, że sprzedawca nie miał

zamiaru wywiązać się z zawartej umowy dotyczącej odbioru 100 % produkcji drzwi.

Powód wniósł o pozwanych nakazu zapłaty zobowiązującego pozwanych do

zapłaty solidarnie kwoty 4 047 891,12 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

wniesienia pozwu wraz z kosztami postępowania sądowego, na podstawie weksla

wystawionego in blanco przez pozwanych w celu zabezpieczenie ich zobowiązań z

umowy leasingu. Nakazem zapłaty Sąd Rejonowy w Olsztynie uwzględnił w całości

żądania pozwu. W toku procesu powód ograniczył dochodzone pozwem roszczenie

o kwotę 466 419,68 zł, twierdząc, że przedmiotową linię technologiczną sprzedał w

częściach.

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie uchylił nakaz

zapłaty co do kwoty 3 113 715,80 zł wraz z rozstrzygnięciem o odsetkach,

dotyczących tej kwoty za okres od dnia 30 marca 2000 r. do dnia zapłaty i w tym

zakresie powództwo oddalił, utrzymując jednocześnie nakaz zapłaty w pozostałej

części.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji pozwanych Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok. Zmiana nastąpiła jednak nie ze względu na uznanie zasadności

zarzutów podniesionych w apelacji, lecz ze względu na stwierdzoną przez Sąd

Apelacyjny z urzędu nieważność postanowienia umowy leasingu, na której oparł

swoje rozstrzygniecie Sąd Okręgowy. Podkreślił, że w związku z

uprawomocnieniem się orzeczenia w części, w której oddalono zawarte w pozwie

roszczenie odszkodowawcze, sprawa może być rozpoznawana tylko w tym

zakresie, w którym uwzględniono powództwo o zapłatę kar umownych (art. 363 § 1 i

3 k.p.c.). (...)

Sąd Apelacyjny podniósł, że zgodnie z art. 3531

k.c. strony zawierające

umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść

lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia

społecznego, to jednak swoboda umów nie może sięgać tak daleko, aby naruszała

przepisy iuris cogentis. Ocena, czy ustalenie treści stosunku zobowiązaniowego jest

dopuszczalne w odniesieniu do zagadnień, które ustawa reguluje w sposób

imperatywny, musi opierać się na konkretnych przepisach ustawy. W

rozpoznawanej sprawie takim przepisem jest art. 483 § 1 k.c., zgodnie z którym

można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę

określonej sumy – kary umownej. Jej skuteczne zastrzeżenie nie zwalnia dłużnika z

obowiązku zapłaty nawet w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody

(uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r. –

zasada prawna – III CZP 61/03, OSNC 2004, nr 4, poz. 69).

Swoboda stron związana z możliwością wprowadzenia do umowy

zastrzeżenia o karach umownych istnieje wobec tego, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

tylko w przypadku, gdy taką sankcją opatrzone jest niewykonanie lub nienależyte

wykonanie zobowiązania niepieniężnego, dlatego niedopuszczalne jest

zastrzeżenie kary umownej w przypadku zobowiązania leasingobiorcy, co

potwierdził także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05

("Monitor Prawniczy" 2005, nr 18, s. 874).

Z ogólnych warunków leasingu wynikało, że uchybienie terminowości zapłaty

rat leasingowych daje finansującemu możliwość odstąpienia od umowy i żądania

zapłaty kar umownych. Wysokość tych kar została ustalona w wysokości 15 %

sumy rat leasingowych brutto. W tej sytuacji, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

postanowienia tego nie można także uznać za zastrzeżenie odsetek umownych na

wypadek opóźnienia się ze spełnieniem świadczenia przez leasingobiorcę (art. 481

§ 1 k.c.). Odsetki, co wynika z ich istoty, należą się tylko od sum pieniężnych – rat

leasingowych, w stosunku do których leasingobiorca popadł w opóźnienie, nie zaś

od rat już zapłaconych lub przyszłych, jeszcze niewymagalnych. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że zastrzeżenie kary umownej w umowie

leasingu w razie jej wypowiedzenia przez leasingodawcę (finansującego) z winy

leasingobiorcy (korzystającego) jest nieważne. Zdaniem tego Sądu, skoro

świadczenie leasingobiorcy polega na zapłacie rat pieniężnych, czyli jest

świadczeniem pieniężnym, to zgodnie z bezwzględnie wiążącym art. 483 k.c.,

zastrzeganie w razie jego niewykonania kary umownej jest niedopuszczalne, tego

typu postanowienie umowne przekracza bowiem ramy swobody umów, określonej

w art. 3531

k.c., i w związku z tym na podstawie art. 58 k.c. jest bezwzględnie

nieważne.

