III CZP 118/06

Uchwała z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krzysztofa K. przeciwko Tadeuszowi

K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7

grudnia 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny we

Wrocławiu postanowieniem z dnia 28 lipca 2006 r.:

"Czy przewidziana w art. 299 k.s.h. odpowiedzialność członków zarządu spółki

z o.o. obejmuje zasądzone w tytule wykonawczym wydanym przeciwko spółce z

o.o. koszty procesu oraz koszty postępowania egzekucyjnego umorzonego z

powodu bezskuteczności egzekucji, czy też ogranicza się tylko do roszczenia

materialnoprawnego zasądzonego od spółki w tytule wykonawczym, którego

egzekucja okazała się bezskuteczna, w tym drugim przypadku czy

odpowiedzialność ta obejmuje tylko należność główną czy także odsetki ustawowe

od należności głównej zasądzone w tytule wykonawczym?"

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością na podstawie art. 299 k.s.h. obejmuje zasądzone w tytule

wykonawczym, wydanym przeciwko spółce, koszty procesu, koszty

postępowania egzekucyjnego umorzonego z powodu bezskuteczności

egzekucji i odsetki ustawowe od należności głównej.

Uzasadnienie

Powód Krzysztof K. domagał się, na podstawie art. 299 k.s.h., zasądzenia

solidarnie od pozwanych Tadeusza K. i Magdaleny D., członków zarządu „A.”,

spółki z o.o. w W. należności w kwocie 30 731,53 zł wynikającej z tytułu

wykonawczego wystawionego przeciwko „A.” w postaci prawomocnego nakazu

zapłaty Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 24 lutego 2004 r. wraz z odsetkami

ustawowymi od kwot i dat wymagalności wskazanych w tym tytule wykonawczym, a

także kosztów procesu poniesionych przez powoda w postępowaniu nakazowym w

kwocie 562,80 zł oraz kosztów postępowania egzekucyjnego przeciwko spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością poniesionych przez powoda w wysokości 300 zł.

W odpowiedzi na pozew Tadeusz K. wniósł o oddalenie powództwa, podważając

zasadę swojej odpowiedzialności oraz wskazując, że przewidziana w art. 299 § 1

k.s.h. odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

nie obejmuje zasądzonych w tytule wykonawczym kosztów postępowania

rozpoznawczego, jak również poniesionych przez powoda kosztów postępowania

egzekucyjnego, tak więc w tym zakresie powództwo powinno ulec oddaleniu.

Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 28 grudnia 2005 r. uwzględnił

powództwo wobec pozwanego Tadeusza K. w całości zgodnie z żądaniem pozwu,

zaznaczając, że odpowiada on solidarnie z pozwaną Magdaleną D., co do której

zapadł wyrok zaoczny częściowy dnia 21 marca 2005 r.

Przy rozpoznaniu apelacji pozwanego nasunęła się Sądowi Apelacyjnemu we

Wrocławiu wątpliwość dotycząca zakresu przedmiotowego odpowiedzialności

członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, sprowadzająca się do

tego, czy w wypadku spełnienia przesłanek odpowiedzialności członków zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, przewidzianych w art. 299 k.s.h.,

zasądzeniu na rzecz wierzyciela podlega tylko roszczenie materialnoprawne z tytułu

wykonawczego wydanego przeciwko spółce, czy też zasądzeniu podlegają również

ujęte w tytule wykonawczym przeciwko spółce koszty procesu i poniesione przez

wierzyciela koszty postępowania egzekucyjnego, które okazało się bezskuteczne, a

także odsetki ustawowe od należności głównej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy kilkakrotnie wypowiadał się w kwestii, czy odpowiedzialność

przewidziana w art. 299 k.s.h. obejmuje odsetki ustawowe od należności głównej.

W wyroku z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00 (OSNC 2003, nr 2, poz. 22)

uznał, że odsetki za opóźnienie od odszkodowania dochodzonego na podstawie art.

