III CZP 102/06

Uchwała z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 102/06

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja S. przeciwko "L." sp. z o.o. z

siedzibą w K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 21 listopada 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 25 lipca 2006 r.:

1. "Czy do biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot podwójnego

zadatku wynikającego z umowy przedwstępnej, zawartej przed wejściem w życie

nowelizacji art. 390 § 3 k.c. dokonanej ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. (Dz.U. Nr 49,

poz. 408) i powstałego przed tą nowelizacją, znajduje zastosowanie przepis art. 390

§ 3 k.c. w brzmieniu ustalonym wyżej powołaną nowelą czy też przepisy

dotychczasowe przewidujące 10-letni termin przedawnienia;

2. w razie przyjęcia, że zastosowanie znajduje art. 390 § 3 k.c. po nowelizacji

– od kiedy rozpoczyna się roczny bieg terminu przedawnienia?''

podjął uchwałę:

Roszczenie o zwrot podwójnego zadatku wynikające z umowy

przedwstępnej zawartej przed wejściem w życie ustawy z dnia 14 lutego

2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 49, poz. 408), powstałe przed jej wejściem w życie, przedawnia się z

upływem roku od dnia wejścia w życie tej ustawy (art. 390 § 3 k.c. w związku z

art. XXXV pkt 2 p.w.k.c.).

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu apelacji

powoda Andrzeja S. wniesionej od wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-

Podgórza z dnia 25 stycznia 2006 r., którym oddalone zostało żądanie zapłaty

podwójnego zadatku skierowane przez powoda do „L." spółki z o.o..

W stanie faktycznym sprawy zawarcie umowy przedwstępnej i termin zawarcia

umowy przyrzeczonej przypadły pod rządami art. 390 k.c. w poprzednim brzmieniu.

Zmiana tego przepisu weszła w życie w dniu 25 września 2003 r., odstąpienie zaś

od umowy przez poprzednika prawnego powoda i zgłoszenie żądania zwrotu

zadatku w podwójnej wysokości miało miejsce w dniu 2 sierpnia 2005 r., a więc po

wejściu w życie wspomnianej zmiany. Przepis art. 390 § 3 k.c. w brzmieniu

obowiązującym poprzednio nie regulował terminu przedawnienia roszczenia o zwrot

zadatku, a jedynie termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych oraz

roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej, w związku z czym przyjmowano, że

termin ten wynosi – zgodnie z ogólnymi uregulowaniami – dziesięć lat. Po

dokonanej zmianie art. 390 § 3 k.c. przewidziany jest roczny termin przedawnienia

dla wszystkich roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej. Ze względu na fakt,

że zmiana stanu prawnego nastąpiła już po rozpoczęciu biegu terminu

przedawnienia, możliwe są do obrony, zdaniem Sądu Okręgowego, dwa

stanowiska. Zgodnie z pierwszym należy stosować art. 390 § 3 k.c. w poprzednim

brzmieniu i przyjąć, że roszczenie powoda przedawnia się z upływem lat dziesięciu,

a według drugiego poglądu należy stosować art. 390 § 3 k.c. w obowiązującym

brzmieniu i przyjąć roczny termin przedawnienia, przy czym bieg terminu

przedawnienia należałoby liczyć od dnia wejścia w życie nowego uregulowania. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W dniu 25 września 2003 r. weszła w życie zmiana art. 390 § 3 k.c. dokonana

ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 408). W brzmieniu tego przepisu obowiązującego w

dniu zawarcia przez strony umowy przedwstępnej roszczenia określone w art. 390 §

1 i 2 k.c., a więc roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej oraz roszczenie o

naprawienie szkody, jaką strona poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy

przyrzeczonej, ulegały przedawnieniu z upływem roku od dnia, w którym umowa

przyrzeczona miała być zawarta. Jeżeli sąd oddalił roszczenie o zawarcie umowy

przyrzeczonej, roszczenie o naprawienie szkody ulegało przedawnieniu z upływem

roku od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne. W myśl art. 390 § 3 k.c. w

nowym brzmieniu, z upływem roku przedawniają się roszczenia z umowy

przedwstępnej, bez szczegółowego wskazania, o jakie roszczenia chodzi. Ze

względu na brak w ustawie nowelizującej kodeks cywilny przepisów

intertemporalnych, można powziąć wątpliwość, jaki termin znajduje zastosowanie

do roszczenia o zwrot wręczonego przy zawarciu umowy przedwstępnej.

Przedstawiona kwestia nie była dotychczas przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego, w piśmiennictwie natomiast wyrażono pogląd, że skutki

intertemporalne nowelizacji należy oceniać kierując się treścią art. XXXV p.w.k.c.,

co oznacza, że roszczenia wynikające z umowy przedwstępnej, podlegające

uprzednio przedawnieniu na zasadach ogólnych, obecnie ulegają przedawnieniu w

terminie rocznym. Bieg tego terminu rozpoczyna się z dniem wejścia w życie

zmienionego art. 390 § 3 k.c., jeżeli jednak przedawnienie określonego roszczenia

nastąpiłoby według przepisów dotychczasowych wcześniej, zastosowanie znajduje

termin uprzednio obowiązujący.

