III CZP 132/06

Uchwała z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 132/06

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "S." sp. z o.o. w G. o wpis do Krajowego

Rejestru Sądowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 15 grudnia 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 26 września 2006 r.:

"Czy w wypadku, gdy podwyższenie kapitału zakładowego w spółce z o.o.

następuje na mocy dotychczasowych postanowień umowy spółki, w której

przewidziano jedynie maksymalną wysokość podwyższenia i termin podwyższenia

– w razie nieskorzystania z prawa pierwszeństwa przez wspólników spółki –

uprawnienie do zaproponowania zakupu udziałów przysługuje bez żadnych

ograniczeń zarządowi spółki – w sytuacji, gdy uprawnienie to nie zostało ustalone

ani w umowie spółki, ani w uchwale wspólników o podwyższeniu kapitału

zakładowego?"

podjął uchwałę:

Jeżeli nie wszyscy wspólnicy objęli – w stosunku określonym w art. 257

§ 3 w związku z art. 260 § 2 k.s.h. – udziały w kapitale zakładowym

podwyższonym na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki,

podwyższenie kapitału nie dochodzi do skutku.

Uzasadnienie

(...) W umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „S.” w G.

dopuszczono możliwość podwyższenia kapitału zakładowego do kwoty 20 000 000

zł w okresie do dnia 31 stycznia 2020 r. bez zmiany umowy spółki, przy czym

pokrycie podwyższonego kapitału mogło nastąpić gotówką lub wkładami

niepieniężnymi. Uchwałą z dnia 21 listopada 2005 r. zgromadzenie wspólników

podwyższyło kapitał zakładowy o kwotę 94 000 zł przez utworzenie 94 nowych

udziałów po 1000 zł każdy. W uchwale określono, ile udziałów, proporcjonalnie do

dotychczasowych udziałów, każdy ze wspólników ma prawo objąć, jednakże ani w

umowie spółki, ani w omawianej uchwale nie uregulowano postępowania w razie

nieskorzystania przez wspólników z tego prawa, w szczególności nie przewidziano,

czy i jakie uprawnienia w tym względzie przysługują zarządowi spółki.

Zarząd spółki po upływie 30 dni od daty wezwania do objęcia udziałów w

podwyższonym kapitale przydzielił nieobjęte udziały trzem spośród szesnastu

wspólników. Objęli oni – jak wynika z uzasadnienia postanowienia Sądu

Okręgowego – także „udziały zaoferowane ponad ilość wynikającą z

proporcjonalnego podziału określonego uchwałą” i pokryli je gotówką.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 14 czerwca 2006 r. oddalił wniosek

spółki „S.” o zarejestrowanie podwyższenia kapitału zakładowego, wskazując, że w

świetle mającego odpowiednie zastosowanie art. 260 § 2 k.s.h., nakazującego

proporcjonalne objęcie udziałów w stosunku do udziałów już posiadanych, zarząd

spółki nie ma kompetencji do zaoferowania nieobjętych udziałów pozostałym

wspólnikom.

Sąd Okręgowy, analizując art. 257 § 1 i 3, art. 258 § 1 i art. 260 § 2 k.s.h.,

powziął wątpliwość, której dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

Analizą objął m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2004 r., IV CK

449/03 („Monitor Prawniczy” 2005, nr 12, s. 603), stwierdzający, że jeżeli udziały w

podwyższonym kapitale nie zostały objęte na skutek nieskorzystania przez

wspólników z przysługującego im prawa pierwszeństwa, zarząd spółki, zgodnie z

art. 258 § 1 k.s.h., może te udziały, pomimo braku w tym względzie postanowień w

umowie spółki lub uchwale o podwyższeniu kapitału, przedstawić do objęcia

wybranym przez siebie osobom.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kodeks spółek handlowych – w ślad za kodeksem handlowym – przewiduje

dwa sposoby podwyższenia kapitału zakładowego spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością: podwyższenie przez zmianę umowy spółki oraz podwyższenie

na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki określających wysokość

i termin podwyższenia (art. 257 § 1 k.s.h.).

