II PK 17/06

Wyrok z dnia 18 grudnia 2006 r.

II PK 17/06

1. Sąd Najwyższy nie rozważa naruszenia przepisów prawa Unii Europej-

skiej, jeżeli strona nie wskazała ich jako podstawy skargi kasacyjnej, chyba że

występuje potrzeba zwrócenia się z zagadnieniem wstępnym do Europejskiego

Trybunału Sprawiedliwości (art. 234 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Euro-

pejską, Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2). Przepisy prawa Unii Europejskiej na-

leży uwzględnić również, gdy jest oczywiste, że regulują ten sam przedmiot, co

prawo krajowe, którego naruszenie zostało wskazane jako podstawa skargi ka-

sacyjnej i występuje możliwość bezpośredniego zastosowania prawa wspólno-

towego lub konieczność dokonania wykładni przepisów prawa krajowego

zgodnie z przepisami wspólnotowymi.

2. Dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy (art. 6 ust. 4 i 6

ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie

niewypłacalności pracodawcy, jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 ze

zm.) oznacza dzień złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości pracodawcy, gdy

w wyniku jego rozpoznania zostało wydane prawomocne postanowienie o od-

daleniu wniosku, ponieważ majątek pracodawcy oczywiście nie wystarcza na-

wet na zaspokojenie kosztów postępowania.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 grudnia

2006 r. sprawy z powództwa Ryszarda G. przeciwko Funduszowi Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych Biuru Terenowemu w Z.G. o zapłatę, na skutek skargi

kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Zielonej Górze z dnia 12 września 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2005 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Zielonej Górze oddalił powództwo Ryszarda G. przeciwko Fun-

duszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych-Biuru Terenowemu w Z.G. o

zapłatę kwoty 41.973,96 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 23 września 2004 r. w

związku z niewypłacalnością pracodawcy powoda I. Spółki z o.o. w Z.G.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w I. Spółce z o.o. (poprzednio

T. Spółka z o.o.) w Z.G. od 1 września 1991 r. do 31 stycznia 2004 r. Nakazem za-

płaty z dnia 16 marca 2004 r. [...] Sąd Rejonowy w Zielonej Górze zasądził na rzecz

powoda od I. Spółki z o.o. w Z.G. kwotę 29.613,96 zł tytułem wynagrodzenia za

pracę, a nakazem zapłaty z dnia 8 kwietnia 2004 r. [...] kwotę 12.360 zł tytułem od-

prawy pieniężnej. W dniu 27 lipca 2004 r. powód złożył wniosek do Biura Terenowego

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w Z.G. o wypłatę tych świad-

czeń, który został załatwiony odmownie. W dniu 10 września 2004 r. uprawomocniło

się postanowienie Sądu Rejonowego-Sądu Gospodarczego w Zielonej Górze oddala-

jące wniosek o ogłoszenie upadłości I. Spółki z o.o. w Z.G.

Sąd Rejonowy uznał, że powództwo jest bezzasadne, gdyż dzień 10 września

2004 r. (data uprawomocnienia się postanowienia oddalającego wniosek o ogłosze-

nie upadłości Spółki) należy uznać za dzień niewypłacalności pracodawcy w rozumie-

niu art. 3 ust. 2a ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowni-

czych w razie niewypłacalności pracodawcy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9,

poz. 85 ze zm.). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że od chwili rozwiązania stosunku

pracy powoda (31 stycznia 2004 r.) do dnia niewypłacalności pracodawcy (10 wrze-

śnia 2004 r.) upłynął okres dłuższy niż 6 miesięcy, zatem zgodnie z art. 6 ust. 1 i art.

6 ust. 2 pkt 2 i 3h tej ustawy powód nie może żądać od Funduszu Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych zapłaty świadczeń niewypłaconych mu przez pracodaw-

cę. Zdaniem Sądu Rejonowego, uregulowania ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o

ochronie roszczeń pracowniczych są zgodne z przepisami dyrektywy Rady nr

80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw

Państw Członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacal-

ności pracodawcy (Dz.U. WE L 283, s. 23; Dz.U. UE Polskie wydanie specjalne,

rozdz. 5, t. 1, s. 217), gdyż jej art. 4 daje państwom członkowskim prawo ogranicza-

3

nia odpowiedzialności instytucji udzielających gwarancji wypłaty należnych pracowni-

kom świadczeń. Dyrektywa ta została zmieniona dyrektywą Parlamentu Europej-

skiego i Rady nr 2002/74/WE z dnia 23 września 2002 r. zmieniającą dyrektywę

Rady 80/987/EWG w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich doty-

czących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. WE

L 270 z 23.03.2002, s. 10; Dz.U. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 4, s.

