I UK 201/06

Wyrok z dnia 20 grudnia 2006 r.

I UK 201/06

Z prawa wyboru okresu przyjmowanego do ustalenie podstawy wymiaru

kapitału początkowego na zasadach określonych w art. 15 ust. 6 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie może skorzystać

osoba podlegająca ubezpieczeniu przez okres krótszy niż 20 lat.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk (sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 grudnia

2006 r. sprawy z odwołania Jerzego J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w B. o wartość kapitału początkowego, na skutek skargi kasacyjnej

ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 22 lutego 2006

r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 24 czerwca 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w B. ponownie ustalił wartość kapitału początkowego wnioskodawcy Jerzego J. na

dzień 1 stycznia 1999 r., przyjmując do jego obliczenia podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne z dziesięciu kolejnych lat kalendarzowych od 1 stycznia

1980 r. do 31 grudnia 1989 r.

Od tej decyzji wniósł odwołanie wnioskodawca żądając ustalenia wskaźnika

podstawy wymiaru w oparciu o przychody z 20 lat kalendarzowych, co jest jego zda-

niem korzystniejsze.

Wyrokiem z dnia 26 października 2005 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił odwołanie. Sąd uznał, że ustalenie

kapitału początkowego z kolejnych 10 lat jest zgodne z przepisami art. 15 i 16 w

2

związku z art.174 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.). Nie ma możliwości wyliczenia podstawy wymiaru z 20 dowolnie wybranych lat z

całego okresu ubezpieczenia na podstawie art. 15 ust. 6 tej ustawy, gdyż wniosko-

dawca nie posiada łącznego okresu ubezpieczenia w wymiarze 20 lat.

Apelacja wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 22 lute-

go 2006 r. [...]. Sąd Apelacyjny powołał przepis art. 174 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach, który stanowi, że podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się na

zasadach określonych w art. 15, 16, 17 ust. 1 i 3 oraz art. 18 z tym, że okres kolej-

nych 10 lat kalendarzowych ustala się z okresu od dnia 1 stycznia 1980 r. do dnia 31

grudnia 1998 r. W niniejszej sprawie miały więc zastosowanie zasady określone w

art. 15 ust. 1 i art. 16, a nie mógł mieć zastosowania art. 15 ust. 6, który stanowi, że

na wniosek ubezpieczonego podstawę wymiaru emerytury lub renty może stanowić

ustalona w sposób określony w art. 4 i 5 przeciętna podstawa wymiaru składki na

ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenie emerytalne i rentowe w okresie 20 lat

kalendarzowych przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, wybranych z ca-

łego okresu podlegania ubezpieczeniu. Staż ubezpieczeniowy wnioskodawcy wynosi

jedynie 13 lat, 9 miesięcy i 4 dni, a zatem jest krótszy niż 20 lat. Nie jest więc moż-

liwe wybranie 20 lat, skoro składka ubezpieczeniowa była płacona jedynie przez 13

lat.

Od tego wyroku wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, którą oparł na pod-

stawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów art. 15 ust.

6, art. 111 ust.1 pkt 3 i art. 174 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych oraz naruszenia art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Pol-

skiej, przez nieurzeczywistnienie w wyroku zasad sprawiedliwości społecznej. W

uzasadnieniu skargi podniósł, że na podstawie art. 111 powołanej ustawy mógł ubie-

gać się o ponowne ustalenie kapitału początkowego. Przepis art. 15 ust. 6 pozwala

na ustalenie tej podstawy w oparciu o podstawę wymiaru składek z wybranych 20 lat

z całego okresu ubezpieczenia. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2003 r.,

III UZP 2/03 (OSNP 2003 nr 14, poz. 338), znacznie liberalizuje treść tego przepisu

poprzez wskazanie, że ubezpieczony nie musi - w braku możliwości - udowadniać

wysokości podstawy wymiaru składek za okres roku lub kilku lat, co samo w sobie

wskazuje na możliwość niestosowania art. 15 ust. 4 i 5, pomimo wyraźnego tym

3

względzie „zapisu” zawartego w ust.6. Liberalne podejście do wykładni przepisu art.