Podwyższenie przez zmianę umowy spółki stanowi zwykły lub – innymi słowy

– zasadniczy sposób podwyższenia kapitału zakładowego spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością. Sposób ten wiąże się ściśle z koniecznością określenia w

umowie spółki wysokości kapitału zakładowego (art. 157 § 1 pkt 3 k.s.h.). Jeżeli

wysokość kapitału zakładowego podlega określeniu w umowie spółki, to jako

oczywisty nasuwa się wniosek, że podwyższenie wysokości kapitału zakładowego

w zasadzie powinno wymagać zmiany umowy spółki. Do podjęcia uchwały w

sprawie zmiany umowy spółki przez podwyższenie kapitału zakładowego – jak

każdej uchwały dotyczącej zmiany umowy spółki – potrzebna jest, co do zasady,

większość dwóch trzecich głosów (art. 246 § 1 k.s.h.). Uchwała ta powinna być

umieszczona w protokole sporządzonym przez notariusza (art. 255 § 3 k.s.h.).

Podwyższenie kapitału zakładowego w omawiany sposób może nastąpić przez

utworzenie nowych udziałów albo przez podniesienie wartości istniejącego udziału

lub udziałów (por. art. 257 § 2 i art. 258 § 2 k.s.h.). Dotychczasowi wspólnicy mają –

realizowane na określonych bliżej zasadach – prawo pierwszeństwa do objęcia

udziałów w podwyższonym przez zmianę umowy spółki kapitale zakładowym w

stosunku do swoich dotychczasowych udziałów, jednakże postanowienia umowy

spółki lub uchwały o podwyższeniu kapitału mogą to prawo wyłączyć lub ograniczyć

(art. 258 § 1 k.s.h.). W rezultacie niektórzy dotychczasowi wspólnicy mogą zostać

uprawnieni do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym w szerszym

zakresie niż to wynika ze względnie obowiązującej normy art. 258 § 1 k.s.h.;

uprawnienie do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym może być

też w określonym zakresie przyznane osobom trzecim.

Uchwała wyłączająca lub ograniczająca przewidziane w art. 258 § 1 k.s.h.

prawo pierwszeństwa może jednak zapaść tylko na zasadach określonych w art.

246 § 3 k.s.h., tj. za zgodą wszystkich zainteresowanych wspólników. Nie ma też

przeszkód do zamieszczenia w umowie spółki lub uchwale o podwyższeniu kapitału

przez zmianę umowy spółki postanowień upoważniających zarząd lub inny organ

do przydzielenia na określonych zasadach udziałów nieobjętych z powodu

nieskorzystania z przewidzianego w art. 258 § 1 k.s.h. prawa pierwszeństwa lub z

uprawnienia do objęcia udziałów zastrzeżonego w umowie spółki lub uchwale o

podwyższeniu kapitału. Oświadczenie dotychczasowego wspólnika o objęciu

nowego udziału lub udziałów albo o objęciu podwyższenia wartości istniejącego

udziału lub udziałów wymaga zachowania formy aktu notarialnego (art. 258 § 2

k.s.h.). W formie aktu notarialnego powinno być też wyrażone oświadczenie

nowego wspólnika o przystąpieniu do spółki i o objęciu udziału lub udziałów o

oznaczonej wartości nominalnej (art. 259 k.s.h.). Aby podwyższenie w omawiany

sposób okazało się skuteczne, całość podwyższenia musi zostać objęta oraz

pokryta wkładami przed rejestracją podwyższenia (art. 262 § 2 k.s.h.; por. aktualną

drugą część uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 1993 r., III CZP 15/93,

OSNC 1993, nr 7-8, poz. 130).

Wyodrębnionym w art. 260 k.s.h. szczególnym przypadkiem podwyższenia

kapitału zakładowego przez zmianę umowy spółki jest podwyższenie kapitału

zakładowego ze środków spółki, tj. ze środków z kapitału zapasowego lub kapitałów

(funduszy) rezerwowych utworzonych z zysku spółki (tzw. podwyższenie

papierowe). W razie podwyższenia kapitału zakładowego ze środków spółki, nowe

udziały przysługują wspólnikom w stosunku do ich dotychczasowych udziałów i nie

wymagają objęcia (art. 260 § 2 k.s.h.). Przytoczony przepis, zgodnie z art. 260 § 3

k.s.h., stosuje się również odpowiednio w przypadku podwyższenia ze środków

spółki wartości nominalnej dotychczasowych udziałów.

