III CZP 90/06

Uchwała z dnia 29 listopada 2006 r., III CZP 90/06

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie upadłości Przedsiębiorstwa Instalacji

Przemysłowych "I.-L." S.A. w L. przy udziale Wielobranżowego Przedsiębiorstwa

Produkcyjno-Usługowego "S.", spółki z o.o. w Ł. w przedmiocie zatwierdzenia

układu, po rozstrzygnięciu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2006 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie

postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2006 r.:

"1. Czy na listach wierzytelności sporządzanych przez sędziego komisarza w

celu głosowania nad układem na podstawie art. 278 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

– Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) umieszcza się

wyłącznie takich wierzycieli, którym przysługują należności ze stosunków pracy

oraz wierzytelności zabezpieczone rzeczowo, którzy przed sporządzeniem list

wyrazili zgodę na objęcie ich wierzytelności układem czy też wszystkich wierzycieli

posiadających wskazane wierzytelności, ujętych na zatwierdzonej liście

wierzytelności;

2. czy użyte w art. 285 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego określenie

„większość wierzycieli z każdej z list wierzytelności obejmującej kategorię

interesów" oznacza większość wierzycieli głosujących czy większość wierzycieli

umieszczonych na liście, w tym tych, którzy nie wzięli udziału w głosowaniu, a

określenie "mających łącznie nie mniej niż 2/3 ogólnej sumy wierzytelności"–

większość z danej listy czy z ogólnej sumy wierzytelności wierzycieli ze wszystkich

list oraz czy przy obliczaniu tych większości uwzględniać należy wyłącznie takich

wierzycieli posiadających wierzytelności wymienione w art. 278 ust. 1 pkt 1 i 2

Prawa upadłościowego i naprawczego, którzy wyrazili zgodę na objęcie ich

układem czy też wszystkich umieszczonych na owych listach, o ile pomimo nie

wyrażenia zgody przed sporządzeniem list podlegają oni wciągnięciu na te listy;

3. czy w przypadku podziału wierzycieli na 3 kategorie interesów przewidziane

w art. 278 ust. 1, 2 i 4 Prawa upadłościowego i naprawczego (ze względu na brak

wierzycieli będących wspólnikami lub akcjonariuszami upadłego) warunek przyjęcia

układu przewidziany w art. 285 ust. 2 prawa upadłościowego i naprawczego jest

spełniony wówczas, gdy za układem opowiedzieli się wierzyciele z jednej tylko listy

wierzytelności, wierzyciele z drugiej listy nie przyjęli układu a żaden z wierzycieli z

trzeciej listy, obejmującej wierzytelności objęte układem dopiero po wyrażeniu na to

zgody przez wierzycieli, nie wyraził zgody na objęcie jego wierzytelności układem i

w konsekwencji nie wziął udziału w głosowaniu?"

podjął uchwałę:

1. Na listach wierzycieli sporządzanych na podstawie art. 278 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz.

535 ze zm.) umieszcza się tylko tych wierzycieli wymienionych w art. 273 ust.

2 tej ustawy, którzy wyrazili zgodę na objęcie układem przysługujących im

wierzytelności.

2. Układ zostaje przyjęty, jeżeli wypowie się za nim większość

głosujących wierzycieli z każdej z list wierzycieli obejmujących kategorie

interesów wierzycieli, którzy mają łącznie nie mniej niż dwie trzecie sumy

wierzytelności ze wszystkich list wierzycieli obejmujących poszczególne

kategorie ich interesów.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 lutego 2004 r. Sąd Rejonowy w Lublinie ogłosił

upadłość dłużnika Przedsiębiorstwa Instalacji Przemysłowych „I.-L.” S.A. w L. z

możliwością zawarcia układu. Nadzorca sądowy sporządził listę wierzytelności

obejmującą 1220 wierzycieli, którą zatwierdził sędzia-komisarz, a następnie

sporządził – w celu glosowania nad układem – trzy listy wierzycieli, obejmujące

następujące kategorie ich interesów: wierzycieli (651), którym przysługują

należności ze stosunków pracy w łącznej kwocie 97 991,51 zł, wierzycieli, których

wierzytelności w sumie 1 393 207,60 zł zostały zabezpieczone rzeczowo oraz

pozostałych wierzycieli (294), dysponujących wierzytelnościami w łącznej kwocie

7 638 355,26 zł.

