V CSK 299/06

Wyrok z dnia 22 listopada 2006 r., V CSK 299/06

Wierzyciel może zrzec się wynikającego z art. 481 § 1 k.c. uprawnienia do

żądania odsetek za opóźnienie.

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.-M." Ludwik G., Grzegorz S., spółki

jawnej w Ł.G. przeciwko "J.S.W." SA w J.Z. o zapłatę, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 listopada 2006 r. skargi

kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20

stycznia 2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2006 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił

apelację pozwanej "J.S.W." S.A. od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach,

zasądzającego od pozwanej na rzecz powódki "P.-M." Ludwik G., Grzegorz S.,

spółki jawnej kwotę 378 101,85 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 10 marca

2005 r. tytułem skapitalizowanych odsetek za opóźnienie w płatności wynikającej z

faktur za dostarczony towar. Według ustaleń stanowiących podstawę tego wyroku,

żądanie pozwu wiąże się z umową sprzedaży zawartą miedzy stronami w dniu 9

stycznia 2003 r. W myśl tej umowy, sprzedający zrzekł się prawa naliczania odsetek

za opóźnienie w zapłacie należności wynikających z umowy.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, powódka jest wprawdzie małym

przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo

działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.), a pozwany nie ma

takiego statusu, ale wobec określenia w umowie terminu zapłaty na 30 dni, w

sprawie nie ma zastosowania ustawa z dnia 6 września 2001 r. o terminach zapłaty

w obrocie gospodarczym (Dz.U. Nr 129, poz. 1443), a w szczególności art. 2 ust. 2

tej ustawy, według którego nie można przez czynność prawną wyłączyć lub

ograniczyć roszczenia, o którym mowa w ust. 1 tego artykułu, tj. roszczenia o

odsetki ustawowe za okres począwszy od 31 dnia po spełnieniu swego świadczenia

niepieniężnego i doręczeniu dłużnikowi faktury lub rachunku – do dnia zapłaty, ale

nie dłuższy niż do dnia wymagalności świadczenia niepieniężnego. Rozważając

zasadność żądania powódki na podstawie art. 481 k.c. Sąd Okręgowy uznał, że

przepis ten daje stronom swobodę jedynie w określeniu wysokości odsetek za

opóźnienie, ale nie daje im prawa wyłączenia możliwości ich naliczenia zanim

roszczenie o te odsetki powstanie i w tym zakresie jest to przepis bezwzględnie

obowiązujący. Postanowienie umowy zawartej przez strony jest zatem nieważne

(art. 58 § 1 k.c.), wobec czego żądanie pozwu jest uzasadnione.

Sąd drugiej instancji podzielił to stanowisko i stwierdził, że odsetki za

opóźnienie stanowią swoistą represję za niedotrzymanie terminu płatności, nie

sposób więc zarazem twierdzić, że zrzeczenie się prawa do ich naliczania nie ma

zasadniczego wpływu na pozycję prawną wierzyciela. Z art. 481 § 1 k.c. wynika, że

odsetki należą się wierzycielowi już za sam fakt niespełnienia świadczenia

pieniężnego w terminie. Literalna i logiczna wykładnia tego przepisu wskazuje, że

wierzyciel może, ale nie musi naliczyć odsetki, dopiero wtedy, gdy stan opóźnienia

powstał, w żaden zaś sposób z art. 481 § 1 k.c. nie wynika, iż ustawodawca dał

stronom możliwość zrzeczenia się z góry prawa do odsetek. Zrzeczenie się takie

byłoby sprzeczne z zasadą realności i terminowości wykonania umów. Skoro

przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący, strony nie mogą go ani

modyfikować, ani wyłączyć jego zastosowania, gdyż sprzeciwia się temu art. 3531

k.c.

Wyrok ten zaskarżyła pozwana, wskazując jako podstawę skargi kasacyjnej

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3531

i 481 § 1 k.c. przez błędną wykładnię

oraz art. 58 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie. Wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznanie skargi kasacyjnej sprowadza się do rozstrzygnięcia zagadnienia,

czy art. 481 § 1 k.c. zakazuje wierzycielowi zrzeczenia się uprawnienia do żądania

od dłużnika odsetek za opóźnienie się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego i w

tym zakresie jest przepisem bezwzględnie obowiązującym. Orzecznictwo Sądu

Apelacyjnego w Katowicach jest co do tej kwestii rozbieżne, w zaskarżonym wyroku

Sąd ten wyraził bowiem pogląd odmienny od wyrażonego w wyrokach z dnia 13

lutego 2003 r., I ACa 925/02 i z dnia 4 lipca 2006 r., I ACa 559/06. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego takie wątpliwości nie występują, zwłaszcza że w wyroku z dnia

2 października 1969 r., II CR 508/69 (OSPiKA 1971, nr 5, poz. 88) dopuszczono –

bez bliższego uzasadnienia – możliwość wyłączenia przez strony zastosowania art.

481 § 1 k.c. do umówionych świadczeń pieniężnych.