Podwyższenie kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki określających wysokość i termin podwyższenia stanowi

szczególny w stosunku do przedstawionego wyżej trybu zwykłego, związanego ze

zmianą umowy spółki, sposób podwyższenia kapitału zakładowego spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością. Podwyższenie kapitału zakładowego na

podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki nazywane bywa też

„podwyższeniem uproszczonym”. Nie ulega wątpliwości, że do podjęcia uchwały o

podwyższeniu kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki nie ma zastosowania art. 246 § 1 k.s.h., wymagający większości

dwóch trzecich głosów, lecz art. 245 k.s.h., wymagający jedynie bezwzględnej

większości głosów. Nie budzi również wątpliwości, wynikająca z art. 260 § 2 w

związku z art. 257 § 3 k.s.h., możliwość podwyższenia kapitału zakładowego na

podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki przez utworzenie nowych

udziałów, przypadających wspólnikom w stosunku do ich dotychczasowych

udziałów. Jest także poza sporem, że w odniesieniu do formy oświadczeń

dotychczasowych wspólników o objęciu nowych udziałów w kapitale podwyższonym

na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki nie stosuje się art. 258

§ 2, lecz art. 257 § 2 k.s.h. Oświadczenia te nie muszą więc być wyrażone w formie

aktu notarialnego; wystarcza zachowanie przy ich składaniu – zastrzeżonej pod

rygorem nieważności – formy pisemnej.

Wyłoniła się natomiast – stanowiąca istotny element przedstawionego

zagadnienia prawnego – kontrowersja co do tego, czy w stanie prawnym

obowiązującym od dnia 15 stycznia 2004 r., tj. od dnia wejścia w życie dodanego do

art. 257 przepisu § 3 i zmienionego § 2 art. 258 k.s.h., podwyższenie kapitału

zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki może

polegać wyłącznie – tak jak to wynika z art. 257 § 3 w związku z art. 260 § 2 k.s.h. –

na utworzeniu nowych udziałów, które mogą przypaść jedynie dotychczasowym

wspólnikom i tylko w stosunku do ich dotychczasowych udziałów, czy też regulacja

wynikająca z art. 257 § 3 w związku z art. 260 § 2 k.s.h. nie wyklucza – tak jak w

przypadku podwyższenia kapitału przez zmianę umowy spółki – także

podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki przez podniesienie wartości nominalnej udziałów istniejących,

wyłączenia lub ograniczenia w umowie spółki lub uchwale o podwyższeniu kapitału

prawa wspólników do objęcia udziałów w podwyższonym kapitale w stosunku do ich

dotychczasowych udziałów i przyznania prawa do objęcia udziałów niektórym

wspólnikom w szerszym zakresie lub przyznania takiego prawa osobom trzecim, a

także upoważnienia zarządu lub innego organu w umowie spółki lub uchwale o

podwyższeniu kapitału do przydzielenia na określonych zasadach udziałów

nieobjętych przez osoby uprawnione na podstawie ustawy lub postanowień

wspólników innym podmiotom.

Kontrowersję tę należy rozstrzygnąć na rzecz stanowiska, że podwyższenie

kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki

może, zgodnie z art. art. 257 § 3 w związku z 260 § 2 k.s.h., polegać wyłącznie na

utworzeniu nowych udziałów, które mogą przypaść jedynie dotychczasowym

wspólnikom i tylko w stosunku do ich dotychczasowych udziałów. Za stanowiskiem

tym przemawiają następujące argumenty.

Zarówno w art. 257 § 3, jak i art. 260 § 2 k.s.h. jest mowa o nowych udziałach.

Do art. 260 § 3 k.s.h., regulującego przypadek podwyższenia wartości nominalnej

dotychczasowych udziałów ze środków spółki, przepis art. 257 § 3 k.s.h. nie odsyła.

W sytuacji, w której jednocześnie z dodaniem art. 257 § 3 k.s.h. uzupełniono art.

258 § 2 k.s.h. o regulację odnoszącą się do podwyższenia wartości nominalnej

dotychczasowych udziałów przez zmianę umowy spółki, trudno niedokonanie tego

odesłania traktować jako przeoczenie.

Artykuł 260 § 2 k.s.h. ma niewątpliwie charakter bezwzględnie obowiązujący,

zawarty więc w art. 257 § 3 k.s.h. nakaz odpowiedniego stosowania do

podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki art. 260 § 2 k.s.h., a w istocie części tego przepisu postanawiającej o

przysługiwaniu wspólnikom nowych udziałów w stosunku do ich dotychczasowych

udziałów, sugeruje ujmowanie normy wynikającej z tego odsłania za bezwzględnie

obowiązującą. Poza tym nie miałoby sensu wprowadzanie regulacji wynikającej z

art. 257 § 3 w związku z art. 260 § 2 k.s.h., gdyby od przewidzianych w tej regulacji

zasad można było wprowadzać w umowie spółki lub uchwale o podwyższeniu

kapitału zakładowego odstępstwa analogiczne do dopuszczalnych według w art.

