III CZP 67/06

Uchwała z dnia 25 października 2006 r., III CZP 67/06

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy

Oszczędnościowo-Kredytowej im. S.K.W. w W. przeciwko "H.S.", sp. z o.o. w S. i

Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo-Kredytowej w S. o ustalenie, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 25 października

2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku

postanowieniem z dnia 28 czerwca 2006 r.:

"Czy w świetle art. 33 ust. 1 i art. 48 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o

spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2

ze zm.) osoby prawne, które były członkami dotychczas działającej Krajowej

Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej a nie będące spółdzielczymi

kasami zachowują prawo członkostwa w Kasie Krajowej powstałej z mocy tejże

ustawy?"

podjął uchwałę:

Z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o

spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 1996 r. Nr 1,

poz. 2 ze zm.) osoby prawne niebędące spółdzielczymi kasami

oszczędnościowo-kredytowymi nie utraciły z mocy prawa członkostwa w

Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo-Kredytowej.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji zaskarżonym apelacją wyrokiem oddalił powództwo o

ustalenie, że pozwana spółka nie jest członkiem pozwanej Krajowej Spółdzielczej

Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w S. Uznał, że ustawa z dnia 14 grudnia

1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. 1996 r. Nr 1,

poz. 2 ze zm. – dalej „ustawa”) nie dała podstaw do przyjęcia, że członkowie Kasy

Krajowej działającej przed wejściem w życie ustawy tracą członkostwo z tej racji, iż

nie są kasami spółdzielczymi.

Przy rozpoznawaniu apelacji powódki Sąd Apelacyjny uznał, że powstało

zagadnienie prawne budzące jego poważne wątpliwości, które przedstawił na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Podkreślił,

że art. 33 ust. 1 i art. 48 ust. 3 ustawy kategorycznie wskazują na skład

nowopowstałej z mocy ustawy Kasy Krajowej i wykluczają w niej członkostwo

podmiotów niebędących kasami. Wskazał zarazem, że dotychczasowa praktyka,

opinie prawne złożone w sprawach sądowych i orzecznictwo wskazują na

możliwość odmiennego pojmowania znaczenia tych przepisów. Podkreślił także, że

prawo spółdzielcze przewiduje wyczerpujący katalog zdarzeń skutkujących utratą

członkostwa, wśród których nie ma zmiany stanu prawnego powodującej utratę

członkostwa z mocy prawa. Sąd stwierdził ponadto, że do członkowskiego stosunku

spółdzielczego dotychczasowych członków Kasy Krajowej należy stosować ogólne

zasady nieretroakcji przewidziane w art. 3 k.c. i art. XXVI p.w.k.c., co prowadzi do

konstatacji, że pozwana spółka zachowuje swoje członkostwo w Kasie Krajowej.

Z drugiej strony Sąd Apelacyjny wskazał na okoliczność, że zmiana stanu

prawnego, przewidująca wymóg zrzeszania się w Kasie Krajowej wyłącznie kas

będących spółdzielniami, jak również modyfikacja i charakter kompetencji Kasy

Krajowej wobec zrzeszonych w niej członków, wskazują na wyraźną intencję

ustawodawcy, by wyłącznie kasy były członkami Kasy Krajowej. Sąd podkreślił, że

również przepisy prawa spółdzielczego nie dają możliwości uczestniczenia w

samorządzie spółdzielczym innym jednostkom niż spółdzielnie. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W ustawie z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych nie ma przepisu przewidującego, że z chwilą jej

wejścia w życie osoby prawne niebędące spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-

kredytowymi tracą z mocy prawa członkostwo w Krajowej Spółdzielczej Kasie

Oszczędnościowo-Kredytowej. W tej sytuacji art. 33 ust. 1 i art. 48 ust. 3 ustawy

mogłyby być tylko wówczas uznane za ewentualne źródło wywołujące wspomniany

skutek w odniesieniu do dotychczasowych członków Kasy Krajowej niebędących

spółdzielczymi kasami, gdyby ustawa zawierała przepisy intertemporalne

pozwalające na stosowanie ustawy z mocą wsteczną i to w ściśle oznaczonym

zakresie. Jednakże i takich przepisów ustawa nie zawiera, co oznacza, że jej

regulacje mogą wywołać skutki prawne poczynając od dnia wejścia w życie.

Członkostwo w Kasie Krajowej osób prawnych niebędących spółdzielczymi kasami,

nabyte pod rządem stanu prawnego poprzedzającego wejście w życie ustawy, nie

było sprzeczne z ówczesnym stanem prawnym, ponieważ stanowiące wówczas

podstawę działania spółdzielczych kas przepisy ustawy z dnia 23 maja 1990 r. o

związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234) oraz rozporządzenia

wykonawczego nie regulowały materii zrzeszania się spółdzielczych kas w innych

organizacjach, a zatem tworzenie spółdzielni osób prawnych z ich udziałem było

dopuszczalne na podstawie przepisów ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).

Wejście w życie w dniu 5 lutego 1996 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. nie

mogło wywołać skutku w postaci automatycznej utraty członkostwa w Kasie

Krajowej przez te podmioty, które pod rządem przepisów ustawy nie mogłyby już

nabyć członkostwa, a to wobec ograniczeń podmiotowych wprowadzonych w art. 33

ust. 1 zdanie drugie ustawy.