Przepisy kodeksu cywilnego dotyczące zobowiązań mają w zasadzie

charakter względnie obowiązujący. Jeżeli są przepisami bezwzględnie

obowiązującymi, to z reguły ustawa wyraźnie tak stanowi. Jako przykłady takich

przepisów można wskazać – ograniczając się do przepisów ogólnych o

odpowiedzialności odszkodowawczej – art. 437, 4499

, 44911

oraz art. 473 § 2 k.c.,

odnoszący się do odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie

zobowiązania. Ani w art. 481 k.c., ani w żadnym innym przepisie odnoszącym się

do unormowania w nim zawartego nie został sformułowany zakaz zrzekania się

przez wierzyciela uprawnienia do żądania odsetek za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia pieniężnego. Nie można też przyjąć, że zakaz taki wynika z charakteru

przyznanego wierzycielowi przez art. 481 § 1 k.c. uprawnienia do żądania odsetek

za opóźnienie. Przepis art. 481 § 1 k.c. jest niewątpliwie wyrazem wyważenia

interesów obu stron zobowiązania wynikającego z umowy, gdy dłużnik zobowiązany

jest do świadczenia pieniężnego; w imię ochrony interesu wierzyciela przyznaje mu,

niezależnie od woli stron wyrażonej w umowie, uprawnienie do żądania odsetek za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia przez dłużnika. Należy zauważyć, że jest

oczywiste, iż skorzystanie z tego uprawnienia zależy wyłącznie od woli wierzyciela.

W art. 481 § 1 k.c. nie można dopatrzyć się przepisu statuującego dalej idącą

ochronę wierzyciela, polegającą na ograniczeniu jego woli takiego ułożenia

stosunku umownego z dłużnikiem, według którego wykluczona byłaby możliwość

zrzeczenie się uprawnienia do żądania odsetek za opóźnienie. Takie zrzeczenie

może być w określonych stosunkach między stronami korzystne dla wierzyciela,

gdyż może zachęcać dłużnika do zawarcia umowy, która jest w interesie

wierzyciela. Nie pozbawia przy tym wierzyciela uprawnienia do żądania naprawienia

przez dłużnika szkody w razie zwłoki w wykonaniu zobowiązania (art. 481 § 3 k.c.).

Zrzeczenie się, o którym mowa, nie sprzeciwia się zatem co do zasady ani treści,

ani celowi stosunku umownego między stronami, ani zasadom współżycia

społecznego. W myśl zasady swobody umów (art. 3531

k.c.), zamieszczenie

takiego zastrzeżenia w umowie jest więc dopuszczalne.

Nie bez znaczenia jest, że jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem

świadczenia niepieniężnego, kodeks cywilny, gdy przepis szczególny nie stanowi

inaczej, nie zapewnia wierzycielowi żadnego uprawnienia płynącego wprost z

ustawy, którego realizacja pozwalałaby na zrekompensowanie szkody wynikłej z

opóźnienia. Jedynie stosownie do art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie,

że naprawienie szkody poniesionej przez wierzyciela na skutek wykonania

zobowiązania niepieniężnego z opóźnieniem nastąpi przez zapłatę kary umownej.

Przewidziana przez kodeks cywilny ochrona wierzyciela zobowiązania pieniężnego

jest zatem dalej idąca niż ochrona wierzyciela zobowiązania niepieniężnego.

Jednakże porównywalność pozycji wierzycieli obu rodzaju zobowiązań nie pozwala

na konstruowanie tej ochrony poza granice wyraźnie wyznaczone przez ustawę i

przyjęcie, że – z ograniczeniem prawa do swobodnego ukształtowania stosunku

umownego (art. 3531

k.c.) – wierzyciel nie może w umowie zrzec się uprawnienia

do odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, do którego dłużnik jest

zobowiązany na podstawie umowy.

Ochrona wierzyciela idąca dalej niż przewidziana w art. 481 § 1 i 2 k.c.,

wynika z art. 2 ust.2 nieobowiązującej już ustawy z dnia 6 września 2001 r. o

terminach zapłaty w obrocie gospodarczym oraz art. 9 ustawy z dnia 12 czerwca

2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. Nr 139, poz. 1323 ze

zm.). Stosownie do tych przepisów, możliwość żądania przez niektórych wierzycieli

niektórych wierzytelności pieniężnych odsetek za opóźnienie w zakresie szerszym,

aniżeli wynika to z art. 481 § 1 i 2 k.c., nie może zostać wyłączona lub ograniczona

przez czynność prawną. (...)

Dokonanie błędnej wykładni art. 481 § 1 k.c., która doprowadziła do przyjęcia,

że zrzeczenie się przez powódkę w umowie zawartej przez strony uprawnienia do

żądania od pozwanej odsetek za opóźnienie się ze spełnieniem świadczenia

pieniężnego, które miało być spełnione na podstawie tej umowy, jest nieważne (art.

58 § 2 k.c.), co uzasadnia skargę kasacyjną, zatem Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 39815

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c., orzekł jak w sentencji.