II PK 52/06

Wyrok z dnia 21 listopada 2006 r.

II PK 52/06

Okresu urlopu macierzyńskiego nie zalicza się do okresu urlopu trwają-

cego co najmniej trzy miesiące (nie sumuje się z okresem innego urlopu), w

czasie którego dopuszczalne jest wypowiedzenie stosunku pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników w sytuacjach, o których mowa w art. 41 k.p. (art.

5 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szcze-

gólnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników, Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.).

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 listopa-

da 2006 r. sprawy z powództwa Zofii T. przeciwko G-U Polska Spółce z o.o. w P. o

zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 7 października 2005 r.

[...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę

1.800 zł (tysiąc osiemset) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu wyrokiem z dnia 7 października 2005 r.

oddalił apelację pozwanej G-U Polskiej Spółki z o.o. w P. od wyroku Sądu Rejono-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 11 maja 2005 r.

wydanego w sprawie z powództwa Zofii T. o odszkodowanie, którym Sąd pierwszej

instancji zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 13.950 zł z ustawowymi od-

setkami od dnia 12 maja 2005 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za narusze-

nie przez pracodawcę przepisów o wypowiadaniu umów o pracę zawartych na czas

nieokreślony.

2

W sprawie tej ustalono, że powódka była zatrudniona w pozwanej G-U Pol-

skiej Spółce z o.o. od dnia 2 września 1996 r., początkowo na okres próbny trzech

miesięcy, a następnie na czas nieokreślony. Od dnia 1 kwietnia 2001 r. powódka za-

trudniona była na stanowisku zastępcy głównego księgowego. Jej miesięczne wyna-

grodzenie wynosiło 4.650 zł brutto. W dniu 20 lipca 2004 r. powódka urodziła

dziecko. Od tego dnia do dnia 22 listopada 2004 r. powódka przebywała nieprzerwa-

nie na urlopie macierzyńskim. Następnie na wniosek powódki pozwana Spółka

udzieliła jej zaległego i bieżącego urlopu wypoczynkowego od dnia 23 listopada 2004

r. do dnia 4 lutego 2005 r. Pismem z dnia 24 listopada 2004 r., doręczonym powódce

w dniu 25 listopada 2005 r., a więc w trzecim dniu urlopu wypoczynkowego, pozwana

złożyła oświadczenie o rozwiązaniu z powódką umowy o pracę za wypowiedzeniem

na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracow-

ników (Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o zwolnieniach

z pracy lub ustawa). Jako przyczynę wypowiedzenia wskazano likwidację stanowiska

pracy powódki.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, według którego urlop

macierzyński i urlop wypoczynkowy są dwiema odrębnymi instytucjami, kształtowa-

nymi w oparciu o różne przepisy, a zatem sumowanie okresów tych urlopów kolejno

po sobie udzielanych tak, jakby to był jeden urlop, jest niedopuszczalne, a tym sa-

mym czyniło sprzecznym z prawem rozwiązanie umowy z powołaniem się na art. 5

ust. 3 ustawy o zwolnieniach z pracy. Stwierdzenie bezprawności rozwiązania

umowy o pracę z uwagi na nieprzekroczenie okresu trwania urlopów, o jakim mowa

w tym przepisie, czyniło zbędnym badanie przyczyn wypowiedzenia. Sąd Okręgowy

wskazał, że prawidłowa wykładnia art. 5 ust. 3 ustawy wyklucza dopuszczalność su-

mowania okresów urlopu macierzyńskiego i urlopu wypoczynkowego przy ustaleniu

okresu umożliwiającego rozwiązanie umowy o pracę z przyczyn niedotyczących pra-

cownika. Potwierdził wykładnię językową dokonaną przez Sąd pierwszej, który zwró-

cił uwagę na sformułowanie analizowanego przepisu przy użyciu liczby pojedynczej

„urlopu” lub „innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy”, co wyklucza dopusz-

czalność sumowania kilku urlopów lub okresów usprawiedliwionej nieobecności i

przemawia za pojmowaniem odnośnego pojęcia w sposób jednostkowy, a nie zbior-

czy. Za taką interpretacją przemawia także wykładnia funkcjonalna. Z treści art. 5

ust. 5 ustawy wynika, iż wobec pracownicy w ciąży i korzystającej z urlopu

3

macierzyńskiego dopuszczalne jest jedynie wypowiedzenie warunków pracy i płacy.

