I UK 161/06

Sygn. akt I UK 161/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. T.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Ł.

z udziałem zainteresowanej K. R.

o ustalenie istnienia podlegania ubezpieczeniu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 stycznia 2006 r., sygn. akt (...),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 października 2004 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 30 października 2003 r. stwierdzającej, że A. T. od dnia 1

2

marca 2003 r. nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia i

orzekł, że A. T. podlega obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia od 1

marca 2003 r. w Salonie Fryzjerskim "K." u K. R. Sąd Okręgowy ustalił, że

wnioskodawczynie A. T. i K. R. są siostrami. K. R. prowadziła działalność

gospodarczą: salon fryzjerski "K." w Ł. Na podstawie umowy o pracę z dnia 1

marca 2003 r. A. T. została zatrudniona w tym Salonie w pełnym wymiarze czasu

pracy za wynagrodzeniem 3.800 zł brutto w charakterze fryzjerki, stylistki i

wizażystki. Pracodawczyni zgłosiła siostrę do ubezpieczenia społecznego z tytułu

zatrudnienia w dniu 24 marca 2003 r. i opłaciła za nią składki na ubezpieczenia

społeczne pracowników za ten miesiąc. Zatrudnienie siostry od dnia 1 marca 2003

r. uzasadniała faktem, iż od stycznia 2003 r. sama była w zagrożonej ciąży i

potrzebowała pomocy przy prowadzeniu salonu, gdyż obawiała się, że może być

okresowo niezdolna do prowadzenia działalności z uwagi na stan ciąży. A. T. od

dnia 1 kwietnia 2003 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim z powodu czasowej

niezdolności do pracy spowodowanej zagrożona ciążą, a w dniu 8 listopada 2003 r.

urodziła dziecko. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że

zwarta umowa o pracę nie była umową pozorną w rozumieniu art. 83 § 1 k.c., jak

to uznał organ rentowy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. Nie było także

podstaw do przypisania stronom tej umowy zamiaru obejścia prawa w rozumieniu

art. 58 § 1 k. c. Wobec nawiązania stosunku pracy wnioskodawczyni A. T.

podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia od

dnia 1 marca 2003 r. na podstawie art. 6 ust. 1 pkt. 1, art. 12 i art. 13 ust. 1. ustawy

z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137,

poz. 887 ze zm.).

W wyniku apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6 stycznia 2006 r. zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawczyń A. T. i K. R. od decyzji ZUS. Sąd

Apelacyjny ocenił odmiennie zebrany materiał dowodowy, uznając, że ocena

dokonana przez Sąd pierwszej instancji jest rażąco wadliwa, naruszająca w

sposób oczywisty zasady doświadczenia życiowego. Została ona dokonana bez

wszechstronnego rozważenia okoliczności sprawy wynikających z zebranego

materiału i nie uwzględniała w pełni zasad logicznego rozumowania. W

3

szczególności brak było podstaw do ustalenia, że wnioskodawczyni A. T.

rzeczywiście świadczyła pracę na rzecz pracodawczyni w okresie od daty zawarcia

umowy do czasu uzyskania zwolnienia lekarskiego, a pracodawczyni pracę tę

przyjmowała. W ocenie Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy bezkrytycznie przyjął

twierdzenia obydwu wnioskodawczyń w tym zakresie, podczas gdy brak jest

jakichkolwiek obiektywnych dowodów potwierdzających te okoliczności. Zeznania

obydwu wnioskodawczyń w tym przedmiocie są podyktowane interesem

procesowym, tj. dążeniem do uzyskania korzystnego dla A. T. wyroku, którym ze

względów rodzinnych zainteresowana jest także K. R., jej siostra. Sąd wskazał, iż

zawarta przez wnioskodawczynie umowa o pracę jest jedynie dokumentem

prywatnym w rozumieniu art. 245 k.p.c., który korzysta z domniemania

prawdziwości, lecz oznacza jedynie, że strony, które go podpisały, złożyły

oświadczenia zawarte w tym dokumencie. Odmienna ocena zebranego materiału

prowadzi do zasadniczo innych ustaleń faktycznych przez stwierdzenie, że brak

jest podstaw do ustalenia, iż A. T. świadczyła pracę na podstawie zawartej z

siostrą umowy o pracę. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie budzi wątpliwości

okoliczność, że siostry K. R. i A. T. jedynie podpisały umowę o pracę, lecz nie

miały zamiaru nawiązać stosunku pracy w rozumieniu art. 22 k.p. Sąd Apelacyjny

podniósł, iż ustalony stan faktyczny świadczy o nie spełnieniu warunku

zatrudnienia pracowniczego stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego (art. 6