298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.), określone w sposób odpowiadający art. 481 k.c.,

należą się od chwili wymagalności ustalonej zgodnie z art. 455 k.c. Sąd Najwyższy

podzielił ten pogląd w wyrokach z dnia 21 maja 2004 r., III CK 55/03 (nie publ.) i z

dnia 22 czerwca 2005 r., III CK 678/04 (nie publ.). W uzasadnieniu wyroku z dnia 16

października 1998 r., III CKN 650/97 (OSNC 1999, nr 3, poz. 64) podkreślił, że

wyjątek od nieodpowiedzialności członków zarządu w wypadkach zobowiązań

powstałych po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości należy uczynić tylko co do

tych spośród nich, które są ściśle związane z długiem istniejącym wcześniej, jak

zobowiązania o zapłatę odsetek. Stwierdził też, że zgłoszenie wniosku o upadłość

dokonane po wyzbyciu się majątku spółki nie zwalnia członków zarządu od

odpowiedzialności przewidzianej w art. 298 § 1 k.h. także za odsetki należne od

spółki. Przedstawione wypowiedzi Sądu Najwyższego znalazły akceptację w

doktrynie.

Analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego nie prowadzi natomiast do

jednoznacznego wniosku, czy art. 299 k.s.h. obejmuje roszczenia dotyczące

kosztów procesu i postępowania egzekucyjnego. W uzasadnieniu wyroku z dnia 14

lutego 2003 r., IV CKN 1779/00 (OSNC 2004, nr 5, poz. 76) Sąd Najwyższy

wskazał, że w odniesieniu do wierzytelności, które powstały już po zgłoszeniu

wniosku o ogłoszenie upadłości, odpowiedzialność członków zarządu jest w

zasadzie wyłączona, a w uchwale z dnia 25 listopada 2003 r., III CZP 75/03 (OSNC

2005, nr 1, poz. 3) stwierdził, iż odpowiedzialność członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością przewidziana w art. 299 § 1 k.s.h. obejmuje także

jej zobowiązania powstałe dopiero po spełnieniu się przesłanek do zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości.

Sąd Apelacyjny w Białymstoku w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 maja 2004 r.,

I ACa 85/04 (OSAB 2004, nr 3, poz. 16) podkreślił, że uregulowanie przewidziane w

art. 299 § 1 k.s.h. ma charakter szczególny i samodzielnie oraz wyczerpująco

reguluje odpowiedzialność pod względem podmiotowym i przedmiotowym. Zakres

odpowiedzialności materialnoprawnej wynika z tytułu wykonawczego, który może

zawierać również zobowiązanie spółki z tytułu zwrotu kosztów procesu

wierzycielowi spółki. Jest to zobowiązanie powstałe w związku z dochodzeniem

należności na drodze sądowej w celu uzyskania tytułu wykonawczego.

Zobowiązanie z tytułu kosztów postępowania egzekucyjnego nie jest ujęte w tytule

wykonawczym i powstaje również w związku z potrzebą wykazania przesłanki

warunkującej odpowiedzialność członków zarządu. W konkluzji Sąd Apelacyjny

stwierdził, że odpowiedzialność przewidziana w art. 299 § 1 k.s.h. nie odnosi się do

zasądzonych w tytule wykonawczym kosztów procesu i kosztów postępowania

egzekucyjnego, umorzonego z powodu jego bezskuteczności, a ogranicza się do

roszczenia materialnoprawnego zasądzonego orzeczeniem sądowym, którego

egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna.

W piśmiennictwie zostały przedstawione dwa stanowiska w kwestii objęcia

przez art. 299 k.s.h. kosztów procesu i postępowania egzekucyjnego prowadzonych

przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością Niektórzy autorzy wyrazili

aprobatę dla negatywnego w tym zakresie stanowiska Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku lub ograniczyli się do przywołania fragmentów uzasadnienia wyroku

tego Sądu. Został ponadto wypowiedziany odmienny pogląd, że art. 299 § 1 k.s.h.

obejmuje swoim zakresem także zasądzone w tytule wykonawczym, wystawionym

przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, koszty procesu i koszty

postępowania egzekucyjnego umorzonego z powodu jego bezskuteczności.

Artykuł 299 § 1 k.s.h. zawiera ogólną formułę odpowiedzialności członków

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za jej zobowiązania, jeżeli

egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. Istnieje ponadto regulacja,

która w podobnych okolicznościach bardziej szczegółowo określa zakres

rozważanej odpowiedzialności. Artykuł 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8. poz. 60 ze zm.; dalej:

"Ordynacja podatkowa") przewiduje odpowiedzialność członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki obejmującą m. in.

odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych i koszty postępowania egzekucyjnego

(art. 107 § 2 pkt 2 i 4 Ordynacji podatkowej, które stosuje się odpowiednio do

odpowiedzialności członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za

należności spółki z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne; por. art. 31 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137,

poz. 887 ze zm.).