Skoro zatem w tych okresach ochronnych wolno zmienić na niekorzyść wyłącznie

warunki pracy i płacy, to niedopuszczalna jest taka wykładnia innych przepisów

ustawy, aby ten sam urlop macierzyński był podstawą dalej idącego skutku w postaci

rozwiązania stosunku pracy na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy, w razie zsumowania

go z urlopem wypoczynkowym. Za takim stanowiskiem przemawia także wykładnia

systemowa, zważywszy że w polskim systemie prawnym macierzyństwo korzysta ze

szczególnej ochrony przewidzianej zarówno w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej

(art. 18), jak i w Kodeksie pracy, który w art. 177 § 1 stanowi, iż pracodawca nie

może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie ciąży, a także w okresie

urlopu macierzyńskiego, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie

umowy bez wypowiedzenia z winy pracownicy, a reprezentująca ją organizacja

związkowa wyraziła zgodę na takie rozwiązanie umowy. Ponadto § 4 zdanie 1 tego

przepisu wyraźnie stanowi, iż rozwiązanie przez pracodawcę umowy o pracę za

wypowiedzeniem w okresie ciąży lub urlopu macierzyńskiego może nastąpić tylko w

razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy. Dodatkowo Sąd zauważył, że

interpretowanie przepisu art. 5 ust. 3 ustawy w sposób dopuszczający sumowanie

okresów różnych urlopów w celu rozwiązania stosunku pracy kolidowałoby z art. 180

k.p., określającym długość okresu macierzyńskiego. Już bowiem najkrótszy wymiar

urlopu macierzyńskiego przewidziany w art. 180 k.p. (16 tygodni), trwa dłużej niż 3

miesiące, zatem nie sposób przyjąć, aby racjonalny ustawodawca jednocześnie

zezwolił na rozwiązanie stosunku pracy w sytuacji, gdyby urlop ten trwał dłużej niż 3

miesiące. Łącznie argumenty te prowadziły do wykluczenia dopuszczalności wypo-

wiedzenia powódce umowy o pracę z powołaniem się na art. 5 ust. 3 ustawy o zwol-

nieniach z pracy.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik pozwanej zarzucił naruszenie prawa mate-

rialnego przez błędną wykładnię art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

niedotyczących pracowników - przez przyjęcie przez Sąd Okręgowy za Sądem

pierwszej instancji, że w świetle tego przepisu „za niedopuszczalne uznać należy

zliczenie okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów w ten sposób, jakby był to

jeden urlop" oraz że „brak jest podstaw dla objęcia przepisem art. 5 ust. 3 w/w

ustawy urlopów macierzyńskich", podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu

prowadzi do wniosku, że możliwe jest zliczenie okresów kolejno udzielonych po so-

4

bie urlopów w ten sposób, jakby był to jeden urlop, przeto przepis ten „stosuje się

również do urlopów macierzyńskich”.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca wskazała na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego

związanego z wzajemnym stosunkiem art. 5 ust. 3 ustawy oraz przepisów ustana-

wiających ochronę macierzyństwa: art. 177 i 180 k.p., art. 5 ust. 5 ustawy oraz art. 18

Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, tj. „czy cytowane przepisy powodują zakaz sto-

sowania przepisu art. 5 ust. 3 ustawy, mimo braku wyraźnego zakazu, do urlopów

macierzyńskich, w sytuacji gdy wypowiedzenie następuje po upływie urlopu macie-

rzyńskiego w trakcie kolejnego bezpośrednio po nim następującego urlopu przy zli-

czeniu okresów trwania tych urlopów”. Skarżąca wskazała również na potrzebę wy-

kładni budzącego poważne wątpliwości przepisu art. 5 ust. 3 ustawy „w zakresie do-

puszczalności zliczenia okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów oraz możliwo-

