III UK 102/06

Wyrok z dnia 6 grudnia 2006 r.

III UK 102/06

Zawieszenie emerytury (renty) rolniczej w jednej czwartej na podstawie

art. 28 ust. 7 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) dotyczy dal-

szego prowadzenia działalności rolniczej na nieruchomości rolnej, odnośnie do

której zostało wydane zaświadczenie przez Agencje Własności Rolnej Skarbu

Państwa o braku możliwości sprzedaży nieruchomości wchodzących w skład

gospodarstwa rolnego co najmniej po cenie ich oszacowania. Powiększenie

obszaru gospodarstwa rolnego o nowe nieruchomości powoduje ustanie prze-

słanek zawieszenia emerytury w jednej czwartej i zastosowanie ogólnej zasady

zawieszenia wypłaty świadczenia w całości (art. 28 ust. 3 tej ustawy).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn,

Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia

2006 r. sprawy z wniosku Zdzisława P. od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziału Regionalnego w C. o zwrot nienależnie pobranego świadcze-

nia i wysokość świadczenia, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego oraz

ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 20 czerwca 2006 r.

[...]

1. o d d a l i ł skargę kasacyjną ubezpieczonego,

2. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Lublinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d ni e n i e

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Lublinie oddalił odwołanie wnioskodawcy Zdzisława P. od decyzji Kasy

2

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w C. z dnia 16

kwietnia 2004 r. wstrzymującej wypłatę renty od dnia 1 kwietnia 2004 r., ustalającej

kwotę nienależnie pobranego świadczenia rentowego za okres od dnia 1 marca 1998

r. do dnia 31 marca 2004 r. w wysokości 24.271,83 zł oraz zobowiązującej do zwrotu

11.896,91 zł za okres od dnia 1 kwietnia 2001 r. do dnia 31 marca 2004 r. Sąd Okrę-

gowy ustalił, że Zdzisław P. jest uprawniony od dnia 1 marca 1994 r. do stałej renty

inwalidzkiej rolniczej. Od dnia 1 listopada 1994 r. organ rentowy zmienił wysokość

renty rolniczej, zawieszając wypłatę części uzupełniającej w 25%, z uwagi na stwier-

dzenie przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (zaświadczeniem z dnia 28

listopada 1994 r.) braku możliwości sprzedaży nieruchomości rolnych wchodzących

w skład gospodarstwa rolnego o ogólnej powierzchni 14,48 ha posiadanego przez

małżonków Zdzisława i Irenę P. Decyzja rolniczego organu rentowego oparta została

na art. 28 ust. 7 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników. W dniu 20 kwietnia 1995 r. wnioskodawca nabył do majątku wspólnego

małżonków działkę o powierzchni 0,56 ha, która weszła w skład ich wspólnego go-

spodarstwa rolnego. Dnia 13 lutego 1998 r. Irena i Zdzisław P. nabyli nieruchomości

rolne o łącznej powierzchni 1,98 ha, 20 grudnia 2000 r. nieruchomość rolną o po-

wierzchni 3,64 ha. Małżonkowie P. stali się właścicielami gospodarstwa rolnego o

powierzchni około 20 ha. Dnia 11 listopada 2003 r. małżonkowie przekazali synowi

umową darowizny gospodarstwo rolne o powierzchni 4,01 ha oraz córce nierucho-

mości rolne o powierzchni 1,9 ha. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy

uznał, że nabycie przez małżonków P. dodatkowych gruntów rolnych włączonych do

ich gospodarstwa rolnego spowodowało utratę prawa do wypłaty całości świadczenia

rentowego, bowiem świadczyło o niezaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej

w rozumieniu przepisów ustawy. Sąd nie zgodził się z poglądem, że gdy rencista

dysponuje zaświadczeniem wydanym na podstawie art. 47 ust. 2 stwierdzającym

brak możliwości zbycia gospodarstwa rolnego, nabycie dodatkowego areału gruntów

nie ma żadnego wpływu na uprawnienia do świadczeń emerytalnych. Zawieszenie ¼

świadczenia na podstawie art. 28 ust. 7 jest sytuacją wyjątkową (kiedy rencista nie