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). W rozpoznawanej sprawie nie

doszło do objęcia wnioskodawczyni A. T. pracowniczym ubezpieczeniem

społecznym, gdyż w rzeczywistości nie świadczyła ona pracy na rzecz

pracodawcy, a więc nie wykonywała zatrudnienia. Podpisana przez strony umowa

o pracę była nieważna z mocy art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. jako

pozorna, gdyż zawierające ją strony nie miały zamiaru wzajemnego zobowiązania

się - pracownica do świadczenia pracy, a pracodawczyni do dania jej pracy i

wynagrodzenia za nią. Umowa ta nie była nigdy realizowana. Nieważność tej

pozornej umowy o pracę skutkuje także w sferze ubezpieczeń społecznych dla

pracownicy, z uwagi na prawną doniosłość zamiaru obejścia prawa przez "fikcyjne"

(pozorne) zawarcie umowy, które nie wiązało się ze świadczeniem pracy, a

4

dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia nastąpiło pod pozorem zatrudnienia. W tej

sytuacji doszło do zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osoby, która nie może

być uznana za podmiot ubezpieczenia, gdyż nie świadczyła pracy i przez to nie ma

cech "zatrudnionego pracownika”. Wobec pozorności zawartej umowy nie ma

istotnego znaczenia okoliczność, że spełnione zostały formalne wymagania umowy

o pracę, że były odprowadzane składki na ubezpieczenia społeczne i zaliczka na

podatek dochodowy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła wnioskodawczyni A. T.,

zarzucając: naruszenie art. 83 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię polegającą

na przyjęciu, iż o pozorności zawartej umowy o pracę świadczy stwierdzona u

ubezpieczonej ciąża w sytuacji, gdy Sąd prawidłowo ustalił, że o ciąży

wnioskodawczyni dowiedziała się w dniu 20 marca 2003r. a do zawarcia umowy

doszło w dniu 1 marca 2003 r., a zatem, w dniu zawarcia umowy, strony nie

mogły mieć świadomości, że A. T. nie będzie świadczyć pracy ;naruszenie art. 6

k.c. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że ciężar

udowodnienia, że umowa o pracę zawarta została dla pozoru nie spoczywa na

organie rentowym, pomimo, że z faktu tego wywodzi on skutki prawne. Skarżąca

zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy: art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. poprzez

niewskazanie dowodów, na których Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie; art. 233 § 1

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. poprzez zupełnie dowolne przyjęcie, że

wnioskodawczyni nie świadczyła pracy w miesiącu marcu 2003 r. podczas gdy

wskazują na to zgromadzone w sprawie dowody i jednocześnie brak jest

jakichkolwiek dowodów przeciwnych, sprzecznym z zasadami logicznego

rozumowania i zasadami doświadczenia życiowego ustaleniu, że w miesiącu

marcu 2003 r. nie nastąpił wzrost dochodu w zakładzie pracodawczyni, w sytuacji,

gdy wskazuje na to wynik przeprowadzonej kontroli skarbowej, sprzeczne z

zasadami doświadczenia życiowego przyjęcie, iż ustalone przez strony umowy o

pracę wynagrodzenie było nieprzekonujące w sytuacji, gdy powszechnie

wiadomo, że koszt wykonania jednego zabiegu zagęszczania czy przedłużania

włosów może opiewać nawet na kilka tysięcy złotych, co w konsekwencji musi

znaleźć swoje odzwierciedlenie w wysokości wynagrodzenia osoby taki zabieg

5

wykonującej; art. 385 k.p.c. przez jego niezastosowanie, mimo że apelacja jest w

całości bezzasadna.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania nie są

usprawiedliwione. W szczególności nie jest usprawiedliwiony zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. Pomijając okoliczność, że naruszenie tego przepisu tylko w

niektórych szczególnych sytuacjach może stanowić usprawiedliwiona podstawę

kasacji, to w rozpoznawanej sprawie zarzut jego naruszenia jest zupełnie

dowolny. Uzasadnienie wyroku sporządzone przez Sąd Apelacyjny zawiera

wszystkie elementy, które w myśl art. 328 § 2 k.p.c. powinny być zawarte w

uzasadnieniu wyroku. Cechuje je ponadto precyzja wywodu i argumentacji,

szczególnie ważne w przypadku, kiedy sąd dokonuje odmiennej oceny materiału

dowodowego zebranego przez Sąd pierwszoinstancyjny.