W chwili sporządzania pierwszej oraz drugiej listy żaden z umieszczonych na

nich wierzycieli nie wyraził zgody na objęcie układem przysługujących mu

wierzytelności. Przed głosowaniem zgodę taką wyraziło 292 wierzycieli ujętych na

pierwsze liście, dysponujących wierzytelnościami w łącznej sumie 54 205,49 zł.

Wszyscy oni głosowali za układem. Pozostali wierzyciele z tej listy oraz wierzyciele

z listy drugiej nie wyrazili zgody na objęcie ich wierzytelności układem i nie wzięli

udziału w głosowaniu. Spośród wierzycieli umieszczonych na trzeciej z

wymienionych list, 218 dysponujących wierzytelnościami w kwocie 4 384 258,04 zł

głosowało za układem, a 25 z sumą wierzytelności w kwocie 2 001 103,04 zł –

przeciwko układowi.

Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2006 r. Sąd Rejonowy w Lublinie

zatwierdził układ, przyjmując, że może być on uznany za przyjęty na podstawie art.

285 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze

(Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”). W ocenie Sądu Rejonowego, za

układem głosowała wymagana przepisem art. 285 ust. 1 Pr.u.n. większość

osobowa i kapitałowa z listy obejmującej wierzycieli posiadających wierzytelności ze

stosunku pracy, większość wierzycieli z danej listy w rozumieniu wymienionego

przepisu (większość osobowa) ustalana jest bowiem jedynie spośród wierzycieli

głosujących, a nie ujętych na liście. Większość kapitałową natomiast oblicza się w

odniesieniu do sumy wierzytelności z danej listy. W przypadku listy obejmującej

wierzycieli dysponujących wierzytelnościami ze stosunku pracy, do sumy powyższej

nie wlicza się wierzytelności przypadających tym wierzycielom, którzy nie wyrazili

zgody na objęcie ich układem. Skoro wierzyciele z pierwszej listy wypowiedzieli się

za układem, wierzyciele z drugiej listy nie wyrazili zgody na objęcie ich

wierzytelności układem i nie wzięli udziału w głosowaniu, a wierzyciele z trzeciej

listy (pozostali) byli przeciwko układowi, to – wobec spełnienia przesłanki

zaspokojenia tych ostatnich w stopniu nie mniej korzystnym niż w przypadku

przeprowadzenia postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku

upadłego – nie ma przeszkód do zatwierdzenia układu jako przyjętego w warunkach

określonych w art. 285 ust. 2 Pr.u.n.

Rozpoznając zażalenie wniesione przez jednego z wierzycieli upadłego, Sąd

Okręgowy w Lublinie powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w

przedstawionych Sądowi Najwyższemu zagadnieniach prawnych.

Pierwsza wątpliwość Sądu Okręgowego dotyczy wykładni art. 278 ust. 1

Pr.u.n. określającego zasady sporządzania przez sędziego-komisarza list

wierzycieli, obejmujących poszczególne kategorie ich interesów, a konkretnie

kwestii, jakich wierzycieli spośród wymienionych w art. 273 ust. 2 Pr.u.n. należy na

tych listach umieścić – czy tylko tych, którzy przed sporządzeniem list wyrazili

zgodę na objęcie ich wierzytelności układem, czy też wszystkich ze względu na to,

że mogą taką zgodę wyrazić aż do chwili przystąpienia do głosowania nad

układem. (...)

Sąd Okręgowy podkreślił, że rozstrzygnięcie tej kwestii ma istotne znaczenie

dla prawidłowej wykładni art. 285 ust. 1 i 2 Pr.u.n., a w szczególności właściwego

odczytania określonych tymi przepisami zasad ustalania przyjęcia układu.