Chociaż formułując swoje stanowisko Sąd Apelacyjny odwołał się do poglądu

wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05, to

jednak nie można uznać je za prawidłowe. Jak trafnie podkreślił skarżący, kara

umowna została zastrzeżona nie na wypadek niewykonania lub nienależytego

wykonania umowy leasingu, ale na wypadek odstąpienia od umowy. Kara ta została

więc zastrzeżona za niewykonanie lub nienależyte wykonania zobowiązań, jakie

powstaną dla leasingobiorcy w następstwie odstąpienia od umowy leasingu, a nie

za niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia pieniężnego, do którego

leasingobiorca zobowiązany jest na podstawie umowy leasingu. To, że nienależyte

wykonanie zobowiązania pieniężnego przez leasingobiorcę było podstawą

odstąpienia od umowy, nie przesądza charakteru jego zobowiązania, za które

zastrzeżono karę umowną, gdyż leasingodawca miał zastrzeżone prawo do

odstąpienia od umowy także z innych przyczyn, które mogły się wiązać z

nienależytym wykonaniem obowiązków niepieniężnych przez leasingobiorcę. Już z

tego względu, nawet przyjmując punkt widzenia Sądu Apelacyjnego, nie można

zasadnie twierdzić, że kara umowna została zastrzeżona tylko za niewykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania pieniężnego. Istnieje jednak bardziej istotny

powód odrzucenia poglądu wyrażonego w zaskarżonym orzeczeniu, w którym

pominięto rozróżnienie pomiędzy przesłankami odstąpienia od umowy a skutkami

do jakich ono prowadzi.

Odstąpienie od umowy powoduje, że uznaje się, iż umowa w ogóle nie

wywarła żadnych skutków prawnych. W konsekwencji, po skutecznym odstąpieniu

od umowy strony powinny zwrócić sobie – na podstawie przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu – to, co świadczyły, ewentualnie wynagrodzić szkody

spowodowane odstąpieniem od umowy. W rozpoznawanej sprawie na skutek

odstąpienia od umowy leasingobiorca został zobowiązany do zwrotu rzeczy

leasingodawcy, karę umowną zastrzeżoną na wypadek odstąpienia od umowy

wiązać można więc z nienależytym wykonaniem zobowiązania zwrotu rzeczy, a jest

to niewątpliwie świadczenie niepieniężne. W związku z odstąpieniem od umowy

mogą powstać po stronie leasingodawcy także szkody spowodowane faktem

zerwania więzi umownej łączącej strony. Przykładem ilustrującym tę tezę jest stan

faktyczny niniejszej sprawy, leasingobiorca nie wydał bowiem w terminie

urządzenia, które używał na podstawie umowy leasingu. W istocie więc kara

umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy jest karą przewidzianą w

razie niewykonania lub nienależytego wykonania wszelkich zobowiązań

niepieniężnych, jakie mogą powstać w skutek odstąpienia od umowy. Z tego

względu, dla możliwości skutecznego zastrzeżenia kary umownej z tytułu

odstąpienia od umowy, nie ma znaczenia, że przyczyną, uprawniającą

leasingodawcę do złożenia oświadczenia o odstąpieniu było nienależyte wykonanie

przez leasingodawcę świadczenia pieniężnego (zapłaty rat leasingowych). (...)

Zważywszy, że karę umowną można dochodzić nawet gdy nie powstała żadna

szkoda, wystarczy wykazanie, iż nastąpiło odstąpienie od umowy i iż dla

naprawienia szkód jakie mogą powstać z tytułu skutecznego odstąpienia od umowy

zastrzeżona została kara umowna. Istnienie szkody i jej rozmiar mogą więc mieć w

tej sytuacji znaczenie tylko dla ewentualnego miarkowania kary umownej, gdy

zachodzą przesłanki określone w art. 484 § 2 k.c.

Skoro powód dochodził naprawienia szkody spowodowanej odstąpieniem od

umowy leasingu, a ogólne warunki umowy zastrzegały możliwość dochodzenia

odszkodowania przenoszącego wysokość kary umownej, to mając na względzie, że

art. 484 § 1 k.c. nie wyłącza w takiej sytuacji dochodzenia odszkodowania, jego

roszczenie w tym zakresie nie może być oddalone bez wyjaśnienia, czy szkoda jaką

powód poniósł była niższa od należnej mu kary umownej. Z tego względu zasługuje

również na uwzględnienie zarzut dotyczący naruszenia art. 494 k.c.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

k.p.c., jak w

sentencji.