ści objęcia tym przepisem urlopów macierzyńskich”. Zdaniem skarżącej, „zastosowa-

nie art. 5 ust 3 również do urlopu macierzyńskiego nie narusza w najmniejszym stop-

niu ochrony wynikającej z przepisów ustanawiających ochronę macierzyństwa, a ob-

jęcie tym przepisem urlopów macierzyńskich nie powoduje automatycznie możliwości

rozwiązania z pracownikiem pozostającym na takim urlopie stosunku pracy - ko-

nieczne jest jeszcze spełnienie dodatkowych warunków (bezpośrednie po zakończe-

niu urlopu macierzyńskiego korzystanie z innego urlopu, wystąpienie przyczyn uza-

sadniających wypowiedzenie umowy o pracę, itd.). Objęcie przez przepis art. 5 ust. 3

ustawy urlopów macierzyńskich, w sytuacji wyżej opisanej, nie powoduje, że możliwe

jest rozwiązanie stosunku pracy w czasie trwania tego urlopu, a tym samym przepisy

ustanawiające ochronę macierzyństwa nie zostają naruszone”. Skarżąca zwracała

uwagę, że żaden przepis nie zakazuje wprost obejmować urlopów macierzyńskich

zakresem art. 5 ust. 3 ustawy. Wątpliwości dotyczące dopuszczalności zliczania

okresów kolejno udzielonych po sobie urlopów oraz możliwości objęcia przepisem

art. 5 ust. 3 ustawy urlopów macierzyńskich polegają na wyjaśnieniu, czy przepis ten

pozwala wypowiedzieć pracownikowi stosunek pracy tylko w sytuacji, gdy przebywa

on na jednym urlopie trwającym nieprzerwanie minimum 3 miesiące, czy też zezwala

na zliczenie dwu lub więcej urlopów, następujących bezpośrednio po sobie, jednego

lub różnych rodzajów, które łącznie trwają minimum 3 miesiące, jak również, czy jed-

nym z tych urlopów może być urlop macierzyński, tj. czy prawidłowe jest wypowie-

dzenie pracownikowi stosunku pracy w sytuacji, gdy dwa bezpośrednio następujące

5

po sobie urlopy trwały minimum 3 miesiące i jednym z tych urlopów (pierwszym) był

urlop macierzyński. Skarżąca nie zgadza się z poglądem przyjętym przez Sądy obu

instancji, że urlop macierzyński i urlop wypoczynkowy udzielane są w oparciu o inne

przepisy oraz że nie jest niedopuszczalne zliczenie okresów kolejno udzielonych po

sobie urlopów w ten sposób, jakby był to jeden urlop. Na poparcie swojego stanowi-

ska skarżąca wskazała, że użycie w treści normy prawnej istotnych sformułowań w

liczbie pojedynczej lub mnogiej, tj. wyłącznie względy stylistyki językowej nie przesą-

dzają o prawidłowości wykładni językowej spornego przepisu. W rozpoznawanej

sprawie istotne znaczenie dla pracodawcy, który podjął decyzję o rozwiązaniu

umowy o pracę z powódką w oparciu o art. 5 ust. 3 ustawy, miała wyłącznie okolicz-

ność, że usprawiedliwiona nieobecność powódki w pracy, spowodowana jednym, czy

kilkoma urlopami, trwała co najmniej 3 miesiące. Nie ulega wątpliwości, że sumowa-

nie następujących po sobie urlopów, chociażby rodzajowo różnych, jest możliwe na

gruncie art. 5 ust. 3 ustawy. Skarżąca twierdziła, że użycie przez ustawodawcę

zwrotu „urlop trwający co najmniej 3 miesiące" w liczbie pojedynczej jest jak najbar-

dziej uprawnione dlatego, że w tym samym czasie pracownik może przebywać i ko-

rzystać tylko z jednego urlopu. Ewentualne posłużenie się w art. 5 ust. 3 ustawy

sformułowaniem „w czasie urlopów trwających co najmniej 3 miesiące" w liczbie

mnogiej, doprowadziłoby do powstania wątpliwości, czy ustawodawcy chodziło o hi-

potetyczną sytuację, że pracownik korzysta w tym samym czasie z co najmniej

dwóch urlopów, trwających co najmniej 3 miesiące każdy. W ocenie skarżącej wy-

wód Sądu Okręgowego dotyczący braku podstaw do objęcia urlopów macierzyńskich

art. 5 ust. 3 jest w omawianej sprawie bez znaczenia i stanowi nadinterpretację tego

przepisu, który nie zawiera wyłączeń czy ograniczeń w zakresie rodzajów urlopów

podlegających zaliczeniu do 3-miesięcznego okresu. Pracodawca - nawet przy za-

stosowaniu takiej restryktywnej i faktycznie nieuzasadnionej wykładni - w żaden spo-