15 ust. 6 winno powodować również możliwość skorzystania z reguł ustalania wyso-

kości kapitału początkowego w przypadku niepozostawania w okresie roku lub kilku

lat w ubezpieczeniu. Za taką interpretacją przepisów przemawia konieczność urze-

czywistniania przez organy państwa, którymi niewątpliwie są sądy, zasad sprawie-

dliwości społecznej wyrażonych w art. 2 Konstytucji RP. Inne rozumienie przepisu

prowadzi do sytuacji, w której ubezpieczony przy dłuższym stażu ubezpieczeniowym

przed dniem 1 stycznia 1980 r. a krótszym po tej dacie, większość okresu danego

dziesięciolecia będzie miał liczone jako lata „zerowe”. W związku z tymi zarzutami

skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Białymstoku

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych określają jednakowe dla wszystkich ubezpieczonych zasady ustalania podsta-

wy wymiaru emerytury i renty, które to zasady z mocy art. 174 ust. 3 mają zastoso-

wanie do ustalania podstawy wymiaru kapitału początkowego. Zgodnie z art. 15 ust.

1 podstawą wymiaru emerytury i renty jest przeciętna podstawa wymiaru składki na

ubezpieczenie w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych przez zaintere-

sowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych, poprzedzających rok, w którym zgło-

szono wniosek o te świadczenia. W odniesieniu do kapitału początkowego, który

ustala się na dzień 1 stycznia 1999 r., okres ostatnich 20 lat kalendarzowych przypa-

da bezpośrednio przed tą datą i został on określony w art. 174 ust. 3 jako okres od 1

stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r. Z tego okresu zainteresowany może wybrać

okres kolejnych 10 lat kalendarzowych, przy czym, zgodnie z art. 16, muszą to być

lata kalendarzowe następujące bezpośrednio po sobie, choćby ubezpieczony w

niektórych z tych lat nie pozostawał w ubezpieczeniu. W stosunku do ubezpieczo-

nych, których przerwy w ubezpieczeniu były tego rodzaju, że w każdym z wybranych

okresów kolejnych 10 lat występowały lata bez przychodów stanowiących podstawę

wymiaru składek, lata te są traktowane, jak się to określa w skardze, jako lata „zero-

we”. Przepisy te traktują jednakowo wszystkich ubezpieczonych, nie można zatem

4

mówić o naruszeniu zasady sprawiedliwości społecznej wyrażonej w art. 2 Konstytu-

cji RP.

Właśnie ze względu na zasady sprawiedliwości społecznej ustawa wprowadza

wyjątki od przedstawionej wyżej ogólnej reguły. Jeden z nich dotyczy osób, które z

przyczyn obiektywnych nie mają możliwości wyboru dziesięcioletniego okresu ubez-

pieczenia. Są to osoby, które do dnia 31 grudnia 1989 r. nie ukończyły 30 lat, zatem

ze względu na wiek lub uczęszczanie do szkoły nie mogły pozostawać w zatrudnie-

niu lub prowadzić innej działalności podlegającej ubezpieczeniu (art. 17 ust. 1), a

także osoby, które wprawdzie osiągnęły ten wiek lecz nie mogły podlegać ubezpie-

czeniu z powodu odbywania czynnej lub zastępczej służby wojskowej, korzystania z

urlopu wychowawczego, albo z powodu nauki w szkole wyższej (art. 17 ust. 3 i art.

174 ust. 3a). W stosunku do tych osób do ustalenia podstawy wymiaru przyjmuje się

podstawę wymiaru składek za okres faktycznego podlegania ubezpieczeniu.

Drugi wyjątek dotyczy osób, o których mowa w art. 15 ust. 6. Są to osoby, któ-

rych łączny okres ubezpieczenia przekracza 20 lat. Mogą one wybrać z całego

okresu ubezpieczenia, bez ograniczenia co do daty początkowej, 20 lat kalendarzo-

wych, niekoniecznie następujących bezpośrednio po sobie, z których podstawa wy-

miaru składek na ubezpieczenie społeczne może być podstawą wymiaru emerytury

lub renty a także kapitału początkowego. W stosunku do tych 20 lat używa się okre-

ślenia „wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu”, co oznacza, że także

w tych wybranych latach zainteresowany musi pozostawać w ubezpieczeniu. Przy-

znanie ubezpieczonemu, który opłacał składki na ubezpieczenie społeczne przez

okres dłuższy niż 20 lat, prawa wyboru najkorzystniejszej dla niego podstawy wymia-

ru wynika z tego, że emerytura i renta, a zwłaszcza kapitał początkowy, jest w pew-

nym sensie ekwiwalentem zgromadzonych na ten cel składek. Długi okres opłacania

składek usprawiedliwia prawo wyboru korzystniejszego wariantu ustalenia podstawy

wymiaru, może to jednak nastąpić tylko w granicach określonych tym przepisem.