Odmienne uregulowanie zakresu odpowiedzialności w art. 299 k.s.h. oraz w

art. 116 w związku z art. 107 Ordynacji podatkowej, a zwłaszcza wyraźne

wskazanie w Ordynacji podatkowej na odsetki i koszty postępowania

egzekucyjnego, może przemawiać za poglądem, że według art. 299 k.s.h. członek

zarządu nie odpowiada zarówno za odsetki, jak i koszty postępowania. Należy

jednak podkreślić, że przepisy Ordynacji podatkowej, tak jak w ogólności prawa

podatkowego, są materią szczególną, co do której obowiązują specjalne

wymagania dotyczące szczegółowości aktu prawnego. Trybunał Konstytucyjny w

wyroku z dnia 9 listopada 1999 r., K 28/98 (OTK Zb.Urz. 1999, nr 7, poz. 156)

stwierdził, że treść ustaw podatkowych jest określona w przepisach konstytucyjnych

(art. 217 Konstytucji), a rządowy projekt ustawy podatkowej nie może mieć

charakteru projektu pilnego (art. 123 ust. 1 Konstytucji). W tej materii konieczne jest

uregulowanie w samej ustawie wszystkich podstawowych elementów, tak aby

unormowanie ustawowe było kompletne, precyzyjne i jednoznaczne. Trybunał

Konstytucyjny wskazywał w związku z tym na obowiązywanie reguły o bardziej

ogólnym charakterze, zgodnie z którą wszystkie istotne elementy stosunku

daninowego powinny być uregulowane bezpośrednio w ustawie (wyrok z dnia 16

czerwca 1998 r., U 9/97, OTK 1998, nr 4, poz. 51). Wynika z tego, że szczegółowe

uregulowanie w przepisach Ordynacji podatkowej określonego obowiązku, w

rozważanym wypadku związanego z odpowiedzialnością członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością za jej zaległości podatkowe obejmujące odsetki za

zwłokę od zaległości podatkowych i koszty postępowania egzekucyjnego, nie

uzasadnia wnioskowania a contrario w odniesieniu do regulujących zbliżoną

materię przepisów prawa prywatnego.

Według przeważającego poglądu przyjętego w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, odpowiedzialność określona w art. 299 k.s.h. (poprzednio w art. 298

k.h.) ma charakter odszkodowawczy (np. uchwały z dnia 4 lipca 1997 r., III CZP

24/97, OSNC 1997, nr 11, poz. 165, z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99,

OSNC 1999, nr 12, poz. 203, wyroki z dnia 19 stycznia 2000 r., II CKN 682/98, nie

publ., z dnia 15 maja 2001 r., I CKN 1189/98, nie publ., uchwała z dnia 20 grudnia

2001 r., III CZP 69/01, OSNC 2002, nr 10, poz. 118, wyroki z dnia 7 czerwca

2002 r., IV CKN 1138/00, nie publ., z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN 793/00, OSNC

2003, nr 2, poz. 22, z dnia 28 listopada 2003 r., IV CK 219/02, nie publ., z dnia 28

stycznia 2004 r., IV CK 176/02, "Wokanda" 2004, nr 9, poz. 7, z dnia 21 maja

2004 r., III CK 55/03, z dnia 27 października 2004 r., IV CK 148/04, nie publ., z dnia

14 czerwca 2005 r., z dnia V CK 719/04, nie publ., z dnia 24 czerwca 2005 r., V CK

736/04, nie publ.).