261), wskutek czego uchylono postanowienia dyrektywy 80/987/EWG ograniczające

odpowiedzialność gwaranta za niewypłacalność pracodawcy, ale państwa członkow-

skie miały obowiązek wdrożenia jej postanowień do dnia 8 października 2005 r.

Wyrokiem z dnia 12 września 2005 r [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Zielonej

Górze oddalił apelację powoda. W ocenie Sądu drugiej instancji, przewidziane w art.

6 ust. 4 i art. 6 ust. 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. czasowe ograniczenia przy

zaspokajaniu roszczeń pracowniczych mieszczą się w ramach swobody wyboru daty

pełnej implementacji postanowień dyrektywy 2002/74/WE przyznanej państwom

członkowskim Unii Europejskiej. Według Sądu Okręgowego, przepisy dyrektywy

80/987/EWG nie określają wprost pojęcia niewypłacalności pracodawcy i w tym za-

kresie odsyłają do ustawodawstw krajowych. W rozumieniu dyrektywy niewypłacal-

ność pracodawcy odnosi się do wszczęcia postępowania upadłościowego w jego

formalnoprawnym znaczeniu. Zgodnie z przepisami polskiego Prawa upadłościo-

wego i naprawczego, dopiero postanowienie sądu o ogłoszeniu upadłości dłużnika

stwarza możliwość zaspokojenia wierzycieli z majątku upadłego (masy upadłości).

Dyrektywa 80/987/EWG nie łączy - zdaniem Sądu Okręgowego - niewypłacalności

pracodawcy z momentem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, choć taki wnio-

sek jest niezbędny, aby sąd mógł ogłosić upadłość. Wniosek może być bowiem zwró-

cony, odrzucony lub oddalony z przyczyn niezwiązanych z niewypłacalnością praco-

dawcy. W ocenie Sądu Okręgowego, dyrektywa wiąże niewypłacalność z niezaspo-

kojeniem roszczeń pracowniczych z powodu złej kondycji finansowej pracodawcy o

charakterze stałym, a jej celem jest zagwarantowanie pracownikom zaspokojenia ich

roszczeń wobec pracodawcy. Powołując się na art. 249 Traktatu o ustanowieniu

Wspólnoty Europejskiej, Sąd Okręgowy zaznaczył, że dyrektywa nie stanowi źródła

indywidualnych roszczeń obywateli w państwie członkowskim, a jej bezpośredni sku-

tek może wystąpić dopiero wówczas, gdy nie zostanie transponowana do krajowego

porządku prawnego lub transpozycja okaże się wadliwa. Dyrektywa 80/987/EWG

została w całości implementowana do polskiej ustawy o ochronie roszczeń pracowni-

4

czych, a wynikające z niej ograniczenie czasowe w dochodzeniu roszczeń pracowni-

czych od Funduszu mieści się w ramach art. 4 w związku z art. 3 dyrektywy. Zdaniem

Sądu Okręgowego, oczekiwanie na uprawomocnienie się postanowienia oddalają-

cego wniosek o ogłoszenie upadłości, przewlekłość postępowania sądowego oraz

brak winy powoda w przekroczeniu terminu wskazanego w art. 6 ust. 4 i art. 6 ust. 6

ustawy, nie mają związku z celem dyrektywy 80/987/EWG, odnoszącym się wyłącz-

nie do formalnoprawnego znaczenia pojęcia niewypłacalności pracodawcy. Przekro-

czenie przez powoda terminu wskazanego w art. 6 ust. 4 i art. 6 ust. 6 ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych i związany z tym brak możliwości uzyskania świad-

czeń od Funduszu, nie może być korygowany przez zastosowanie art. 8 k.p. Przepis

ten nie stanowi samodzielnej podstawy uwzględnienia powództwa o zapłatę świad-

czeń, gdyż nie jest materialnoprawną podstawą roszczenia, a ochronie z punktu wi-

dzenia społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa lub zasad współżycia spo-