258 § 1 k.s.h. Również zgodnie z treścią względnie obowiązującego art. 258 § 1

k.s.h., dotychczasowi wspólnicy są uprawnieni do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym w stosunku do swoich dotychczasowych

udziałów. Jeżeliby zatem od zasad przewidzianych w art. 260 § 2 k.s.h., do których

odsyła art. 257 § 3 k.s.h., miały być dopuszczalne odstępstwa analogiczne do

możliwych według art. 258 § 1 k.s.h., wystarczyłoby rozciągnięcie zastosowania art.

258 § 1 k.s.h. zarówno na przypadki podwyższenia kapitału zakładowego przez

zmianę umowy spółki, jak i przypadki podwyższenia kapitału zakładowego na

podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki.

Przedstawiona regulacja podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie

dotychczasowych postanowień umowy spółki może nasuwać pewne zastrzeżenia.

W szczególności nietrafne z celowościowego punktu widzenia jest wykluczenie

dopuszczalności podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie

dotychczasowych postanowień umowy spółki przez podniesienie wartości

nominalnej udziałów istniejących. Nie pozwala ono na korzystanie z podwyższenia

kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki w

sytuacjach, w których wspólnicy mogą mieć tylko jeden udział. Wypowiadane

jednak przez niektórych autorów twierdzenia, że odesłanie zawarte w art. 257 § 3

zdanie drugie k.s.h. stanowi błąd legislacyjny uzasadniający niestosowanie tego

przepisu są przesadzone. Pomijając podniesione wyżej zastrzeżenia co do

niedopuszczalności podwyższenia kapitału zakładowego przez podniesienie

wartości nominalnej udziałów, regulacji wynikającej z art. 257 § 3 w związku z art.

260 § 2 k.s.h. nie można odmówić istotnych cech pozytywnych. Jeżeli

podwyższenie kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień

umowy spółki jest sposobem uproszczonym w stosunku do trybu zwykłego

łączącego się ze zmianą umowy spółki, to takie ukształtowanie tego podwyższenia,

które wyklucza zmianę składu wspólników oraz struktury przysługujących im

udziałów, ma niewątpliwie cechy racjonalności. Podwyższenie mogące prowadzić

do zmiany składu wspólników oraz naruszenia dotychczasowej struktury udziałów

powinno być poddane ze względu na stwarzane zagrożenie dla interesów

wspólników surowszym wymaganiom trybu zwykłego, łączącego się ze zmianą

umowy spółki.

Analizowane zatem przez Sąd Okręgowy zapatrywanie nawiązujące do

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2004 r., IV CK 449/03 (...) nie ma

uzasadnionych podstaw. Jak wyjaśniono, regulacja wynikająca z art. 257 § 3 w

związku z art. 260 § 2 k.s.h. wyłącza zastosowanie art. 258 § 1 k.s.h. w odniesieniu

do podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych

postanowień umowy spółki.

Niezależnie od tego należy wskazać, że art. 258 § 1 k.s.h. nie daje podstaw

do przedstawienia przez zarząd nieobjętych przez uprawnionych wspólników

udziałów – jeżeli takiej możliwości nie przewiduje umowa spółki lub uchwała o

podwyższeniu kapitału – do objęcia wybranym przez siebie osobom. W krytycznych

wypowiedziach piśmiennictwa komentujących wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2

czerwca 2004 r., IV CK 449/03, przekonywająco wykazano, że w razie nieobjęcia

udziałów przez osoby do tego uprawnione na podstawie art. 258 § 1 k.s.h. lub na

podstawie postanowień umowy spółki albo uchwały wspólników nie jest

dopuszczalne podejmowanie przez zarząd jakichkolwiek działań zmierzających do

objęcia udziałów przez inne osoby.

Dotychczasowe rozważania prowadzą zatem do wniosku, że jeżeli choćby

jeden ze wspólników nie objął przypadających mu w stosunku określonym w art.

257 § 3 w związku z art. 260 § 2 k.s.h. udziałów w kapitale zakładowym

podwyższonym na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki,

podwyższenie kapitału nie dochodzi do skutku.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).