III CZP 126/06

Uchwała z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 126/06

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń

S.A., IV Inspektoratu w K. przeciwko Agacie S. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 15 grudnia 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 21

września 2006 r.:

"Czy wpisana do księgi zasad prawnych uchwała składu siedmiu sędziów Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1970 r., PZP 11/70 (OSNCP 1971,

nr 4, poz. 61) w części, zgodnie z którą rozłożenie zasądzonego świadczenia na

raty ma ten skutek, że wierzycielowi nie przysługują odsetki od ratalnych świadczeń

za okres od daty wyroku do daty płatności poszczególnych rat, zachowała swoją

aktualność w obowiązującym systemie prawnym?"

podjął uchwałę:

Rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty na podstawie art. 320 k.p.c.

ma ten skutek – wskazany w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 22 września 1970 r., III PZP 11/70 (OSNCP 1971, nr 4, poz.

61) – że wierzycielowi nie przysługują odsetki od ratalnych świadczeń za

okres od daty wyroku do daty płatności poszczególnych rat.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 22 marca 2006 r. zasądził od pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 1522,44 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14

sierpnia 2002 r. do dnia zapłaty. Jednocześnie zasądzone świadczenie rozłożył na

10 rat; wysokość pierwszej określił na kwotę 154,44 zł, a następnych na kwoty po

152 zł, zastrzegając, że są one płatne do końca każdego miesiąca następującego

po sobie, począwszy od miesiąca, w którym orzeczenie się uprawomocni. W

uzasadnieniu podał m.in., że odsetki od roszczenia głównego zasądził na podstawie

art. 481 § 1 k.c. od dnia następującego po upływie 14 dni od daty doręczenia

pozwanej pisma wzywającego do zapłaty.

W apelacji pozwana zarzuciła naruszenie art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 320

k.p.c. przez przyjęcie, że termin liczenia odsetek od należności głównej upływa

dopiero w dniu zapłaty, a nie już w dniu wydania wyroku. Uzasadniając ten zarzut

pozwana odwołała się do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 22 września 1970 r., zasady prawnej, III PZP 11/70 (OSNC 1971, nr 4, poz.

61), według której sąd, rozkładając z mocy art. 320 k.p.c. zasądzone świadczenia

pieniężne na raty, nie może – na podstawie tego przepisu – odmówić przyznania

wierzycielowi żądanych odsetek za okres do dnia wydania wyroku zasądzającego

świadczenie; rozłożenie zasądzonego świadczenia na raty ma jednak ten skutek, że

wierzycielowi nie przysługują odsetki od ratalnych świadczeń za okres od daty

wyroku do daty płatności poszczególnych rat.

U podstaw podjętego w toku postępowania apelacyjnego postanowienia Sądu

Okręgowego o przedstawieniu przytoczonego wyżej zagadnienia prawnego leżało

spostrzeżenie, że powołana uchwała Sądu Najwyższego została wydana w innej

rzeczywistości ustrojowej i gospodarczej. Stosowanie się do drugiej części tej

uchwały obecnie, kiedy stosunki gospodarcze oparte są na zasadach wolnego

rynku może – w ocenie Sądu Okręgowego – powodować pokrzywdzenie

wierzycieli. (...) Sąd Okręgowy wskazał w szczególności, że to, iż rozłożenie na raty

nie pozbawia świadczenia charakteru świadczenia jednorazowego, może

przemawiać za stanowiskiem wiążącym z wyrokiem wydanym na podstawie art.

320 k.p.c. jedynie przywilej ratalnej spłaty zadłużenia. Mimo uzyskania tego

przywileju, dłużnik nadal pozostawałby zobowiązany do uiszczania odsetek od całej

sumy świadczenia pomniejszanej każdorazowo o przypadającą ratę. W rezultacie,

w razie nieuiszczenia bieżącej raty, odsetki mogłyby być pobierane od całej sumy

zadłużenia, a więc obejmującej także ratę zapadłą, i tak obliczone należałyby się

wierzycielowi za okres do dnia płatności kolejnej raty. Według zatem tego

stanowiska, wierzyciel byłby uprawniony do żądania odsetek za opóźnienie nie tylko

w zapłacie poszczególnej raty, ale całej należności głównej, pomniejszanej

każdorazowo o ratę spełnioną w terminie ustalonym w wyroku sądu. Za powyższym

stanowiskiem może przemawiać także wzgląd na interes dłużnika oraz okoliczność,

że sytuacja dłużnika może po wydaniu wyroku opartego na art. 320 k.p.c. ulec

znacznej poprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 320 k.p.c., w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może w

wyroku rozłożyć na raty zasądzone świadczenie, a w sprawach o wydanie

nieruchomości lub o opróżnienie pomieszczenia – wyznaczyć odpowiedni termin do

spełnienia tego świadczenia. Nasuwa się pytanie, czy przepis ten, zgodnie z jego

umiejscowieniem, jest przepisem wyłącznie procesowym, czy też przepisem

mającym także charakter materialnoprawny.

