III CZP 82/06

Uchwała z dnia 8 listopada 2006 r., III CZP 82/06

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku BPH, Banku Hipotecznego S.A. w W.

przy uczestnictwie Ryszarda F. o ogłoszenie upadłości Ryszarda F., po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 8 listopada 2006 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie

postanowieniem z dnia 26 lipca 2006 r.:

"1. Czy przepis art. 32 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535) znajduje zastosowanie do upadłego

wnoszącego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości w trybie art. 54 tej

ustawy;

2. czy uregulowanie zawarte w art. 1302

§ 4 k.p.c. znajduje zastosowanie do

upadłego wnoszącego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości?"

podjął uchwałę:

Artykułu 32 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) oraz art. 1302

§ 4 k.p.c. nie stosuje

się do upadłego wnoszącego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu

upadłości (art. 54 Prawa upadłościowego i naprawczego).

Uzasadnienie

Po ponownym rozpoznaniu sprawy z wniosku wierzyciela BPH, Banku

Hipotecznego S.A. Sąd Rejonowy – Sąd Gospodarczy postanowieniem z dnia 12

kwietnia 2006 r. ogłosił upadłość Ryszarda F. prowadzącego działalność pod nazwą

Przedsiębiorstwo Produkcyjno Usługowo Handlowe "E." w B. w celu likwidacji. Na

to postanowienie zażalenie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych wniósł

upadły Ryszard F. Postanowieniami z dnia 25 maja 2006 r. Sąd Rejonowy odrzucił

zarówno wniosek o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych, jak i złożone

przez niego zażalenie. Z powołaniem się na art. 32 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

– Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.")

stwierdził, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie podlega

merytorycznemu rozpoznaniu, a uzasadniając postanowienie o odrzuceniu

zażalenia przytoczył art. 35 tej ustawy oraz art. 1302

§ 3 i 4 k.p.c., i stwierdził, że

upadły nie dopełnił obowiązku uiszczenia opłaty stałej przy wniesieniu zażalenia do

sądu (art. 10 w związku z art. 75 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

„u.k.s.c.”).

Rozpoznając zażalenie dłużnika na postanowienie z dnia 25 maja 2006 r. o

odrzuceniu zażalenia, Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia, przytoczone

na wstępie, zagadnienia prawne budzące poważne wątpliwości, wskazując, że art.

32 Pr.u.n. wyłączający w stosunku do dłużnika przepisy o zwolnieniu od kosztów

sądowych został umieszczony w tym samym tytule ustawy co art. 54 Pr.u.n.,

stanowiący, iż upadłemu przysługuje zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu

upadłości. Z drugiej strony dostrzegł, że art. 32 Pr.u.n. odnosi się do dłużnika,

natomiast art. 54 ust. 1 używa zwrotu „upadły”. Ta odmienność – przy założeniu

konsekwencji terminologicznej ustawodawcy – może wskazywać na zróżnicowanie

sytuacji podmiotu, wobec którego toczy się postępowanie o ogłoszenie

upadłości. (...)

Sąd Okręgowy wskazał także na skutki wynikające z uchybienia wymaganiom

przewidzianym w art. 1302

§ 3 k.p.c., którego przepisy § 1-3 stosuje się do pisma

wniesionego w postępowaniu w sprawach gospodarczych także wówczas, gdy

przedsiębiorcy nie reprezentuje adwokat lub radca prawny, przy czym zarządzenie

o zwrocie pisma powinno zawierać określenie wysokości należnej opłaty

stosunkowej, jeżeli opłata została uiszczona w niewłaściwej wysokości, oraz

wskazanie skutków ponownego wniesienia pisma. Nawiązując do gospodarczego

charakteru sprawy w rozumieniu art. 2 ust. 2 pkt 7 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o

rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm. –

dalej: "ustawa z dnia 24 maja 1989 r.") i uwzględniając definicję przedsiębiorcy

zawartą w Prawie upadłościowym i naprawczym oraz obowiązek uiszczenia opłaty

stałej od zażalenia złożonego przez upadłego Ryszarda F., Sąd Okręgowy

stwierdził, że na podstawie odesłania zawartego w art. 35 Pr.u.n. przepis art. 1302

§

4 k.p.c. znajduje zastosowanie do odrzucenia tego zażalenia. Jednakże zauważył,

że przepis ten nakazuje stosować przewidziany w nim rygor w postępowaniu w

sprawach gospodarczych, a nie w sprawach gospodarczych. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 32 Pr.u.n., w stosunku do dłużnika nie stosuje się przepisów

o zwolnieniu od kosztów sądowych. Wątpliwości Sądu Okręgowego, na tle wykładni

i zastosowania tego przepisu ogniskują się wokół kwestii, czy wyłączenie

możliwości korzystania przez dłużnika z instytucji zwolnienia od kosztów sądowych

obowiązuje w całym toku postępowania, czy tylko w postępowaniu w przedmiocie

ogłoszenia upadłości. (...)