Należy podkreślić, że odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

pieniężnego (art. 481 k.c.) mają również odszkodowawczy charakter; stanowią

świadczenie uboczne obok świadczenia głównego, mają więc wobec niego

znaczenie akcesoryjne. Roszczenie określone w art. 299 k.s.h. powstaje w

zasadzie w chwili bezskuteczności egzekucji wierzytelności objętej prawomocnym

tytułem egzekucyjnym wystawionym przeciwko spółce, z reguły bowiem już wtedy,

gdy egzekucja okaże się bezskuteczna, wierzyciele spółki dowiadują się o szkodzie

i osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia. Termin spełnienia takiego świadczenia

odszkodowawczego nie jest jednak oznaczony ani nie wynika z właściwości

zobowiązania. Wymagalność roszczenia należy więc określić zgodnie z art. 455

k.c., a zatem niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania i dopiero od dnia

wymagalności świadczenia wierzyciel może, zgodnie z art. 481 k.c., żądać odsetek

za opóźnienie w jego spełnieniu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że członkowie

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają za zobowiązanie tej

spółki na podstawie art. 299 k.s.h. bez względu na charakter zobowiązania.

Wskazuje się, że odpowiedzialność ta dotyczy wszelkich zobowiązań spółki,

zarówno o charakterze cywilnoprawnym, jak i publicznoprawnym (np. uchwały z

dnia 19 stycznia 1993 r., III CZP 162/92, OSNCP 1993, nr 6, poz. 103 i z dnia 9

sierpnia 1993 r., III CZP 116/93, OSNCP 1994, nr 2, poz. 35, uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 15 września 1993 r., II UZP 15/93, OSNCP 1994, nr 3, poz.

48, postanowienie z dnia 6 lutego 1996 r., III CRN 61/95, "Prawo Gospodarcze"

1996, nr 6, s. 15, wyroki z dnia 29 kwietnia 1998 r., I CKN 654/97, OSP 1999, nr 1,

poz. 6, z dnia 7 maja 1999 r., I CKN 1147/97, OSP 2000, nr 4, poz. 65, uchwała z

dnia 20 grudnia 2001 r., III CZP 69/01, wyroki z dnia 21 lutego 2002 r., IV CKN

793/00, z dnia 11 lipca 2002 r., IV CKN 1060/00, OSNC 2003, nr 11, poz. 151,

postanowienie z dnia 29 października 2003 r., IV CA 2/03, nie publ., wyroki z dnia

18 marca 2004 r., III CK 351/02, "Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego" 2004,

nr 12, s. 27, z dnia 20 maja 2004 r., IV CK 376/03, nie publ. oraz z dnia 27

października 2004 r., IV CK 148/04).

Okoliczność, że art. 299 k.s.h. obejmuje różne rodzaje należności, nie

przesądza jeszcze, iż koszty procesu i postępowania egzekucyjnego są objęte

zakresem roszczenia z tego artykułu. Za przyjęciem takiego stanowiska

przemawiają jednak dalsze argumenty.

W uchwale z dnia 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99 (OSNC 1999, nr 12, poz.

203) Sąd Najwyższy wskazał, że wierzyciel powołujący się na bezskuteczność

egzekucji przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie może pozwać

członka zarządu tej spółki na podstawie art. 298 § 1 k.h. (obecnie art. 299 § 1

k.s.h.) bez uprzedniego uzyskania tytułu egzekucyjnego przeciwko spółce. Ze

względu więc na to, że przepis ten nawiązuje do egzekucji w ujęciu przepisów

postępowania cywilnego, nie może być wątpliwości, iż zobowiązanie spółki wobec

wierzyciela zostało uprzednio między tymi stronami prawomocnie osądzone, tylko

bowiem taka sytuacja umożliwia późniejsze okazanie się, że egzekucja przeciwko

spółce jest bezskuteczna. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 21

września 2005 r., V CK 129/05 ("Monitor Prawniczy" 2005, nr 20, s. 972),

wcześniejsze uzyskanie tytułu egzekucyjnego przeciwko spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością jest niezbędne do zgłoszenia żądania spłaty długu wobec

członków jej zarządu. Skoro zatem wcześniejsze wystąpienie na drogę sądową

przeciwko spółce jest konieczną przesłanką dochodzenia roszczeń od członków

zarządu, niezbędne jest poniesienie kosztów procesu, które wprawdzie, zgodnie z

art. 98 § 1 k.p.c., strona przegrywająca (spółka) jest obowiązana zwrócić, jednak

brak u niej środków musi powodować, że powód nie otrzyma od niej zwrotu

kosztów. W orzecznictwie wymaga się wykazania bezskuteczności egzekucji wobec

całego majątku spółki, co obliguje nie tylko do poniesienia kosztów uzyskania

klauzuli wykonalności, ale zasadniczo także kosztów prowadzonej bezskutecznie

egzekucji.