ma możliwości - mimo podjętych starań - zbycia swojego gospodarstwa rolnego). Nie

można zakresu zastosowania tego wyjątku rozszerzać na sytuację, w której rencista

w drodze czynności prawnych inter vivos nabywa nowe grunty rolne po wydaniu za-

świadczenia, w związku z czym nie mogło ono obejmować gospodarstwa rolnego o

powiększonej powierzchni. Zdaniem Sądu, nie budziło wątpliwości, że wnioskodawca

3

pobierał świadczenie rentowe mimo istnienia okoliczności stanowiącej podstawę za-

wieszenia wypłaty w całości świadczenia z mocy art. 28 ust. 3 ustawy o ubezpiecze-

niu społecznym rolników. O fakcie tym nie zawiadomił organu rentowego, mimo po-

uczeń które otrzymywał wraz z decyzjami przyznającymi świadczenie oraz decyzjami

waloryzującymi świadczenie. Decyzje te zawierały pouczenie o przyczynach zawie-

szenia lub zmniejszenia wypłaty renty inwalidzkiej oraz obowiązku zawiadomienia

organu rentowego o okolicznościach powodujących zawieszenie lub zmniejszenie

świadczenia. Pobrane zatem przez wnioskodawcę świadczenie jest świadczeniem

nienależnym w rozumieniu art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, znajdującym zastosowanie na mocy odesłania z art. 52

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Na wnioskodawcy ciąży obowiązek

zwrotu nienależnego świadczenia za okres trzech lat. Z tych powodów Sąd Okręgo-

wy nie uwzględnił odwołania.

Apelację od powyższego wyroku złożył wnioskodawca.

Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2006 Sąd Apelacyjny-Sąd Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Lublinie zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję Kasy

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w C. z dnia 16

kwietnia 2004 r. i ustalił, że Zdzisław P. nie ma obowiązku zwrotu części uzupełniają-

cej renty rolniczej wypłaconej od dnia 1 kwietnia 2001 r. do dnia 31 marca 2004 r. w

kwocie 11.896,91 zł, w pozostałym zakresie Sąd oddalił apelację. Sąd Apelacyjny

podzielił dokonane przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne oraz ocenę

prawną w zakresie ustalającym brak uprawnienia skarżącego do pobierania od dnia

1 marca 1998 r. 75% części uzupełniającej renty inwalidzkiej rolniczej. Sąd Okręgo-

wy naruszył art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, przyjmując że wnioskodawca był

pouczony w sposób właściwy o zasadach zawieszenia świadczenia w przypadku

ustąpienia braku możliwości sprzedaży nieruchomości wchodzących w skład gospo-

darstwa rolnego oraz o obowiązku zawiadomienia organu rentowego o tej okoliczno-

ści. Pouczenia zawarte w ustępie 4 punkcie 3 i ustępie 5 punkcie 1 oraz ustępie 6

wydawanych przez organ rentowy w dniach 1 grudnia 1994 r., 8 listopada 2001 r.

decyzjach, były standardowe, nieprzystające do stanu faktycznego istniejącego w tej

sprawie. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki z dnia 26

kwietnia 1980 r., II URN 51/80, OSNCP 1980 nr 10, poz. 202 oraz z dnia 10 grudnia

1985 r., II URN 207/83, PiZS 1986 nr 3, s. 71), stwierdza się, że brak pouczenia

świadczeniobiorcy o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa

4

do świadczeń emerytalnych lub rentowych zwalnia go z obowiązku zwrotu świadczeń

pobranych mimo istnienia tych okoliczności, choćby nawet mógł powziąć o nich wia-

domość z innych źródeł. Sąd Apelacyjny wskazał, iż w wyroku z dnia 17 lutego 2005

r., II UKN 440/03 (OSNP 2005 nr 18, poz. 291), Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że

abstrakcyjne i ogólne pouczenie przez organ rentowy o okolicznościach powodują-

cych zawieszenie prawa do całości lub części świadczenia także nie stwarza obo-

wiązku zwrotu bezprawnie pobranych świadczeń.