sób nie naruszył uprawnień wynikających ze szczególnej ochrony pracownicy w

okresie urlopu macierzyńskiego, albowiem oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o

pracę zostało złożone powódce już po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Ozna-

cza to, że wymiar urlopu macierzyńskiego w szczególnych przypadkach „określonych

przez ustawodawcę (upadłość lub likwidacja pracodawcy, likwidacja stanowiska

pracy etc.) nie ma wpływu na dopuszczalność wypowiedzenia umowy o pracę, albo-

wiem w przypadkach utraty przez pracodawcę dobrej kondycji finansowej, bez-

względna i szczególna ochrona pracownicy w trakcie urlopu macierzyńskiego może -

6

zależnie od woli pracodawcy - ustać”. Skoro zatem art. 5 ust. 3 ustawy odnosi się

ogólnie do „urlopu" i „nie zawiera żadnych ograniczeń, dotyczących poszczególnych

rodzajów urlopów, ponieważ zamiarem ustawodawcy nie było wyłączenie z hipotezy

tej normy prawnej jakiegokolwiek z urlopów. Podstawowe zasady techniki prawo-

dawczej i konstrukcji aktów prawnych wymagają bowiem precyzyjnej regulacji w tym

zakresie i nie pozostawiających wątpliwości wyłączeń zgodnie z regułą, że wyjątków

od określonej zasady nie należy domniemywać, ani też interpretować rozszerzająco”.

W takim stanie sprawy skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i

przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz roz-

strzygnięcia o kosztach postępowania według norm przepisanych. Wniosek ten skar-

żąca uzasadniała tym, że Sądy orzekające w rozpoznawanej sprawie nie wyjaśniały

dalszych kwestii istotnych dla sprawy, tj. prawdziwości wskazanej przez skarżącą

przyczyny rozwiązania umowy o pracę (likwidacja stanowiska pracy), co w przypadku

uwzględnienia skargi kasacyjnej powinno stać się przedmiotem postępowania dowo-

dowego.

W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i za-

sądzenie na jej rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczowym zagadnieniem jest prawidłowa wykładnia art. 5 ust. 3 ustawy o

zwolnieniach z pracy, który - w zakresie ważnym dla stanu faktycznego rozpoznawa-

nej sprawy (wypowiedzenia powódce umowy o pracę po urlopie macierzyńskim i w

trzecim dniu udzielonego następnie urlopu wypoczynkowego) stanowi, że wypowie-

dzenie pracownikom stosunków pracy w sytuacjach, o których mowa w art. 41 Ko-

deksu pracy, jest dopuszczalne w czasie urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące.

Wykładnia gramatyczna tego przepisu, w oderwaniu od stanu faktycznego rozpo-

znawanej sprawy, nie budzi wątpliwości, że dotyczy on w zasadzie każdego urlopu, a

więc nie tylko urlopu wypoczynkowego, ale i innych urlopów, np. bezpłatnego,

szkoleniowego lub wychowawczego, który został udzielony na co najmniej 3 miesią-

ce. Istotne jest wszakże to, że przepis ten nie zawiera zastrzeżenia, iż wypowiedze-

nie stosunku pracy w czasie urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące jest dopusz-

czalne dopiero po upływie tego okresu. Przyjmuje się bowiem, że skoro przesłanką

7

dopuszczalności wypowiedzenia z przyczyn dotyczących pracodawcy, a w aktualnym

stanie prawnym - z przyczyn niedotyczących pracownika - jest jedynie wymiar

udzielonego urlopu (co najmniej 3 miesiące), przeto dopuszczalne w czasie trwania

takiego urlopu wypowiedzenie stosunku pracy może być dokonane także przed

upływem 3-miesięcznego okresu jego udzielenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 11 grudnia 1996 r., I PKN 39/96, OSNAPiUS 1997 nr 14, poz. 252).