Wyrażona w przedstawionym zagadnieniu prawnym wątpliwość jest aktualna

przy założeniu, że nowelizacja art. 390 § 3 k.c. przyniosła zmianę stanu prawnego

w omawianym zakresie. Takie założenie, przyjmowane powszechnie, jest także

uzasadnione w świetle poglądów wyrażanych pod rządem art. 390 § 3 k.c. w

poprzednim brzmieniu. Zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1973 r., III CRN 281/73, OSNCP 1974, nr 11,

poz. 194 oraz z dnia 11 stycznia 2006 r., III CK 357/05, nie publ.), jak i w doktrynie

przyjmowano, że roczny termin przedawnienia określony w art. 390 § 3 k.c. dotyczy

jedynie roszczeń wymienionych w paragrafach poprzedzających, a więc roszczeń o

zawarcie umowy przyrzeczonej oraz odszkodowawczego. Wyrażano przekonanie,

że zawarte w art. 390 § 3 k.c. odstępstwo od ogólnych terminów przedawnienia

powinno być wykładane ściśle, iż nie ma podstaw do dokonywania wykładni

rozszerzającej tego przepisu. Dopiero nowelizacja analizowanego uregulowania

spowodowała, że obecnie prawie powszechnie wyrażany jest w doktrynie pogląd, iż

roczny termin przedawnienia przewidziany w art. 390 § 3 k.c. dotyczy wszystkich

roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej, w tym także roszczenia o zwrot

zadatku.

Pogląd ten należy podzielić. Przemawia za nim w pierwszej kolejności

wykładnia gramatyczna. Rocznemu przedawnieniu podlegają roszczenia „z umowy

przedwstępnej”, a zatem wszelkie roszczenia, które znajdują swoje źródło w takiej

umowie bądź jej niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu. Poza tym wskazać

należy względy funkcjonalne, gdyż już w poprzednim stanie prawnym podnoszono,

że w zasadzie brak jakichkolwiek racji przemawiających za różnicowaniem

terminów przedawnienia roszczeń o zawarcie umowy przyrzeczonej oraz

odszkodowawczego i innych roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej, w tym

roszczenia o zwrot zadatku.

Po przesądzeniu wstępnej kwestii należy przejść do zagadnienia

przedstawionego przez Sąd Okręgowy, zaczynając od stwierdzenia, że w ustawie z

dnia 14 lutego 2003 r. brak przepisów intertemporalnych. W takiej sytuacji należy

sięgnąć do reguł prawa międzyczasowego zawartych w ustawie z dnia 23 kwietnia

1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94), gdyż w

doktrynie panuje zgodność co do tego, że w braku regulacji kwestii

intertemporalnych w nowej ustawie, trzeba sięgać do analogicznego stosowania

przepisów wprowadzających kodeks cywilny (analogia z ustawy). W razie

dokonania zmiany terminów przedawnienia, analogiczne zastosowanie znajdzie art.

XXXV p.w.k.c. W sytuacji, gdy nowa ustawa skraca termin przedawnienia,

roszczenie ulegnie przedawnieniu w myśl zasady dalszego stosowania ustawy

dawnej albo zgodnie z zasadą bezpośredniego stosowania ustawy nowej, w

zależności od tego, który z terminów upływa wcześniej. W razie stosowania ustawy

nowej bieg terminu przedawnienia liczony jest od początku, od dnia wejścia w życie

tej ustawy.

Pogląd ten jest trafny i był już aprobowany przez Sąd Najwyższy (por. uchwały

z dnia 28 lutego 1994 r., III CZP 9/94, OSP 1995, nr 1, poz. 3 i z dnia 12 czerwca

2002 r., III CZP 35/02, OSNC 2003, nr 6, poz. 77). Sąd Najwyższy zauważył, że w

zakresie określenia terminów przedawnienia zastosowanie znajduje zasada

bezpośredniego działania ustawy nowej, jednak dla uniknięcia sytuacji, w której z

chwilą wejścia w życie nowej ustawy wiele roszczeń uległoby automatycznie

przedawnieniu, powyższa zasada została skorygowana w art. XXXV pkt 2 p.w.k.c.

Zgodnie z treścią tego przepisu, jeżeli termin przedawnienia według przepisów

kodeksu cywilnego (w rozpoznawanej sprawie według przepisów obowiązujących

po nowelizacji) jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg

przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego

(przepisu kodeksu cywilnego w nowym brzmieniu). Jeżeli jednak przedawnienia

rozpoczęte przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego (przepisu w nowym

brzmieniu) nastąpiłoby wcześniej przy uwzględnieniu terminu przedawnienia

określonego w ustawie dawnej, przedawnienie następuje z upływem tego

wcześniejszego terminu.

Przyjęciu powyższego rozwiązania nie sprzeciwia się okoliczność, że

stosunek prawny wykreowany umową przedwstępną ma charakter nietrwały, a do

takich stosunków powinna znaleźć zastosowanie zasada dalszego działania ustawy

dawnej, przedawnienie roszczenia jest bowiem rozłożone w czasie i bardziej

zasadne jest stosowanie do niego reguł międzyczasowych właściwych dla

zobowiązań trwałych, w tym zasady bezpośredniego działania ustawy nowej.

Ponadto decyzję ustawodawcy o skróceniu terminu przedawnienia należy traktować

jako wyraz jego przekonania, że krótszy termin przedawnienia jest właściwszy w

określonej sytuacji. Przemawia to za zastosowaniem go także w sytuacjach, w

których bieg terminu przedawnienia rozpoczął się przed wejściem w życie nowej

regulacji. Zasada, że krótszy termin przedawnienia biegnie od chwili wejścia w życie

nowego przepisu sprawia, iż bezpieczeństwo prawne wierzyciela nie zostaje

zagrożone.

Stosowanie zasady uregulowanej w art. XXXV p.w.k.c. czyni oczywistym

przyjęcie, że termin przedawnienia określony w nowym przepisie rozpoczyna swój

bieg od chwili wejścia w życie tego przepisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął niniejszą uchwałę (art. 390 k.p.c.).