W wyroku z dnia 28 listopada 2003 r., IV CK 219/02, Sąd Najwyższy wyjaśnił

że członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność za szkodę wynikającą z braku

uregulowania należności jako następstwa zawinionej przez nich utraty „zdolności

majątkowej” spółki, powodującej bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce. Jest

to odpowiedzialność istniejąca obok odpowiedzialności samej spółki i ma na celu

wzmocnienie pozycji wierzycieli. W tej sytuacji zasadne jest obciążenie członków

zarządu kosztami procesu prowadzonego przeciwko spółce oraz kosztami

bezskutecznej egzekucji.

Koszty procesu mają charakter akcesoryjny w stosunku do roszczenia

stanowiącego przedmiot sprawy, co wyklucza możliwość ich dochodzenia w

jakimkolwiek postępowaniu poza tym, w którym te koszty powstały. Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 8/95 (OSNC 1995, nr 6, poz. 88)

zauważył, że nie może ulegać wątpliwości, iż zobowiązanie wynikające z

rozstrzygnięcia sądu o kosztach procesu jest zobowiązaniem pieniężnym w ścisłym

tego słowa znaczeniu. Stwierdził też, że nie sposób negować cywilnoprawnego

charakteru takiej należności.

Za objęciem przez art. 299 k.s.h. kosztów procesu i postępowania

egzekucyjnego przemawia także wykładnia funkcjonalna. W wyroku z dnia 6

czerwca 1997 r., III CKN 65/97 (OSNC 1997, nr 11, poz. 181) Sąd Najwyższy

podkreślił, że wykładnia art. 298 k.h. powinna uwzględniać przede wszystkim

funkcję ochronną praw wierzycieli. W wyroku z dnia 28 listopada 2003 r., IV CK

219/02, wyjaśnił, że odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością przewidzianą ex lege w celu zagwarantowania wierzycielowi

dodatkowej ochrony na wypadek, gdyby egzekucja wierzytelności przeciwko spółce

okazała się bezskuteczna. Z wypowiedzi tych jasno wynika ochronny charakter art.

299 k.s.h., który ma umożliwić wierzycielowi skuteczną egzekucję należności.

W uchwale z dnia 25 listopada 2003 r., III CZP 75/03, Sąd Najwyższy

stwierdził, że według utrwalonych w orzecznictwie zasad interpretacji przepisów

prawa podstawowe znaczenie ma wykładnia językowa, a dopiero gdy ta zawodzi,

prowadząc do wyników niedających się pogodzić z racjonalnym działaniem

ustawodawcy i celem, jaki ma realizować dana norma, sięga się do dyrektyw

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Każda wykładnia zmierza do prawidłowego

określenia i zastosowania norm prawnych, przy czym nie jest możliwe uzyskanie

poprawnej wykładni poszczególnych wyrażeń i zwrotów zawartych w przepisach

prawa w oderwaniu od całości porządku prawnego. Nie można poznać znaczenia

przepisów bez poznania funkcji, jakie mają one spełniać. W orzecznictwie

aprobowanym przez doktrynę ugruntowany jest pogląd, że art. 298 k.h. wprowadza

dodatkową gwarancję dla wierzycieli, ustanawiając ex lege subsydiarną

odpowiedzialność odszkodowawczą członków zarządu obok odpowiedzialności

samej spółki, zatem wykładnia tego przepisu powinna uwzględniać przede

wszystkim funkcję ochronną praw wierzycieli. Należy w związku z tym podkreślić,

że rozważana funkcja znajdzie pełne urzeczywistnienie wtedy, gdy wierzyciele będą

mogli w procesie przeciwko członkom zarządu odpowiedzialnym za sytuację spółki

dochodzić roszczeń o zwrot kosztów procesu oraz kosztów postępowania

egzekucyjnego przeciwko spółce, umorzonego z powodu bezskuteczności

egzekucji.

Zgodnie z art. 299 § 1 k.s.h., członkowie zarządu odpowiadają więc solidarnie

za wszystkie zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, lege non

distinguente także za odsetki ustawowe od należności głównej oraz za koszty

procesu i koszty postępowania egzekucyjnego umorzonego z powodu

bezskuteczności egzekucji.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).