W doktrynie wyrażony został pogląd opowiadający się za pierwszą

ewentualnością. Wypowiedziane zostało twierdzenie, że art. 320 k.p.c. nie ma

charakteru szczególnej normy prawa materialnego, która zmieniałaby przyjęte

zasady wykonywania zobowiązań pieniężnych. Jako konsekwencja takiej oceny

narzuca się ograniczenie skutków tego przepisu do ochrony dłużnika przed

żądaniem jednorazowego uiszczenia całości świadczenia, dłużnik nie zostawałby

natomiast zwolniony od poniesienia następstw swego zaistniałego już opóźnienia.

Wierzycielowi należałyby się zatem odsetki za opóźnienie od sumy całego długu

liczone od pierwotnego terminu płatności, a nie odsetki za opóźnienie w zapłacie

poszczególnych rat. (...)

Jednakże według uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

22 września 1970 r., III PZP 11/70, i jednolitego obecnie stanowiska piśmiennictwa,

art. 320 k.p.c. należy do grupy przepisów, które jakkolwiek są ulokowane w ustawie

procesowej, to mają także charakter materialnoprawny. Założeniem uchwały i

stanowiska piśmiennictwa jest to, że wydany na podstawie art. 320 k.p.c. wyrok

rozkładający na raty świadczenie należne wierzycielowi modyfikuje treść łączącego

strony stosunku cywilnoprawnego. W wyniku tego wyroku zmienia się sposób i

termin spełnienia świadczenia; obowiązek jednorazowego uiszczenia całego

świadczenia zostaje zastąpiony obowiązkiem zapłaty poszczególnych rat w kolejno

przypadających terminach. Wyrok sądu w części orzekającej o rozłożeniu

zasądzonego świadczenia na raty ma więc charakter konstytutywny.

Taki charakter art. 320 k.p.c. oraz wyroku sądu w zakresie orzekającym o

rozłożeniu zasądzonego świadczenia na raty trudno podważyć, gdyż wnioski co do

takiego ich charakteru mają oparcie nie tylko w brzmieniu art. 320 k.p.c., ale i w

wykładni systemowej. W szczególności art. 501 k.c. – którego poprzednikiem był

art. 256 § 1 k.z. – zakłada, że odroczenie wykonania zobowiązania przez sąd jest

jednoznaczne ze zmianą terminu spełnienia świadczenia. W przeciwnym razie

ustanowienie art. 501 k.c. byłoby zbędne.

Uwzględniając taki charakter art. 320 k.p.c. oraz wyroku sądu w części

orzekającej o rozłożeniu zasądzonego świadczenia na raty, należy konsekwentnie

przyjąć, że wyrok ten – przesuwając termin spełnienia świadczenia przez

zastąpienie terminu dotychczasowego terminami zapłaty poszczególnych rat –

jednocześnie uchyla stan opóźnienia dłużnika, który rozpoczął się w związku z

niespełnieniem świadczenia w pierwotnym terminie. Innymi słowy, uchylenie – co

najmniej od dnia wydania omawianego wyroku – stanu opóźnienia, który rozpoczął

się w związku z niespełnieniem przez dłużnika świadczenia w pierwotnym terminie,

jest konsekwencją przedstawionego wyżej charakteru tego wyroku w świetle art.

320 k.p.c.

Oceny tej nie podważa okoliczność, że świadczenie, mimo rozłożenia na raty,

nie przestaje być świadczeniem jednorazowym. Okoliczność ta nie ma doniosłości z

punktu widzenia rozpatrywanego problemu. Dla powstania obowiązku zapłaty

odsetek za opóźnienie decydujące znaczenia ma to, czy spełnienie świadczenia lub

jego części nastąpiło w terminie wynikającym z treści zobowiązania, a nie to, jaki

charakter – jednorazowy lub inny – ma świadczenia.

Zarzut całkowitego pominięcia w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 22 września 1970 r., III PZP 11/70, interesów wierzyciela przez