Zważyć należy na zasadę zakazu retroakcji wynikającą z art. 3 k.c. w sytuacji,

w której żaden przepis ustawy szczególnej nie zawiera wyraźnego wyjątku,

pozwalającego na wywołanie przez ustawę skutków z mocą wsteczną. Zasada ta

należy do kanonu podstawowych dyrektyw państwa prawnego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 maja 2000 r., II CKN 293/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 209

lub postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2003 r., II CK 328/02, nie

publ.), możliwość retrospektywnego stosowania prawa musi więc zostać

jednoznacznie wyrażona w samej ustawie, a zatem nie może być wyprowadzana w

drodze interpretacji zamiaru ustawodawcy (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 22 grudnia 1997 r., III CZP 61/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 75

lub uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2003 r., II CK

328/02, nie publ.). (...)

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego przyjęto

również, że w demokratycznym państwie prawnym nie można wywodzić mocy

wstecznej ustawy z jej celu (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja

1986 r., U 1/86, OTK 1986, poz. 2 i z dnia 8 listopada 1989 r., K 7/89, OTK 1989,

poz. 8, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., II CK 374/05, "Biuletyn

SN" 2006, nr 5, s. 12). Stwierdzono wręcz, że art. 3 ustawy utracił przez desuetudo

moc obowiązującą w zakresie, w jakim odwołuje się do celu ustawy, gdyż

przesłanka celu ustawy jest na tyle nieostra i niejasna, że stwarza zagrożenie

dokonywania przez sądy arbitralnych ocen prowadzących do naruszenia pewności

prawa. W tej sytuacji, skoro w ustawie nie ma przepisu przejściowego, który

jednoznacznie pozwala na jej działanie z mocą wsteczną w przedmiocie

pozbawienia członkostwa w Kasie Krajowej osób prawnych niebędących

spółdzielczymi kasami, to art. 33 ust. 1 ustawy może być rozumiany jedynie jako

wyłączający zdolność do nabycia członkostwa przez takie podmioty, ale tylko ze

skutkiem ex nunc.

Stosunek członkostwa w ramach osoby prawnej, a więc także w spółdzielni

osób prawnych, którą jest Kasa Krajowa, jest „wiązką” praw podmiotowych o

różnym charakterze, których utrata może nastąpić przez wygaśnięcia prawa

podmiotowego w następstwie wystąpienia zdarzenia wskazanego przez

ustawodawcę, przez przeniesienie prawa podmiotowego z jednej osoby na drugą

lub przez połączenie prawa i obowiązku. Żaden z tych sposobów nie wystąpił w

niniejszej sprawie; w ustawie brak przepisu wskazującego zdarzenie skutkujące

wygaszeniem stosunku członkostwa istniejącego w chwili jej wejścia w życie, nie

ma podstaw do przyjęcia, że doszło do przeniesienia czy też przekształcenia

członkostwa, jak też, nie można mówić o połączeniu praw i obowiązków, ponieważ

art. 48 ust. 3 ustawy wskazuje na kontynuację członkostwa w ramach tej samej

osoby prawnej, jaką jest Kasa Krajowa. Ponieważ żaden z przepisów ustawy nie

pozwala na uznanie go za podstawę wygaszenia stosunku członkostwa w Kasie

Krajowej, przyjąć należy, że ustawa tej materii nie reguluje. W związku z tym, a

ponadto wobec brzmienia art. 48 ust. 3 ustawy wskazującego na przyjęcie przez

ustawodawcę stanu podmiotowej kontynuacji funkcjonowania Kasy Krajowej,

uzasadniony jest wniosek, że na podstawie art. 33 ust. 2 ustawy do wymienionej

spółdzielni osób prawnych stosuje się, w zakresie nieuregulowanym ustawą,

przepisy Prawa spółdzielczego. Oznacza to, że przepisy tego Prawa stanowią

wyłączną podstawę określającą przyczyny i sposoby utraty członkostwa w Kasie

Krajowej.

W Prawie spółdzielczym przyjęta została reguła numerus clausus sposobów

ustania członkostwa w spółdzielni oraz określających je przyczyn, a zatem stosunek

prawny członkostwa w spółdzielni ustaje tylko w wypadkach ściśle określonych w

ustawie. Nie obejmują one swym zakresem utraty członkostwa z mocy samego

prawa, jak również w następstwie zmiany statutu spółdzielni. Nie ma zarazem

żadnych podstaw do przyjęcia, aby ten zakres regulacji Prawa spółdzielczego nie

znajdował zastosowania do oceny utraty członkostwa w Kasie Krajowej, skoro art.

33 ust. 2 ustawy wręcz nakazuje we wskazanym zakresie stosowanie wprost

przepisów Prawa spółdzielczego, a nie ich odpowiednie stosowanie. Próba

dokonywania odmiennej wykładni przepisów ustawy, sugerowanej przez stronę

powodową, stwarzałaby zagrożenie naruszenia zasady ochrony praw nabytych,

traktowanej jako jedna z podstawowych zasad państwa prawnego.

Wobec powyższego należało uznać, że z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia

14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych osoby

prawne niebędące spółdzielczymi kasami oszczędnościowo-kredytowymi nie

utraciły z mocy prawa członkostwa w Krajowej Spółdzielczej Kasie

Oszczędnościowo-Kredytowej.

Z przytoczonych względów podjęto uchwałę, jak wyżej.