Nasuwające się na tle powyższych unormowań wątpliwości przedstawione zostały

w dwóch dalszych pytaniach postawionych Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 285 Pr.u.n., głosowanie nad układem odbywa się w ramach

grup wierzycieli reprezentujących poszczególne kategorie interesów. Wprowadzając

takie unormowanie, ustawodawca odstąpił od obowiązującej na gruncie

poprzednich regulacji (rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. – Prawo upadłościowe, jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm. oraz rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. – Prawo o postępowaniu układowym, Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze

zm.) zasady, według której wierzyciele głosowali nad układem razem. Dokonanie tej

zmiany było wynikiem dostrzeżenia potrzeby znalezienia takiej formuły przyjęcia

układu, która w sposób najwłaściwszy uwzględniałaby interesy wierzycieli.

Oczywiste jest bowiem, że poszczególni wierzyciele w różnym stopniu mogą być

zainteresowani zawarciem układu, a niektórzy z nich mogą być nawet układowi

przeciwni. Z tego względu dla potrzeb głosowania nad układem przewidziano

podział wierzycieli na grupy według kryterium ich interesów zdeterminowanych

charakterem przysługujących im wierzytelności. W następstwie takiego rozwiązania

wynik głosowania może odzwierciedlać rzeczywiste zainteresowanie określonych

grup wierzycieli zawarciem układu w sposób bardziej reprezentatywny. Formuła

taka stwarza też możliwość łatwiejszego uzyskania większości wymaganej do

przyjęcia układu.

Sporządzenie list wierzycieli obejmujących poszczególne kategorie ich

interesów niewątpliwie ułatwia przeprowadzenie głosowania nad układem według

wskazanych wyżej reguł. Listy wierzycieli spełniają zatem rolę porządkową,

usprawniającą, ich znaczenie nie ogranicza się jednak do tych funkcji. Zawarte w

art. 278 ust. 1 Pr.u.n. wskazanie, że listy wierzycieli sporządza się „w celu

głosowania” nad układem wymaga zatem uściślenia, w rzeczywistości bowiem listy

te – co wynika wyraźnie z art. 285 ust. 1 Pr.u.n. – służą nie tylko przeprowadzeniu

głosowania nad układem, ale również ustaleniu jego wyników. Do przyjęcia układu

konieczne jest wypowiedzenie się za nim większości wierzycieli „z każdej z list

wierzycieli”. Ustalenie listy wierzycieli musi być więc dokonane w sposób

precyzyjny, na podstawie jednoznacznych i dających się zweryfikować kryteriów.

Określając w art. 285 ust. 1 progi większości (osobowej i kapitałowej)

niezbędnych do przyjęcia układu, ustawodawca założył, że są one reprezentatywne

dla kręgu wierzycieli, których wierzytelności mają być objęte układem. Zachowanie

poziomu reprezentatywności stanowiska wierzycieli wobec układu miarodajnego dla

oceny jego przyjęcia wymaga uwzględnienia rzeczywistej liczby wierzycieli, których

układ będzie dotyczył oraz sumy przysługujących im wierzytelności. Przyjęcie innej

podstawy obliczenia większości (przez umieszczenie na listach także tych

wierzycieli wymienionych w art. 273 ust. 2 Pr.u.n., którzy dopiero mogą stać się

uprawnionymi do głosowania) prowadziłoby do wypaczenia wymaganego przez

ustawodawcę poziomu akceptacji układu przez wierzycieli, niezbędnego do jego

przyjęcia. Uznać zatem należy, że na listach wierzycieli sporządzanych w celu

głosowania nad układem umieszcza się – poza wierzycielami, których

wierzytelności podlegają układowi z mocy ustawy (art. 278 ust. 1 pkt 3 i 4 Pr.u.n.) –

jedynie tych spośród wierzycieli wymienionych w art. 273 ust. 2 Pr.u.n., którzy

wyrazili zgodę na objęcie ich wierzytelności układem. Taki też pogląd dominuje w

literaturze.