Część pierwsza Prawa upadłościowego i naprawczego składa się z dziesięciu

tytułów, z których tytuł I zawiera przepisy ogólne, a tytuł III – przepisy dotyczące

skutków ogłoszenia upadłości. Pozostałe regulują trzy rodzaje postępowań, w tym

tytuł II – postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości, tytuły IV-IX –

postępowanie po ogłoszeniu upadłości i tytuł X – orzekanie w przedmiocie zakazu

prowadzenia działalności gospodarczej. Istnienie tych postępowań znajduje

potwierdzenie w art. 35 ust. 1 Pr.u.n., art. 229 Pr.u.n. i art. 376 ust. 1 zdanie drugie

Pr.u.n., zawierających odesłania w zakresie nieuregulowanym w tych

postępowaniach do przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Artykuł 32 ust. 1 Pr.u.n. wyłącza możliwość ubiegania się o zwolnienie od

kosztów sądowych przez dłużnika jako uczestnika postępowania o ogłoszenie

upadłości, w stosunku do którego złożono wniosek o ogłoszenie upadłości. W

rozumieniu przepisów normujących postępowanie w przedmiocie ogłoszenia

upadłości podmiot, w stosunku do którego zgłoszono wniosek o ogłoszenie

upadłości jest dłużnikiem, w myśl zaś art. 26 Pr.u.n., dłużnik jest uczestnikiem

postępowania o ogłoszenie upadłości. Według art. 185 Pr.u.n., zamieszczonego w

przepisach ogólnych o postępowaniu prowadzonym po ogłoszeniu upadłości,

upadłym jest podmiot, wobec którego wydane zostało postanowienie o jej

ogłoszeniu. Zasadą jest, że skutki ogłoszenia upadłości powstają w dniu ogłoszenia

upadłości. W literaturze przyjmuje się, z powołaniem na postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1998 r., I PKN 247/98 (OSNAPUS 1999, nr 17, poz.

544), że o powstaniu skutków upadłości decyduje – w świetle art. 52 Pr.u.n. –

początek dnia, w którym ogłoszono upadłość, a nie jego koniec.

Przytoczone oraz dalsze przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego

dotyczące orzeczenia o ogłoszeniu upadłości (art. 51 ust. 1 pkt 1) i jego doręczenia

(53 ust. 2), a także skutków ogłoszenia upadłości co do osoby upadłego (art. 57 ust.

1), stanowią dostateczną podstawę do przyjęcia, że oddzielenie "dłużnika" w fazie

postępowania o ogłoszenie upadłości od „upadłego” na etapie postępowania

upadłościowego jest celowym zabiegiem ustawodawcy, nie może być zatem

pominięte przy ocenie praw i obowiązków takiego podmiotu w poszczególnych

stadiach postępowania.

Przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego statuują – jak wskazano –

różne, samodzielne postępowania z własnymi normami postępowania, co wyraża

się choćby w regulacjach dotyczących zaskarżania orzeczeń (por. np. art. 33 i 222)

i odesłaniami w sprawach nieuregulowanych do przepisów kodeksu postępowania

cywilnego. W szczególności żaden z przepisów Prawa upadłościowego i

naprawczego normujących postępowanie po ogłoszeniu upadłości nie zawiera

odesłania do przepisów o postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości.

Przepisy dotyczące postępowania po ogłoszeniu upadłości nie zawierają normy

wyłączającej możliwość ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych na etapie

postępowania po ogłoszeniu upadłości. Także w innych postępowaniach

przewidzianych w Prawie upadłościowym i naprawczym mają zastosowanie ogólne

regulacje dotyczące zwolnienia od kosztów sądowych.

Postępowanie upadłościowe jest postępowaniem w sprawie cywilnej w

rozumieniu art. 1 u.k.s.c., w którym mają zastosowanie regulacje dotyczące

zwolnienia od kosztów sądowych, a żaden przepis ustawy o kosztach sądowych nie

wyłącza możliwości ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych przez

upadłego. W związku z tym istnieje podstawa do przyjęcia, że art. 32 ust. 1 Pr.u.n.

ma charakter przepisu szczególnego, który nie może być wykładany i stosowany

rozszerzająco; jego zastosowanie dotyczy wyłącznie dłużnika na etapie

postępowania w przedmiocie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Pozbawienie dłużnika możliwości ubiegania się o zwolnienie od kosztów

sądowych jest związane z przesłankami wyłączającymi możliwość – w świetle art.