Brak odpowiedniego pouczenia sprawia, że nie został spełniony wymóg z art.

84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej do uznania nadpłaconej wnioskodawcy renty za

nienależne świadczenie, a w konsekwencji żądania jej zwrotu.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku złożyli wnioskodawca oraz organ

rentowy. Wnioskodawca zaskarżył wyrok w części oddalającej apelację i zarzucił na-

ruszenie art. 28 ust. 1, 3 i 7 pkt 1 w związku z art. 6 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm.) poprzez wadliwą ich wykładnię. Skarżący wskazał na potrzebę do-

konania wykładni art. 28 ust. 1, 3 i 7 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków oraz potrzebę wyjaśnienia, czy nabycie przez emeryta rolnego gruntów rolnych

po uprzednim zawieszeniu wypłaty ¼ części uzupełniającej tego świadczenia ze

względu na brak możliwości sprzedaży gospodarstwa rolnego po cenach oszacowa-

nych według przepisów o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Pań-

stwa powoduje utratę wypłaty w całości części uzupełniającej emerytury rolniczej.

Wskazał także na wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego w postaci

pytania, czy po utracie prawa do 75% części uzupełniającej emerytury rolniczej ze

względu na nabycie przez emeryta gruntów rolnych prawo to ulega reaktywacji w

przypadku wyzbycia się gruntów i zmniejszenia rozmiarów gospodarstwa rolnego do

powierzchni z momentu przyznania renty z zawieszeniem wypłaty ¼ tego świadcze-

nia ze względu na brak możliwości sprzedaży gruntów rolnych po cenach szacowa-

nych tak jak przy zbywaniu nieruchomości rolnych Skarbu Państwa. Wskazując na

powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie w

zaskarżonej części oraz przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpozna-

nia.

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w C. za-

skarżyła wyrok w części zwalniającej wnioskodawcę od obowiązku zwrotu części

uzupełniającej renty rolniczej wypłaconej od dnia 1 kwietnia 2001 r. do dnia 31 marca

5

2004 r. w kwocie 11.896,91 zł oraz w odniesieniu do zniesienia między stronami

kosztów postępowania. Zarzuciła naruszenie art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, mającego zastosowanie

w sprawie na podstawie art. 52 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników, przez błędne jego zastosowanie i przyjęcie, iż ubezpieczony nie

został pouczony w sposób właściwy o okolicznościach powodujących ustanie lub

zawieszenie prawa albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Decyzje wydane w sprawie zawierały wyraźne, jasne i wyczerpujące pouczenie o

przesłankach zawieszenia prawa do świadczenia i skutkach nieinformowania o nich

organu rentowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymaga rozważenia zasadność skargi kasacyjnej

wnioskodawcy. Gdyby bowiem uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 28 ust.

1 , 3 i 7 pkt 1 w związku z art. 6 ustawy u.s.r., żądanie przez rolniczy organ rentowy

zwrotu części renty rolniczej wypłaconej bez istnienia podstaw prawnych do jej wy-

płaty, okazałoby się bezprzedmiotowe. Ustawa u.s.r. reguluje w art. 28 zasady za-

wieszania wypłaty emerytury lub renty rolniczej z tego ubezpieczenia. Przepis ten

przewiduje częściowe zawieszenie tych świadczeń (ust. 1) oraz ich zawieszenie w

całości (ust. 3 ). Wypłata ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych

w ust. 2- 8 , jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą. Wypłata ulega

zawieszeniu w całości, jeżeli emeryt lub rencista nie zaprzestał prowadzenia działal-

ności rolniczej, z zastrzeżeniem ust. 5-7, 9 i 10. Wymienione ustępy wprowadzają

modyfikacje zawieszenia wypłaty w całości w określonych w nich przypadkach nie-

zaprzestania przez emeryta lub rencistę prowadzenia działalności rolniczej. Modyfi-

kacje te dotyczą zakresu zawieszenia wypłaty, mianowicie wypłata może ulec zawie-

szeniu w połowie (sytuacja określone w ust. 5 i 6), w jednej czwartej (sytuacje okre-