łecznego podlega tylko nabyte prawo podmiotowe. Skoro powód nie nabył prawa do

świadczeń z Funduszu, to przy braku innej materialnej podstawy roszczenia, nie pod-

lega ono ochronie z art. 8 k.p. Nadto, pozwany jako państwowy fundusz celowy, od-

mawiając powodowi wypłacenia dochodzonych świadczeń, nie podejmował działań

zmierzających do nadużycia prawa.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł powód, wskazując jako jej podstawy

naruszenie: 1) art. 6 ust. 4 i ust. 6 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w

związku z art. 8 k.p. „polegające na przyjęciu, iż nawet nieznaczne przekroczenie 6-

miesiecznego terminu, od dnia rozwiązania przez pracodawcę stosunku pracy z po-

wodem do dnia uprawomocnienia się postanowienia Sądu o oddaleniu wniosku o

ogłoszenie upadłości tego pracodawcy, stanowi wystarczającą podstawę do odmowy

wypłaty przysługującego powodowi zaległego wynagrodzenia za pracę oraz odprawy

(...) w sytuacji gdy rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło już w trakcie trwania postę-

powania o ogłoszenie upadłości pracodawcy, które wskutek przewlekłości zostało

zakończone dopiero po upływie 6 miesięcy od dnia rozwiązania stosunku pracy z

powodem, przy czym roszczenia powoda z tytułu zaległego wynagrodzenia za pracę

oraz odprawy zostały zasądzone w odrębnych postępowaniach sądowych prawo-

mocnymi wyrokami” oraz 2) art. 378 § 1 k.p.c. „polegające na nierozważeniu wszyst-

kich zarzutów zawartych w apelacji (...) przez niezastosowanie art. 8 k.p. w związku z

art. 6 ust. 6 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych, pomimo tego iż Sąd II in-

stancji zobowiązany był do rozważenia tego zarzutu w szczególności w odniesieniu

5

do występujących w niniejszej sprawie indywidualnych okoliczności faktycznych,

które w ocenie powoda mogą stanowić podstawę do zmiany zaskarżonej decyzji

Funduszu (...) z uwagi na naruszenie w niniejszej sprawie zasad współżycia społecz-

nego”. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powód wywiódł w szczególności, że rygory-

styczne stosowanie art. 6 ust. 4 i art. 6 ust. 6 ustawy o ochronie roszczeń pracowni-

czych stanowi „swoistą pułapkę” dla pracowników, z którymi pracodawca rozwiązał

stosunek pracy z przyczyn ekonomicznych, po złożeniu przez pracodawcę wniosku o

ogłoszenie jego upadłości w sytuacji, gdy przewlekłe rozpoznanie tego wniosku przez

sąd gospodarczy trwa tak długo, iż upływa 6-miesięczny termin pomiędzy dniem

ustania stosunku pracy, a dniem wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. W kon-

sekwencji, pracownicy z przyczyn przez siebie niezawinionych są pozbawieni uzy-

skania świadczeń od Funduszu. Dlatego - zdaniem powoda - przepisy ustawy o

ochronie roszczeń pracowniczych powinny być stosowane „liberalnie”, w ten sposób,

aby został zapewniony główny jej cel, czyli ochrona pracownika przed skutkami nie-

wypłacalności pracodawcy rozumianej jako niewykonanie jego zasadniczego zobo-

wiązania (wypłaty wynagrodzenia za pracę).

W stanowisku przedstawionym w trybie art. 3988

§ 1 k.p.c., Prokurator Gene-

ralny wyraził pogląd, że skarga kasacyjna powoda powinna być oddalona. Zdaniem

Prokuratora Generalnego, treść, jak i funkcja art. 6 ust. 4 i ust. 6 ustawy o ochronie

roszczeń pracowniczych są jednoznaczne i wynika z nich ograniczenie odpowiedzial-

ności Funduszu jedynie za okresy w nich wskazane. W związku z tym postępowanie

Funduszu, który odmówił powodowi wypłaty żądanych świadczeń, nie było nacecho-

wane nadużyciem prawa, a powód nie wskazał żadnych uzasadnionych okoliczności,

pozwalających na zastosowanie art. 8 k.p. Niezasadny - w ocenie Prokuratora Gene-

ralnego - jest także zarzut nieustosunkowania się przez Sąd drugiej instancji do

wszystkich zarzutów apelacyjnych. Na marginesie Prokurator Generalny zwrócił

uwagę, że zgodnie z art. 43 ust. 1 i 2 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 13 lipca

2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

(Dz.U. Nr 158, poz. 1121), osoby w sytuacji takiej jak powód, mimo legitymowania się

przez nich prawomocnymi orzeczeniami sądu, mogą w terminie do 30 czerwca 2007

r. wystąpić z pisemnym wnioskiem do biura terenowego Funduszu o wypłatę należ-

nych im świadczeń, nawet wówczas, gdy dotychczas nie mogły być im one wypła-

cone ze środków Funduszu z powodu uchybienia okresów wskazanych w art. 6

ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych z dnia 29 grudnia 1993 r.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na datę rozwiązania stosunku pracy powoda (31 styczeń 2004 r.)

oraz datę złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości pracodawcy powoda i datę upra-

womocnienia się postanowienia o oddaleniu wniosku o ogłoszenie jego upadłości (10

września 2004 r.) w sprawie mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 29 grudnia