13 ust. 1 Pr.u.n. – ogłoszenia upadłości. W wypadku ogłoszenia upadłości

obejmującej likwidację majątku upadłego (art. 75 ust. 1 Pr.u.n.) lub upadłości

przewidującej możliwość zawarcia układu i ustanowieniu zarządcy (art. 76 ust. 1

Pr.u.n.) upadły traci prawo zarządu mieniem wchodzącym w skład masy upadłości.

Upadły nie może w takiej sytuacji korzystać samodzielnie ze środków wchodzących

w skład masy upadłości. Stosownie do art. 69 ust. 3 Pr.u.n., domniemywa się, że

rzeczy znajdujące się w posiadaniu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości należą

do jego majątku. W myśl art. 185 ust. 4 Pr.u.n., koszty związane z funkcjonowaniem

organów upadłego oraz realizacją jego uprawnień organizacyjnych wchodzą w

skład kosztów postępowania upadłościowego; koszty te ustala sędzia-komisarz.

W literaturze na ogół zgodnie przyjmuje się, że są to przede wszystkim koszty

zwołania walnego zgromadzenia wspólników lub akcjonariuszy, koszty wyboru

władz spółki będącej w upadłości i koszty materiałów biurowych zapewniające

niezbędną działalność organów upadłego. Sam sposób pozyskiwania środków

finansowych w tym trybie w celu uiszczenia opłaty stałej określonej w art. 75 pkt 3

u.k.s.c. czyni niemożliwym ich uzyskanie w przewidzianym terminie, zwłaszcza gdy

upadłego reprezentuje pełnomocnik będący adwokatem lub radcą prawnym, na

którym ciąży obowiązek uiszczenia opłaty wraz z wniesieniem środka zaskarżenia.

Uzależnienie skuteczności wniesienia przez upadłego środka zaskarżenia od

stanowiska sędziego-komisarza trudno pogodzić z realizacją konstytucyjnej zasady

dwuinstancyjności postępowania. Uzasadnione jest zatem zapatrywanie, że art. 32

ust. 1 Pr.u.n. nie ma zastosowania do upadłego wnoszącego, na podstawie art. 54

ust. 1 Pr.u.n., zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości.

Rozważając zastosowanie art. 1302

§ 4 k.p.c. do upadłego wnoszącego

zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, należy wskazać, że przepisy

księgi pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego stosuje się

odpowiednio w sprawach nieuregulowanych w Prawie upadłościowym i

naprawczym. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 5 lutego

2004 r., III CZP 111/03 (OSNC 2005, nr 4, poz. 62), stosowanie w postępowaniu

upadłościowym przepisów kodeksu postępowania cywilnego o procesie jest

uzasadnione wówczas, gdy dane zagadnienie nie jest w ogóle unormowane w

Prawie upadłościowym i naprawczym albo jest wprawdzie unormowane, lecz tylko

fragmentarycznie. W doktrynie wskazuje się ponadto, że stosowanie w

postępowaniu upadłościowym przepisów kodeksu postępowania cywilnego

dopuszczalne jest wtedy, gdy w Prawie upadłościowym i naprawczym nie ma

szczególnych, odmiennych przepisów, oraz że nie sprzeciwia się temu istota

postępowania upadłościowego. Postępowanie to uznawane jest za rodzaj

postępowania cywilnego, a postępowanie w przedmiocie upadłości jest

postępowaniem rozpoznawczym, nie oznacza to jednak, że postępowanie

upadłościowe jest postępowaniem procesowym. Dlatego odpowiednie stosowanie

przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczy ogólnych regulacji

procesowych, a nie postępowań odrębnych, trafnie zatem podkreśla się w

literaturze, że w postępowaniu o ogłoszenie upadłości nie znajdują zastosowania

przepisy w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych.