ślone w ust. 7) bądź też zawieszenie następuje w czasie ograniczonym do jednego

roku (ust. 8). Wyliczenie przypadków, kiedy mimo niezaprzestania prowadzenia

działalności rolniczej nie dochodzi do zawieszenia wypłaty świadczeń w całości, ma

charakter wyczerpujący. Wynika to zarówno z brzmienia powołanych przepisów, jak i

stąd, że wymienione w nich sytuacje stanowią wyjątek od ogólnej zasady sformuło-

wanej w ust. 3 art. 28.

6

W ustalonych okolicznościach sprawy problem sprowadza się do odpowiedzi

na pytanie, czy w przypadku emeryta, korzystającego z zawieszenia wypłaty w jednej

czwartej mimo dalszego prowadzenia działalności rolniczej w oparciu o art. 28 ust. 7

pkt 1 ustawy u.s.r., powiększenie dotychczasowego areału przez dokupowanie no-

wych nieruchomości rolniczych, nie ma znaczenia prawnego, czy też - jako prowa-

dzące do wykroczenia poza dyspozycję tego przepisu - powoduje zawieszenie wy-

płaty świadczenia w całości. Zgodnie z powołanym przepisem wypłata ulega zawie-

szeniu w jednej czwartej, jeżeli emeryt lub rencista nie zawarł umowy z następcą

stosownie do przepisów rozdziału 7 i nie ma możliwości sprzedaży nieruchomości

wchodzących w skład gospodarstwa rolnego co najmniej po cenie odpowiadającej

ich oszacowaniu według przepisów o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi

Skarbu Państwa. Dokonując jego interpretacji należy przypomnieć, że przepis ten

wprowadza wyjątek od sformułowanej w art. 28 ust. 3 zasady, iż w razie niezaprze-

stania działalności rolniczej wypłata świadczeń ulega zawieszeniu w całości. Naka-

zuje to jego ścisłą interpretację. W szczególności należy przyjąć, iż zawieszenie

emerytury w jednej czwartej wiąże się z nieruchomością rolną, odnośnie do której

zostało wydane zaświadczenie przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa o

braku możliwości jej sprzedaży po cenie odpowiadającej jej oszacowaniu według

przepisów o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa. Poszerze-

nie obszaru gospodarstwa rolnego o zakupione nowe nieruchomości rolne oznacza

zmianę sytuacji faktycznej, która była podstawa wydania zaświadczenia. Z przepisów

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 18 listopada

1992 r. w sprawie stwierdzenia niemożliwości sprzedaży nieruchomości przez osoby

uprawnione do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników (Dz.U. Nr

89, poz. 445), wydanego na podstawie art. 47 ust. 3 i art. 58 ust. 5 ustawy u.s.r. wy-

nika, że oszacowanie dotyczy konkretnych nieruchomości wskazanych we wniosku,

a oferta o przeznaczeniu nieruchomości do sprzedaży zawiera informacje odniesione

do poszczególnych działek, według danych z ewidencji gruntów, a także części skła-

dowych, mających wpływ na cenę nieruchomości. Należy w związku z tym przyjąć,

że wnioskodawca dokupując do istniejącej nieruchomości rolnej objętej zaświadcze-

niem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa dodatkowe działki doprowadził do

sytuacji, w której nie był spełniony ustawowy wymóg braku możliwości sprzedaży

nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego co najmniej po cenie

odpowiadającej ich oszacowaniu według przepisów o gospodarowaniu nieruchomo-

7

ściami rolnymi Skarbu Państwa; wymóg ten podlega bowiem stwierdzeniu w drodze

procedury przepisanej wymienionym wyżej rozporządzeniem w odniesieniu do kon-

kretnej (konkretnych) nieruchomości w momencie wydania zaświadczenia. Sytuacja

nie uległa zmianie po wyzbyciu się przez wnioskodawcę części nieruchomości i po-

wrocie do pierwotnego stanu posiadania. Sąd Apelacyjny ustalił, a ustalenie to nie