1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

(jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 ze zm.), a nie ustawy z dnia 13 lipca

2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy

(Dz.U. Nr 158, poz. 1121). Zgodnie z art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 grudnia 1993

r., w razie niewypłacalności pracodawcy niezaspokojone roszczenia pracownicze

podlegają zaspokojeniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracow-

niczych, co dotyczy w szczególności roszczeń powoda o wynagrodzenie za pracę

(art. 6 ust. 2 pkt 2) oraz odprawy pieniężnej przysługującej w razie rozwiązania sto-

sunku pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy (art. 6 ust. 2 pkt 3 lit. h). Według

art. 6 ust. 4 tej ustawy, wynagrodzenie za pracę podlega zaspokojeniu za okres nie

dłuższy niż 3 miesiące poprzedzające dzień wystąpienia niewypłacalności praco-

dawcy albo za okres nie dłuższy niż 3 miesiące poprzedzające ustanie stosunku

pracy, jeżeli ustanie stosunku pracy przypada w czasie nie dłuższym niż 6 miesięcy

poprzedzających dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy, a według art. 6

ust. 6, odprawa pieniężna podlega zaspokojeniu, jeżeli ustanie stosunku pracy nastą-

piło w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy poprzedzających dzień wystąpienia

niewypłacalności pracodawcy lub w okresie nie dłuższym niż 4 miesiące następujące

po tym dniu. Jeżeli za dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy powoda

uznać datę uprawomocnienia się postanowienia o oddaleniu wniosku o ogłoszenie

jego upadłości (10 września 2004 r.), to rozwiązanie stosunku pracy powoda nastą-

piło w takiej dacie (31 styczeń 2004 r.), że nie są spełnione warunki (terminy) okre-

ślone w art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. Problem prawny powstający

na tle wykładni art. 6 ust. 4 i 6 ustawy sprowadza się do interpretacji występującego

w nich pojęcia „dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy”. Powód uważa, że

należy przez nie rozumieć dzień złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości praco-

dawcy, a Sądy obu instancji przyjęły, że jest to dzień uprawomocnienia się postano-

wienia o oddaleniu wniosku o ogłoszenie jego upadłości. Wykładnia Sądów opiera

7

się na identyfikacji pojęcia użytego w art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z identycznym sformuło-

waniem użytym w art. 3 ust. 2a. Jest to wykładnia dość oczywista, gdyż art. 3 ust. 2a

ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. można traktować wręcz jako rodzaj definicji ustawo-

wej, skoro przepis ten stwierdza, że za dzień wystąpienia niewypłacalności praco-

dawcy uważa się datę postanowienia sądu o ogłoszeniu upadłości, dzień uprawo-

mocnienia się orzeczenia sądowego wydanego w okolicznościach określonych w ust.

1 pkt 2-4 (odrzucenie wniosku o ogłoszenie upadłości pracodawcy z powodu niezło-

żenia przez wierzyciela zaliczki na koszty postępowania, oddalenie wniosku o ogło-

szenie upadłości pracodawcy, ponieważ jego majątek oczywiście nie wystarcza na-

wet na zaspokojenie kosztów postępowania, umorzenie postępowania upadłościo-

wego, ponieważ majątek masy nie wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postę-

powania lub wierzyciel, na którego wniosek upadłość była ogłoszona, nie złożył za-

liczki na koszty postępowania, a zachodzi brak płynnych funduszów na te koszty),

dzień, w którym wystąpiły okoliczności określone w ust. 2 pkt 1 lub 3, albo dzień

wszczęcia postępowania likwidacyjnego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2. W okoliczno-

ściach faktycznych rozpoznawanej sprawy, za dzień wystąpienia niewypłacalności

pracodawcy w rozumieniu art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. należy

więc uznać dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądowego o oddaleniu wniosku o

ogłoszenie upadłości pracodawcy, ponieważ jego majątek oczywiście nie wystarcza

nawet na zaspokojenie kosztów postępowania. Przyjęcie takiej wykładni oznacza

bezzasadność roszczeń powoda, a trafnie Sąd drugiej instancji wskazuje, że ich pod-

stawą nie może być art. 8 k.p. (w tym zakresie zarzut skargi kasacyjnej jest bezza-

sadny). Przepis ten nie może być bowiem podstawą materialnoprawną roszczenia, a

nadto z przyczyn wskazanych przez Sąd drugiej instancji nie można twierdzić, aby

pozwany postępował niezgodnie z zasadami współżycia społecznego.