Już takie wstępne uwarunkowania wskazują na bezpodstawność sumowania

okresu urlopu macierzyńskiego z okresami innych udzielanych urlopów, zważywszy

przede wszystkim na zakaz wypowiadania lub rozwiązywania umów o pracę w okre-

sie urlopu macierzyńskiego (art. 177 § 1 k.p.), który nie obowiązuje wyłącznie w razie

ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 177 § 4 k.p). Koresponduje to ze

szczególnym unormowaniem zawartym w art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o zwolnieniach z

pracy, który stanowi, iż w okresie objęcia szczególną ochroną przed wypowiedze-

niem lub rozwiązaniem stosunku pracy pracodawca może jedynie wypowiedzieć do-

tychczasowe stosunki pracy pracownikowi, o którym mowa w art. 177 Kodeksu

pracy. Taki układ zależności potwierdza stanowisko Sądów obu instancji, że art. 5

ust. 5 ustawy zawiera unormowanie szczególne (lex specialis) w stosunku do ust. 3

tego przepisu, co sprawia, iż urlopu macierzyńskiego nie wlicza się do okresu urlopu

trwającego co najmniej 3 miesiące, w którym dopuszczalne jest wypowiedzenie pra-

cownikom stosunków pracy w sytuacjach, o których mowa w art. 41 Kodeksu pracy.

Oznacza to, że ustawodawca oddzielił urlop macierzyński od innych urlopów, których

co najmniej 3 miesięczny wymiar dopuszcza wypowiedzenie stosunku pracy w cza-

sie trwania takiego urlopu na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach z pracy.

Trafnie argumentuje się, że norma zawarta w art. 5 ust. 3 ustawy - w przypadku

uznania dopuszczalności zaliczenia urlopu macierzyńskiego do 3-miesięcznego

okresu urlopu, o jakim przepis ten stanowi - pozostawałaby w radykalnej sprzeczno-

ści z normą zawartą w art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy, zważywszy że zakazuje ona tego,

na co zezwala norma zawarta w art. 5 ust. 3 ustawy. Oznacza to, że norma zawarta

w art. 5 ust. 5 pkt 1 ma walor prawny lex specialis w stosunku do art. 5 ust. 3 ustawy.

Trafne jest również spostrzeżenie Sądów obu instancji, że z uwagi na wymiar

urlopów macierzyńskich, który w każdym przypadku przekracza 3 miesiące (art. 180

§ 1 i 2 k.p.), na gruncie możliwości wypowiedzenia stosunku pracy już w trakcie

urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące (art. 5 ust. 3 ustawy o zwolnieniach z

pracy), bezpodstawne byłoby uznanie dopuszczalności sumowania okresów tych

8

urlopów, ponieważ praktycznie umożliwiałoby to wypowiedzenie stosunku pracy już

w okresie przebywania na urlopie macierzyńskim, co jest wykluczone na gruncie

bezwzględnie obowiązujących: zakazu wypowiadania lub rozwiązania umowy o

pracę w okresie urlopu macierzyńskiego (art. 177 § 1 k.p.) oraz możliwości dokona-

nia w tym okresie wyłącznie wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy i

płacy (art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o zwolnieniach z pracy). Przeprowadzona wykładnia

językowo-logiczna znajduje jednoznaczne i oczywiste wsparcie w przepisach kreują-

cych wzmożoną ochronę stosunku pracy w okresie korzystania z urlopów macierzyń-

skich (art. 177 § 1 k.p. w związku z art. 180 k.p.), które doznają wyłączeń jedynie w

razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy (art. 177 § 4 k.p.) lub ograni-

czenia umożliwiającego wyłącznie wypowiedzenie dotychczasowych warunków

pracy i płacy w razie konieczności wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn niedo-

tyczących pracownika (art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy o zwolnieniach z pracy). Tak też w

prawie pracy powinna być rozumiana celowościowa i systemowa ochrona macie-

rzyństwa, o jakiej mowa w art. 18 Konstytucji RP.

Powyższe rozważania prowadziły do wyrażenia poglądu, że okresu urlopu

macierzyńskiego nie zalicza się do okresu urlopu trwającego co najmniej 3 miesiące

(nie sumuje się z okresem innego urlopu), w czasie którego dopuszczalne jest wy-

powiedzenie stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika w sytuacjach, o

których mowa w art. 41 Kodeksu pracy (art. 5 ust. 5 pkt 1 w opozycji do art. 5 ust. 3

ustawy o zwolnieniach pracy). W konsekwencji Sąd Najwyższy oddalił niemającą

usprawiedliwionych podstaw prawnych skargę kasacyjną na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekając o kosztach postępowania w zgodzie z art. 98 k.p.c.

========================================