Podniesione przez Sąd Okręgowy zastrzeżenia przeciwko zaprezentowanej

wykładni art. 278 Pr.u.n. nie stanowią dostatecznej dla niej przeciwwagi. Zgodnie z

art. 219 ust. Pr.u.n., w postępowaniu upadłościowym orzeczenia zapadają w formie

postanowień. Wobec braku regulacji ogólnej co do skuteczności tych postanowień

(w odniesieniu do postanowienia o ogłoszeniu upadłości istnieje unormowanie

szczególne przewidziane w art. 51 ust. 2 Pr.u.n.), będą miały do nich – z mocy art.

229 Pr.u.n. – odpowiednie zastosowanie zasady określone w art. 360 k.p.c.

Zgodnie z tym przepisem, postanowienia stają się skuteczne w takim zakresie i w

taki sposób, jaki wynika z ich treści, z chwilą ogłoszenia, a jeżeli ogłoszenia nie było

– z chwilą podpisania sentencji. Skuteczność postanowień, które podlegają

zaskarżeniu, nie może być wiązana z chwilą ich uprawomocnienia się, nie ma

zatem potrzeby – jak sugeruje Sąd Okręgowy – wyczekiwania na uprawomocnienie

się postanowienia o uwzględnieniu wierzyciela w listach wierzycieli obejmujących

kategorię interesów, wydanego w celu umożliwienia mu głosowania nad układem.

Chwila taka mogłaby się odwlekać, gdyby wierzyciele wymienieni w art. 273 ust. 2

zdecydowali się korzystać z uprawnienia do wyrażenia zgody na objęcie

przysługujących im wierzytelności (ze stosunku pracy i zabezpieczonych rzeczowo)

na zgromadzeniu wierzycieli tuż przed głosowaniem nad układem. Stwarzałoby to

niebezpieczeństwo konieczności odraczania kolejnych zgromadzeń jedynie w celu

uprawomocnienia się postanowienia o umieszczeniu kolejnych wierzycieli na listach

wierzycieli i dokonania obwieszczenia o przyporządkowaniu wierzycieli do

określonych kategorii interesów.

Należy zauważyć, że na gruncie przepisów Prawa upadłościowego i

naprawczego wskazać można także inne sytuacje, w których wierzyciel

nieumieszczony na liście wierzycieli sporządzonej po zatwierdzeniu listy

wierzytelności będzie miał prawo wziąć udział w głosowaniu nad układem.

Przypadek taki został uwzględniony w art. 281 ust. 2 Pr.u.n., przewidującym że w

zgromadzeniu może brać udział wierzyciel, którego wierzytelność nie została

umieszczona na liście wierzytelności, jeżeli przedstawi sędziemu-komisarzowi

prawomocne orzeczenie sądu lub ostateczną decyzję administracyjną,

stwierdzające jego wierzytelność, przy czym wierzyciel ten głosuje z sumą

wierzytelności ustaloną w wymienionych tytułach. Nie ulega wątpliwości, że zajdzie

wówczas konieczność przypisania takiego wierzyciela do określonej kategorii

interesów.

Wskazać także trzeba na wynikającą z art. 253 Pr.u.n. konieczność

uzupełnienia listy wierzytelności w razie zgłoszenia wierzytelności po upływie

wyznaczonego terminu. Listy uzupełniające, do których stosuje się w pełnym

zakresie przepisy o ustalaniu listy wierzytelności, mogą uprawomocnić się po

wyznaczeniu terminu zgromadzenia wierzycieli i po sporządzeniu list wierzycieli w

celu głosowania nad układem. Również w tej sytuacji wierzyciele ujęci na liście

uzupełniającej zostają przypisani do list grupujących wierzycieli według kategorii

interesów i mogą wziąć udział w głosowaniu nad układem.