Celem wyjaśnienia wzajemnego stosunku pomiędzy powołanymi w

uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego przepisami kodeksu

postępowania cywilnego dotyczącymi postępowania odrębnego w sprawach

gospodarczych a przepisami ustawy z dnia 24 maja 1989 r., a w szczególności jej

art. 2 ust. 2 pkt 7 tej ustawy, należy przede wszystkim odwołać się do porównania

treści art. 2 określającego katalog spraw gospodarczych, a wiec spraw

rozpoznawanych przez sądy gospodarcze, oraz treści art. 4791

k.p.c.,

określającego katalog spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym

w sprawach gospodarczych. Z tego porównania wynika, że istnieją takie kategorie

spraw gospodarczych, które nie podlegają rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym

w sprawach gospodarczych, np. sprawy między organami przedsiębiorstwa

państwowego, między przedsiębiorstwem państwowym lub jego organami a jego

organem założycielskim lub organem sprawującym nadzór, z zakresu postępowania

o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego i o jego upadłości oraz z

zakresu prawa upadłościowego i prawa o postępowaniu układowym.

Wskazać również należy na pewne kategorie spraw gospodarczych w

rozumieniu ustawy z dnia 24 maja 1989 r., które mogą – zależnie od okoliczności –

być rozpoznawane przy zastosowaniu przepisów o postępowaniu odrębnym w

sprawach gospodarczych albo z pominięciem tych przepisów. Takimi sprawami są

sprawy ze stosunku spółki, które na podstawie art. 4791

§ 2 pkt 1 k.p.c. są uważane

za sprawy gospodarcze w rozumieniu działu IVa. Jednakże istnieją również takie

sprawy ze stosunku spółki, które nie są rozpoznawane przy zastosowaniu

przepisów działu IVa, np. sprawy o podział majątku wspólnego wspólników po

rozwiązaniu spółki cywilnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15

listopada 1990 r., II CZ 169/90, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 135).

W podsumowaniu należy przywołać trafny pogląd doktryny stwierdzający, że

sprawa spełniająca wszystkie wymagania określone w art. 2 ust. 1 lub należąca do

kategorii spraw wyliczonych w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. podlega

rozpoznaniu przez sąd gospodarczy, co nie oznacza jednak, że w każdej z tych

spraw właściwe jest postępowanie odrębne, do niego bowiem przynależą tylko te

sprawy, które obejmuje definicja zawarta w art. 4791

k.p.c., z wyłączeniem spraw

wskazanych w art. 4792

k.p.c.

Zasadne jest zatem zapatrywanie, że definicja „sprawy gospodarczej"

ustalona w art. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. wyznacza w sposób generalny

granice kompetencji sądu gospodarczego, natomiast definicja kodeksowa stanowi

klucz do kwalifikacji spraw gospodarczych rozpoznawanych w procesie, w

postępowaniu uregulowanym w art. 4791

-47945

k.p.c. Okoliczność, że sprawy

upadłościowe są sprawami gospodarczymi w rozumieniu przepisów ustawy z dnia

24 maja 1989 r. nie przesądza, że wszystkie one są rozpoznawane przy

zastosowaniu przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych.

Wymienienie w art. 2 ust. 2 pkt 7 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. kategorii spraw

upadłościowych jako spraw gospodarczych oznacza tylko, że należą one

funkcjonalnie do spraw rozpoznawanych przez sądy gospodarcze, nie przesądza

zaś tego, jakie przepisy regulujące postępowanie mają zastosowanie do

rozpoznania spraw upadłościowych, gdyż o tym decydują właściwe przepisy Prawa

upadłościowego i naprawczego.

Nawiązując do definicji przedsiębiorcy na gruncie przepisów Prawa

upadłościowego i naprawczego wskazać należy, że prace legislacyjne nad tymi

przepisami oraz nowelizacją kodeksu cywilnego, wprowadzającą definicję

przedsiębiorcy, toczyły się równolegle, co spowodowało, iż do tego Prawa

wprowadzono definicję przedsiębiorcy na wypadek, gdyby odpowiednie

unormowania w kodeksie cywilnym nie zaczęły obowiązywać przed wejściem w

życie przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego. Rozwiązanie to jest

krytykowane jako błędne, gdyż doprowadziło do pojawienia się w systemie

prawnym kolejnej definicji przedsiębiorcy, wprawdzie pokrywającej się z definicją

zawartą w kodeksie cywilnym, ale jednak wprowadzającej – jak się podkreśla w

doktrynie – "zamieszanie terminologiczne". Można bronić zapatrywania, że art. 4792

§ 1 k.p.c. jest zbędny wobec wprowadzenia definicji przedsiębiorcy do przepisów

kodeksu cywilnego.

Z powyższego wynika, że w postępowaniu upadłościowym nie stosuje się

przepisów kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach

gospodarczych, w tym także art. 1302

§ 4 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).