III CZP 49/06

Uchwała z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary W.-B. przy uczestnictwie Marii

M., Macieja M., Jana B. i Małgorzaty B. o ustanowienie zarządcy masy spadkowej

po Józefie B. i Helenie B., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 21 listopada 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2006 r.:

"Czy postanowienie zobowiązujące zarządcę do wypłacenia określonej kwoty

tytułem części nadwyżki dochodów wydane w trybie art. 613 k.p.c. jest

postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518 zd. 1 k.p.c.,

od którego przysługuje apelacja, czy też podlega zaskarżeniu zażaleniem, bądź też

jest niezaskarżalne?"

podjął uchwałę:

Postanowienie sądu pierwszej instancji, wydane na podstawie art. 613

k.p.c., zobowiązujące zarządcę do wypłacenia określonej kwoty tytułem

nadwyżki dochodów, jest orzeczeniem co do istoty sprawy w rozumieniu art.

518 k.p.c., od którego przysługuje apelacja.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Katowicach postanowieniem z dnia 18 października 2005 r.

zobowiązał zarządcę masy spadkowej po Józefie B. i Helenie B. do zaliczkowego

wypłacenia uczestnikom postępowania części nadwyżki dochodów w łącznej

wysokości 112 000 zł, w termie 14 dni od daty uprawomocnienia się tego

postanowienia. W zażaleniu na to postanowienie uczestnicy Maria M. i Maciej M.

wnieśli o jego uchylenie, zarzucając, że zostało wydane przedwcześnie.

Sąd Okręgowy w Katowicach, rozpoznając to zażalenie, powziął wątpliwość,

czy postanowienie zobowiązujące zarządcę do wypłacenia określonej kwoty tytułem

części nadwyżki dochodów wydane na podstawie art. 613 k.p.c. jest

postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518 zdanie

pierwsze k.p.c., od którego przysługuje apelacja, czy też podlega zaskarżeniu

zażaleniem bądź jest niezaskarżalne, i przedstawił to zagadnienie Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 k.p.c.

Sąd Okręgowy podkreślił, że jego wątpliwości wynikają stąd, iż art. 615 k.p.c.

odsyła do przepisów o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości, przy

stosowaniu przepisów dotyczących wyznaczenia zarządcy i sprawowania zarządu.

Stanowisko doktryny w zakresie rodzaju środków odwoławczych przysługujących

od postanowień wydanych w tym postępowaniu uległo częściowo dezaktualizacji ze

względu na nowelizację przepisów regulujących egzekucję z nieruchomości, w

wyniku której nastąpiło uchylenie art. 932 i 939 § 3 k.p.c.

Zdaniem Sądu Okręgowego, zaskarżone postanowienie powinno być

zakwalifikowane jako orzeczenie co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518 zdanie

pierwsze k.p.c., jednakże brak wypowiedzi w tej kwestii w doktrynie i judykaturze

uzasadnia przedstawienie Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego

sformułowanego w sentencji postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy dopuszczalności i rodzaju środka

zaskarżenia na postanowienie sądu pierwszej instancji, wydane na podstawie art.

613 k.p.c., zobowiązujące zarządcę do wypłacenia nadwyżki dochodów. Przy

ocenie tej kwestii należy uwzględnić przede wszystkim treść art. 518 k.p.c., na

gruncie którego decydujące znaczenie ma zasada, że od postanowień sądu

pierwszej instancji orzekających co do istoty sprawy przysługuje apelacja. Jej

konsekwencją jest kolejna reguła, sprowadzająca się do stwierdzenia, że w

przypadku wskazanych postanowień co do istoty sprawy jedynie przepisy

szczególne mogą regulować odmiennie sposób ich zaskarżenia (np. na

postanowienia co do istoty sprawy, przewidziane w art. 551 § 2, art. 5861

, 612 § 2 i

art. 648 § 2 k.p.c.). Kolejną zasadą jest zaś, że na inne postanowienia niż

orzekające co do istoty sprawy zażalenie przysługuje jedynie w wypadkach

wskazanych w ustawie

W tej sytuacji ocena, czy i jaki środek odwoławczy przysługuje na

postanowienie sądu pierwszej instancji wydane na podstawie art. 613 § 1 k.p.c., jest

uzależniona w pierwszej kolejności od stwierdzenia, czy jest to postanowienie co do

istoty sprawy w rozumieniu art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.