Biorąc pod uwagę powyższe przypadki trudno zakładać, że zamiarem

ustawodawcy było przyjęcie takiego rozwiązania, które uniemożliwiałoby sprawne

przygotowanie i przeprowadzenie głosowania nad układem. Uznać zatem należy,

że postanowienie sędziego-komisarza o umieszczeniu na liście sporządzanej w

celu głosowania tych wierzycieli, którzy nie zostali wcześniej na niej ujęci, staje się

skuteczne – z chwilą ogłoszenia na zgromadzeniu wierzycieli – niezależnie od jego

prawomocności (art. 360 k.p.c. w związku z art. 229 Pr.u.n.).

Drugie zagadnienie przedstawione do rozstrzygnięcia dotyczy sposobu

obliczania większości niezbędnej do przyjęcia układu. Artykuł 285 ust. 1 Pr.u.n.

stanowi, że układ zostaje przyjęty, jeżeli wypowie się za nim większość wierzycieli z

każdej z list wierzycieli obejmujących kategorie interesów wierzycieli mających

łącznie nie mniej niż dwie trzecie ogólnej sumy wierzytelności, które uprawniają do

uczestniczenia w głosowaniu. Z unormowania tego wynika, że o przyjęciu układu

decyduje większość osobowa i kapitałowa.

W zakresie większości osobowej wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą

interpretacji użytego przez ustawodawcę w przytoczonym przepisie zwrotu

„większość wierzycieli z każdej z list wierzycieli”. Chodzi o rozstrzygnięcie, czy

przez większość tę należy rozumieć większość wierzycieli głosujących, czy też

większość wierzycieli umieszczonych na liście, w tym tych, którzy nie wzięli udziału

w głosowaniu. W piśmiennictwie zdania w tej kwestii są podzielone.

Na gruncie art. 57 ust. 1 Prawa o postępowaniu układowym, który określał

przesłanki przyjęcia układu, kwestia ta nie budziła wątpliwości, gdyż przepis ten

wskazywał wyraźnie, że większość osobową ustala się z uwzględnieniem tylko

wierzycieli głosujących Takie rozumienie większości osobowej przyjmowane było

również w judykaturze (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia

2001 r., II CKN 1348/00, OSNC 2001, nr 9, poz. 130). Inne jej ujęcie w nowej

regulacji mogłoby wskazywać, że większość osobową obliczać należy na podstawie

list wierzycieli, a więc z uwzględnieniem wszystkich wierzycieli uprawnionych do

głosowania. Z zapatrywaniem takim nie można się jednak zgodzić, a przemawiają

za tym następujące argumenty.

Z art. 285 ust. 1 wynika, że powiązanie przez ustawodawcę zwrotu "większość

wierzycieli" ze zwrotem „każdej z list wierzycieli” oznacza tylko tyle, że większość

osobowa ustalana jest oddzielnie w obrębie każdej z list. W ten sposób obliczanie

większości osobowej przeciwstawione zostało ustalaniu większości kapitałowej,

którą wylicza się na podstawie ogólnej sumy wierzytelności ze wszystkich list

określających wierzycieli uprawnionych do głosowania. W takim ujęciu

analizowanego przepisu obliczanie większości osobowej usprawiedliwione może

być tylko w obrębie wierzycieli głosujących, którzy „wypowiedzieli się” za układem.

Zgodnie z ogólną zasadą określającą podejmowanie uchwał przez

zgromadzenie wierzycieli, wyrażoną w art. 199 ust. 1 Pr.u.n., uchwały te – jeżeli

przepis szczególny nie stanowi inaczej – zapadają zwykłą większością wierzycieli

głosujących, mających przynajmniej piątą część ogólnej sumy wierzytelności

przypadających wierzycielom uprawnionym do uczestniczenia w tym zgromadzeniu.

Z art. 285 ust. 1 nie wynika, aby przepis przewidywał odstępstwo od wymienionej

zasady.