Jednym z warunków jest podleganie ubezpieczeniu w każdym z 20 wybranych lat,

zatem z prawa wyboru okresu przyjmowanego do ustalenia podstawy wymiaru kapi-

tału początkowego na zasadach określonych w art. 15 ust. 6, nie może skorzystać

osoba podlegająca ubezpieczeniu przez okres krótszy niż 20 lat.

Takiej wykładni tego przepisu dokonał Sąd Najwyższy w powołanej w skardze

kasacyjnej uchwale z dnia 7 maja 2003 r., III UZP 2/03, której teza brzmi następują-

co: przy ponownym ustalaniu wysokości emerytury od podstawy wymiaru składki na

5

ubezpieczenie społeczne z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podle-

gania ubezpieczeniu, przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku, uwzględnia

się również rok lub lata kalendarzowe, w których nie można wskazać podstawy wy-

miaru składek na ubezpieczenie społeczne wobec nieudowodnienia wysokości osią-

ganego wynagrodzenia za pracę. Chodzi tu o takiego ubezpieczonego, który żądał

obliczenia podstawy wymiaru emerytury w oparciu o wynagrodzenie uzyskiwane w

wybranych przez niego 20 latach podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu spo-

łecznemu. Od jego wynagrodzenia w każdym z wybranych 20 lat były odprowadzane

składki na ubezpieczenie społeczne. Jedynie z powodu braku dokumentów płaco-

wych nie jest możliwe udowodnienie wysokości wynagrodzenia będącego podstawą

wymiaru składek na ubezpieczenie w niektórych z tych lat w sytuacji, gdy składki były

odprowadzane przez pracodawcę od wynagrodzeń wszystkich pracowników global-

nie a nie rozliczane indywidualnie. W takim przypadku, zdaniem Sądu Najwyższego,

dopuszczalne jest wskazanie także tych lat podlegania ubezpieczeniu, w których nie

było możliwości udowodnienia wysokości podstawy wymiaru opłaconych składek.

Wówczas przyjmuje się zerową podstawę wymiaru składek. Ubezpieczony, którego

dotyczy omawiana uchwała, jest i tak pokrzywdzony niezawinionym przez niego bra-

kiem dokumentów płacowych (obowiązujące do dnia 14 listopada 1991 r. przepisy

nie nakładały na pracodawcę obowiązku dłuższego ich przechowywania), gdyż jego

podstawa wymiaru w niektórych latach zamiast uzyskiwanego faktycznie wynagro-

dzenia jest zerowa. Sąd Najwyższy podkreślił jednak, że do ustalenia podstawy wy-

miaru emerytury mogą być wskazane tylko takie lata, w których zainteresowany

podlegał ubezpieczeniu i opłacał (on lub jego pracodawca) składki na ubezpieczenie

społeczne. W oparciu o tę uchwałę nie mogło zostać uwzględnione żądanie wnio-

skodawcy przyjęcia do podstawy wymiaru kapitału początkowego zerowych przycho-

dów z tych lat, w których w ogóle nie podlegał ubezpieczeniu. Wnioskodawca był

oczywiście uprawniony do żądania przeliczenia podstawy wymiaru kapitału począt-

kowego w oparciu o przepis art. 111 ustawy, co nie było przez organ rentowy kwe-

stionowane. Jednakże przeliczenia można dokonać tylko w granicach określonych

przepisami. Przepis art. 111 ust. 1 pkt 3 przewiduje możliwość przyjęcia podstawy

wymiaru składek z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia.

Jest to powtórzenie regulacji zawartej w art. 15 ust. 6, który to przepis, jak wskazano

wyżej, nie ma zastosowania do wnioskodawcy. Przeliczenie mogło nastąpić tylko na

podstawie art. 111 ust. 1 pkt 2, to jest w oparciu o podstawę wymiaru składek z ko-

6

lejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, które w odniesie-

niu do kapitału początkowego wskazane są w art. 174 ust. 3. Te przepisy zostały

prawidłowo zastosowane w zaskarżonym wyroku.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.

========================================