pozbawienie go nie tylko możliwości wcześniejszego przymusowego

wyegzekwowania całości świadczenia, ale i odsetek za opóźnienie od całego

nieuiszczonego świadczenia liczonych od pierwotnego terminu zapłaty, jak też

odszkodowania na zasadach ogólnych (art. 481 § 3 k.c.), nie uwzględnia

dostatecznie okoliczności wpływających na rozkład świadczenia na raty. Sąd,

rozkładając świadczenie na raty, musi brać pod uwagę sytuację majątkową

dłużnika. Gdyby zatem wierzycielowi należały się odsetki za opóźnienie od całego

długu, liczone od pierwotnego terminu płatności, sąd przy podejmowaniu decyzji o

rozłożeniu świadczenia na raty musiałby mieć na względzie także obowiązek

zapłaty odsetek we wspomnianym zakresie, co skutkowałoby zwiększeniem liczby

rat i wydłużeniem okresu ich spłaty, a więc rezultatem niekorzystnym również dla

wierzyciela. Z kolei dopuszczenie odpowiedzialności odszkodowawczej dłużnika za

nieterminowe wykonanie zobowiązania na zasadach ogólnych mogłoby

przekształcić instytucję unormowaną w art. 320 k.c. w środek o daleko idących

negatywnych konsekwencjach dla dłużnika, a w każdym razie nieprzynoszący mu

żadnych korzyści.

Nie można też podzielić spotykanych niekiedy w piśmiennictwie wypowiedzi

uznających drugą część uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

22 września 1970 r., III PZP 11/70, za przejaw rozszerzającej wykładni art. 320

k.p.c. Jak wyjaśniono, uchylenie – co najmniej od dnia wydania przez sąd wyroku

rozkładającego świadczenie na raty – stanu opóźnienia, który rozpoczął się w

związku z niespełnieniem przez dłużnika świadczenia w pierwotnym terminie, jest

prostą konsekwencją powszechnie obecnie akceptowanego prawokształtującego

charakteru wyroku sądu w części dotyczącej sposobu i terminu spełnienia

świadczenia.

W uzasadnieniu uchwały trafnie podkreślono, że ustanowiona w art. 320 k.p.c.

norma ma charakter wyjątkowy, gdyż może być zastosowana jedynie w szczególnie

uzasadnionych wypadkach. W piśmiennictwie wyrażono pogląd uznający

wymienioną przesłankę za spełnioną wtedy, gdy w chwili wyrokowania są podstawy

do przyjęcia, że ze względu na sytuację majątkową dłużnika wyrok zasądzający

całe świadczenie stanowiłby tytuł egzekucyjny bez szans na realizację.

Prowadzenie egzekucji w tym zakresie narażałoby tylko wierzyciela na

nieefektywne wydatki egzekucyjne, a dłużnika i osoby pozostające na jego

utrzymaniu na utratę podstaw egzystencji. Takie bezskuteczne czynności

egzekucyjne byłyby zarazem szkodliwe społecznie i podważałyby sens

prowadzenia procesu. Przy takim pojmowaniu szczególnie uzasadnionych

wypadków uzasadniających zastosowanie art. 320 k.p.c. przepis ten służy nie tylko

interesom dłużnika i wierzyciela, ale także interesom ogólnym. Należy zaznaczyć,

że tak rozumiany art. 320 k.p.c. pozostaje w zgodzie z art. 31 ust. 3 Konstytucji,

uzależniającym dopuszczalność ustanowienia w ustawie ograniczenia korzystania z

konstytucyjnego prawa, jakim jest także wierzytelność (por. art. 64 ust. 1 i 2

Konstytucji), od tego, czy nie narusza ono istoty tego prawa oraz czy jest konieczne

w demokratycznym państwie m.in. dla porządku publicznego albo wolności i praw

innych osób.

W świetle powyższych uwag nie ma podstaw do uznania, że wykładnia art.

320 k.p.c. przyjęta w drugiej części uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 22 września 1970 r., III PZP 11/70, została zdeterminowana

założeniami istniejącego w czasie jej wydania ustroju i utraciła aktualność w

obecnej rzeczywistości ustrojowej i gospodarczej. Przeobrażenia ustrojowe, które

się dokonały po 1989 r., mają dla omawianego przepisu tylko takie znaczenie, że

obecnie o wiele częściej niż dawniej dochodzi do nawiązywania stosunków

cywilnoprawnych, w związku z tym częściej też może pojawiać się problem

zastosowania art. 320 k.p.c. Jednak tak samo jak dawniej, również obecnie art. 320

k.p.c. może być, zgodnie ze swym wyjątkowym charakterem, stosowany jedynie w

scharakteryzowanych wyżej szczególnie uzasadnionych wypadkach. Wskazane w

uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego częste w praktyce korzystanie z art.

320 dla rozkładania na raty znacznych sum pieniężnych również w sprawach

gospodarczych wskazuje na nierespektowanie przez sądy szczególnego,

wyjątkowego charakteru tego przepisu. Podobnie, możliwość poprawy sytuacji

dłużnika po wydaniu wyroku rozkładającego świadczenie na raty nie dowodzi

wadliwości wykładni art. 320 k.p.c. przyjętej w powoływanej uchwale Sądu

Najwyższego, lecz wskazuje na potrzebę starannego zbadania podstaw do

zastosowania tego przepisu.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).