zostało zakwestionowane, że po sprzedaży części nieruchomości rolnych posiadany

przez wnioskodawcę ich ogólny areał odpowiadał wprawdzie pierwotnemu stanowi,

ale zmieniła się struktura posiadanej nieruchomości rolnej, co oznacza, iż posiadane

przez wnioskodawcę zaświadczenie o niemożliwości sprzedaży nieruchomości nie

stało się przez to aktualne, odpowiadające nowemu stanowi rzeczy. Zarówno po

powiększeniu obszaru gospodarstwa, jak i po powrocie do jego poprzedniej wielko-

ści, ale już przy zmienionej strukturze, ustała przesłanka do zwieszenia prawa wnio-

skodawcy do renty rolniczej w jednej czwartej w postaci braku możliwości sprzedaży

nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Zaświadczenie, stwier-

dzające istnienie tej przesłanki, którym dysponował wnioskodawca, dotyczyło bo-

wiem innej nieruchomości w sensie jej obszaru, a także struktury nieruchomości.

Skoro więc jedną z przesłanek zawieszenia wypłaty świadczenia w jednej czwartej

jest stwierdzony brak możliwości sprzedaży konkretnych nieruchomości wchodzą-

cych w skład gospodarstwa rolnego, to brak takiego stwierdzenia prowadzi do zasto-

sowania reguły ogólnej zawartej w art. 28 ust. 3, mianowicie, że wypłata ulega za-

wieszeniu w całości, jeżeli emeryt lub rencista nie zaprzestał prowadzenia działalno-

ści rolniczej.

Organ rentowy w skardze kasacyjnej trafnie zarzucił naruszenie art. 84 ust. 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z tym przepisem za kwoty

nienależnie pobranych świadczeń uważa się między innymi świadczenia wypłacone

mimo okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymania ich

wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona

o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca nie określił w sposób generalny

formy ani treści pouczenia. W decyzjach rolniczego organu rentowego dotyczących

świadczenia rentowego wnioskodawcy znajduje się pouczenie, którego treść stano-

wią powtórzenia regulacji ustawowej dotyczące przesłanek zawieszenia części uzu-

pełniającej emerytury (renty) rolniczej, stwierdzenie, że osoba, która pobrała niena-

leżne jej świadczenia obowiązana jest do ich zwrotu i że za kwoty nienależnie pobra-

nych świadczeń uważa się świadczenia wypłacane mimo zaistnienia okoliczności

8

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymania ich

wypłaty w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o

braku prawa do ich pobierania. W celu ustalenia, czy zachodzą okoliczności powo-

dujące zawieszenie lub zmniejszenie świadczeń świadczeniobiorca jest obowiązany

zawiadomić organ rentowy wypłacający świadczenie między innymi o okoliczno-

ściach podanych w ustępie 4 pkt 1-3 (powyżej przytoczonych). Zdaniem Sądu Naj-

wyższego, w sytuacji, kiedy do świadczeniobiorcy została skierowana informacja o

warunkach (przesłankach) przyznania (pobierania) świadczenia, a świadczeniobiorca

sam doprowadził do zmiany okoliczności uzasadniających powstanie prawa względ-

nie do zmiany jego rozmiarów, należy przyjąć, iż została spełniona przesłanka obo-

wiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w postaci pouczenia osoby pobie-

rającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania przewidziana art. 84 ust. 2

ustawy systemowej. W wyroku z dnia 17 lutego 2005 r. (powołanym przez Sądy

orzekające) Sąd Najwyższy istotnie stwierdził, że abstrakcyjne i ogólne pouczenie

przez organ rentowy o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do całości

lub części świadczenia nie stwarza obowiązku zwrotu bezprawnie pobranych świad-

czeń, jednak teza ta została sformułowana w sytuacji, kiedy do zmiany w zakresie

prawa do świadczeń doszło w wyniku zmiany stanu prawnego.

Z przytoczonych motywów orzeczono jak w sentencji wyroku.

========================================