Nie jest również usprawiedliwiony zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art.

233 § 1 k.p.c. Zgodnie z art. 398 § 1 k.p.c. (skarga kasacyjna błędnie wskazuje

na nieobowiązujący przepis art. 3931

k.p.c.) kasację można oprzeć na podstawie

naruszenia przepisów postępowania jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Ta okoliczność winna być wykazana w uzasadnieniu

kasacji opartej na takim zarzucie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

niejednokrotnie wskazywano, że nie może nim być, w przypadku kasacji opartej

na zarzutach dotyczących postępowania, przekonanie strony, że zebrane w

sprawie dowody winny być ocenione w sposób potwierdzający zasadność jej

twierdzeń (por. np. wyrok z dnia 18 października 2005 r., II UK 43/05, OSNP

2006, nr 15-16, poz. 251 oraz cytowane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego). W

myśl stanowiska judykatury oraz nauki prawa postępowania cywilnego granice

swobodnej oceny dowodów wyznaczają obowiązek wyprowadzenie przez sąd z

zebranego materiału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych, ramy

proceduralne (obowiązek respektowania przy ocenie dowodów warunków

określonych przez prawo procesowe, w szczególności art. 227-234 k.p.c.),

poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądowe

stosowanie prawa. Swobodna ocena dowodów dokonywana jest przez pryzmat

własnych przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego zasobu doświadczeń

6

życiowych, uwzględnia wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego

myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny

rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków

dowodowych i – ważąc ich moc oraz wiarygodność – odnosi je do pozostałego

materiału dowodowego.

W skardze kasacyjnej skarżąca powołuje w istocie jedynie dwa argumenty,

które, w jej ocenie, mają podważyć ustalenia Sądu Apelacyjnego. Skarżąca

twierdzi, że skoro Sąd Apelacyjny ustalił, że umowa o pracę została zawarta 1

marca 2003 r., to „oczywistym jest, że nie mogła ona zostać zawarta w celu

objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym z powodu ciąży, o której

w dniu 1 marca nie mogła wiedzieć” ponieważ ciążę stwierdzono u niej 23 marca.

Argument ten jest chybiony ponieważ Sąd takiego ustalenia nie poczynił,

stwierdził jedynie, że „Umowa o pracę nosi datę 1 marca 2003 r...”. Z tego faktu,

wiążąc go w sposób logiczny z innymi okolicznościami sprawy, Sąd Apelacyjny

dochodzi do wniosku, że brak jest podstaw do ustalenia, iż A. T. rzeczywiście

świadczyła pracę na podstawie zawartej z siostrą umowy. Nie jest również trafny

zarzut sprzeczności z zasadami logicznego rozumowania stwierdzenia Sądu

Apelacyjnego, że nie ma podstaw do ustalenia jednoznacznego związku wzrostu

przychodów w marcu z zatrudnieniem w salonie fryzjerskim A. T. Sąd podkreślił,

że właścicielka salonu fryzjerskiego rozliczała się na podstawie karty podatkowej i

większy przychód w marcu wynika jedynie z uproszczonej dokumentacji

prowadzonej przez właścicielkę salonu. Dla ustalenia wysokości wynagrodzenia

w umowie zwykle punktem odniesienia nie są przyszłe dochody, ale te z okresu

poprzedzającego zawarcie umowy. W przypadku A. T. ustalone wynagrodzenie

przekraczało dochody właścicielki salonu fryzjerskiego.

Na gruncie prawidłowo ustalonych okoliczności faktycznych Sąd

Apelacyjnie trafnie przyjął, że datowana na dzień 1 marca 2003 r. umowa o pracę

była dotknięta wadą w postaci pozorności oświadczeń woli (art. 83 § 1 k.c. w

związku z art. 300 k.p.). Z góry powziętym zamiarem stron był brak woli

wywołania skutków prawnych przy jednoczesnej chęci wprowadzenia w błąd

organu rentowego co do zawiązania stosunku pracy .

Z przytoczonych motywów, skoro skarga kasacyjna nie zawiera

7

usprawiedliwionych podstaw, należało orzec o jej oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

/tp/