Rozumienie pojęcia postanowienia orzekającego co do istoty sprawy było już

kilkakrotnie przedmiotem oceny Sądu Najwyższego. W postanowieniu z dnia 17

marca 1970 r., II CR 159/70 (OSNCP 1970, nr 11, poz. 209) Sąd Najwyższy uznał,

że ocena orzeczenia co do istoty sprawy w postępowaniu cywilnym wiąże się z

przedmiotem tego postępowania. W postępowaniu nieprocesowym przedmiotem

orzeczenia co do istoty sprawy jest żądanie zawarte we wniosku o wszczęcie

postępowania bądź we wnioskach zgłoszonych w toku tego postępowania przez

jego uczestników. Dlatego za postanowienie orzekające co do istoty sprawy zostało

uznane postanowienie sądu pierwszej instancji uwzględniające lub oddalające

wniosek o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego. Z kolei w

uchwale z dnia 5 sierpnia 1975 r., III CZP 26/75 (OSNCP 1976, nr 2, poz. 31) Sąd

Najwyższy przyjął, że w postępowaniu nieprocesowym za postanowienie

orzekające co do istoty sprawy może być uznane tylko takie orzeczenie, które

rozstrzyga sprawę merytorycznie, podobnie jak w postępowaniu procesowym

orzeczenie rozstrzygające o spornym stosunku między stronami. Dlatego

postanowienia rozstrzygające zagadnienia o charakterze incydentalnym, np.

wynagrodzeniu opiekuna w sprawie opiekuńczej, nie dotyczą istoty sprawy.

W uchwale z dnia 10 stycznia 2000 r., III CZP 30/99 (OSNC 2000, nr 6, poz. 106)

Sąd Najwyższy podkreślił, że orzeczeniami co do istoty sprawy są orzeczenia o

charakterze merytorycznym, rozstrzygające kwestie materialnoprawne. W

postępowaniu nieprocesowym można niejednokrotnie wyodrębnić jego samodzielne

fazy i wówczas orzeczenie kończące merytorycznie taką fazę należy uznać za

orzeczenie co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518 k.p.c.

Sąd Najwyższy, rozpatrując kwestię środków odwoławczych od postanowień

wydawanych w postępowaniu dotyczącym zarządu związanego ze

współwłasnością, w uchwale z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99, (OSNC

2000, nr 3, poz. 45) przyjął, że postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy

jest postanowienie o zmianie zarządcy, a w uchwale z dnia 31 stycznia 2001 r., III

CZP 51/00 (OSNC 2001, nr 6, poz. 81) uznał, że postanowienie w przedmiocie

zatwierdzenia sprawozdania zarządcy nieruchomością wspólną jest orzeczeniem co

do istoty sprawy, gdyż rozstrzyga w sposób merytoryczny kwestię

materialnoprawną z zakresu współwłasności rzeczy.

W świetle przedstawionych ocen należy przyjąć, że do orzeczeń

rozstrzygających co do istoty sprawy należy również postanowienie w przedmiocie

wypłaty przez zarządcę nadwyżki dochodów, takie postanowienie ma bowiem

charakter orzeczenia merytorycznego, związanego z rozstrzyganiem kwestii

materialnoprawnych, powstających na tle sprawowania zarządu rzeczą wspólną i

stosunku współwłasności. Za taką oceną przemawia dodatkowo fakt, że

postanowienie dotyczące sposobu i terminu wypłacenia przez zarządcę nadwyżki

dochodów powinno być co do zasady wydane w postanowieniu o ustanowieniu

zarządcy, które jest nie tylko orzeczeniem co do istoty sprawy, ale również

orzeczeniem kończącym postępowanie zainicjowane złożeniem wniosku o

ustanowienie zarządu.

Stwierdzenie, że postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie

wypłaty przez zarządcę nadwyżki dochodów, wydane na podstawie art. 613 § 1

k.p.c., jest postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy, przesądza kwestię, że

zgodnie z art. 518 zdanie pierwsze k.p.c., przysługuje na nie apelacja, brak bowiem

przepisów szczególnych, z których wynikałoby, że na takie postanowienie

przysługuje zażalenie lub że jest ono niezaskarżalne.

Z tych względów na podstawie art. 390 k.p.c. orzeczono, jak w uchwale.