Zwrócić też trzeba uwagę na treść art. 510 ust. 1 Pr.u.n., regulującego zasady

przyjęcia układu w postępowaniu naprawczym. Według tego przepisu, układ jest

przyjęty, jeżeli wypowie się za nim większość wierzycieli uprawnionych do

uczestniczenia w zgromadzeniu wierzycieli mających łącznie dwie trzecie ogólnej

sumy wierzytelności uprawniających do głosowania. W tym przypadku – w

przeciwieństwie do objętego rozważanym zagadnieniem prawnym – ustawodawca

określił precyzyjnie na jakiej podstawie, odbiegającej od zasady ogólnej, ustala się

większość osobową. Skoro wskazania takiego brak w art. 285 ust. 2 Pr.u.n.,

oznaczać to musi, że w świetle tego unormowania obliczenia większości osobowej

dokonuje się w obrębie wierzycieli z danej listy faktycznie głosujących. Należy przy

tym pamiętać, że wstrzymanie się od głosu traktowane jest jako nieuczestniczenie

w głosowaniu (art. 198 ust. 1 zdanie czwarte Pr.u.n.).

W odniesieniu do większości kapitałowej na wstępie stwierdzić należy, że

podstawy do jej obliczenia nie może stanowić tylko jedna określona lista wierzycieli.

Taki sposób rozumienia większości kapitałowej nie da się pogodzić zarówno z

brzmieniem art. 285 ust. 1 Pr.u.n., w którym jest mowa o „ogólnej sumie

wierzytelności” uprawniających do głosowania, jak i wskazywanym już celem

zawartego w nim unormowania. Również w tym przypadku należy odwołać się do

ogólnej normy art. 199 ust. 1 Pr.u.n. regulującej podejmowanie uchwał na

zgromadzeniach wierzycieli, który wiążąc większość kapitałową z ogólną sumą

wierzytelności przypadających wierzycielom uprawnionym do uczestniczenia w

zgromadzeniu, przyjmuje – jako zasadę – większość jednej piątej części. Można

więc uznać, że w zakresie rozważanej większości kapitałowej art. 285 ust. 1 Pr.u.n.

modyfikuje jedynie rozwiązanie przyjęte w art. 199 ust. 1 Pr.u.n., wprowadzając

surowszy wymóg większości. Zwrot „ogólnej sumy wierzytelności” odczytywać

należy jako sumę wierzytelności ze wszystkich list obejmujących poszczególne

kategorie interesów; na listach tych umieszczani są wierzyciele, którzy są

uprawnieni do głosowania nad układem. Jeśli chodzi o wierzycieli wymienionych w

art. 273 ust. 2 Pr.u.n., mogą oni wziąć udział w głosowaniu tylko wtedy, gdy wyrażą

zgodę na objęcie przysługujących im wierzytelności układem. Dopóki nie wyrażą oni

takiej zgody, dopóty nie są umieszczani na listach wierzycieli, a posiadanych przez

nich wierzytelności nie uwzględnia się przy obliczaniu większości kapitałowej.

Wierzytelności te pomija się przy obliczaniu większości kapitałowej także w

przypadku, gdy wierzyciele, którym one przysługują, bezzasadnie umieszczeni

zostali na liście sporządzanej na podstawie art. 278 Pr.u.n.

W świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że w stanie faktycznym

rozpoznawanej sprawy nie było podstaw do sporządzenia listy wierzycieli, którym

przysługiwały wierzytelności zabezpieczone rzeczowo. Lista ta nie może być brana

pod uwagę przy ocenie przesłanek stwierdzenia zawarcia układu, tymczasem Sąd

Okręgowy, przedstawiając zagadnienie sformułowane w trzecim pytaniu, wyszedł z

odmiennych założeń, przyjmując, że ma do czynienia z głosowaniem nad układem

w trzech grupach interesów. Powtórzyć zatem należy, że gdy na liście sporządzonej

w celu głosowania nad układem umieszczeni zostali wierzyciele wymienieni w art.

273 ust. 2 Pr.u.n., którzy nie wyrazili zgody na objęcie przysługujących im

wierzytelności układem, wierzycieli tych i ich wierzytelności nie bierze się pod

uwagę przy ustalaniu wyników głosowania.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienia, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).