Należy jednak zauważyć, że powód powołując się na zasady współżycia spo-

łecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa, nie tyle zmierza do oparcia

swoich roszczeń na art. 8 k.p., co wskazuje na argumenty zmierzające do funkcjonal-

nej wykładni pojęcia „dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy” w rozumieniu

art. 6 ust. 4 i 6 ustawy, w odmiennym znaczeniu niż użyte w jej art. 3 ust. 2a. W isto-

cie powód wywodzi, że identyfikacja tych pojęć prowadzi do wypaczenia celu ustawy,

jakim jest zaspokojenie przez Fundusz roszczeń pracowniczych niewypłaconych

przez pracodawcę, w sytuacji, gdy złożenie wniosku o upadłość pracodawcy (jego

data), a przede wszystkim czas trwania postępowania sądowego w przedmiocie tego

8

wniosku (data uprawomocnienia się orzeczenia) są całkowicie niezależne od pracow-

nika. Możliwość dokonania takiej wykładni musi być rozważona i niejako całkowicie

naturalne jest w tym zakresie odwołanie się do prawa europejskiego i jego wykładni

dokonanej przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości (ETS), skoro polskie ustawo-

dawstwo w istocie wdraża do krajowego systemu prawnego regulacje prawa europej-

skiego. Powód w toku postępowania przed Sądami pierwszej i drugiej instancji powo-

ływał się na uregulowania zawarte w prawie europejskim. Jednakże w skardze kasa-

cyjnej nie przedstawił w tym zakresie żadnych zarzutów, a w szczególności nie pod-

niósł zarzutów naruszenia przepisów wskazanych wyżej dyrektyw, czy niezgodności

przepisów prawa polskiego z nimi. Na wstępie należy więc rozważyć, czy Sąd Naj-

wyższy może (powinien) przeprowadzić analizę w tym zakresie, skoro rozpoznaje

skargę kasacyjną w granicach jej podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.), a więc (poza nie-

ważnością postępowania) nie może rozpoznawać naruszenia przepisów niewskaza-

nych w skardze (także przepisów prawa europejskiego).

W tym zakresie Sąd Najwyższy zważył, że zgodnie z art. 234 Traktatu ustana-

wiającego Wspólnotę Europejską (poprzednio art. 177 TWE), Trybunał Sprawiedliwo-

ści (ETS) jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym: a) o wykładni tego

Traktatu; b) o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje Wspólnoty; c) o

wykładni statutów organów utworzonych aktem Rady, gdy te statuty to przewidują. W

przypadku, gdy pytanie z tym związane jest podniesione przed sądem jednego z

Państw Członkowskich, sąd ten może, jeśli uzna, że decyzja w tej kwestii jest nie-

zbędna do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o

rozpatrzenie tego pytania. W przypadku, gdy takie pytanie jest podniesione w spra-

wie zawisłej przed sądem krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu

według prawa wewnętrznego, sąd ten jest zobowiązany wnieść sprawę do Trybunału

Sprawiedliwości. Z przepisu tego wynika obowiązek Sądu Najwyższego przedstawie-

nia Trybunałowi pytania prawnego (prejudycjalnego) w przypadku, gdy dla rozstrzy-

gnięcia sprawy konieczna jest wykładnia aktów przyjętych przez instytucje Wspól-

noty. Zgodnie z wyrokiem ETS z dnia 16 stycznia 1974 r., C-166/73, w sprawie

Rheinmühlen-Düsseldorf przeciwko Einfuhr- und Vorratsstelle für Getreide und

Futtermittel (ECR 1974, s. 33 - patrz np.: A. Wróbel: Pytania prawne sądów państw

członkowskich Unii Europejskiej wnoszone do Europejskiego Trybunału Sprawiedli-

wości na podstawie art. 234 TWE [w:] Sąd Najwyższy wobec prawa i praktyki Unii

Europejskiej, pod red. W. Sanetry, Wrocław 2003, s. 61), istnienie reguły prawa krajo-

9

wego, według której sąd jest związany w kwestiach prawnych orzeczeniami sądu

wyższej od niego instancji nie może samo w sobie pozbawiać uprawnienia przewi-

dzianego art. 177 TWE do wnoszenia spraw do Trybunału. Wynika z niego zasada,

że żaden przepis prawa krajowego (także art. 39813

§ 1 k.p.c.) nie może stanowić

przeszkody w przedstawieniu Trybunałowi zagadnienia prejudycjalnego (zasadę tę

Trybunał potwierdził w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 grudnia 1995 r., C-430/93 i C-

431/93, w sprawie Joroen van Schijndel i Johannes Nicolaas van Veen przeciwko

Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten, ECR 1995, s. I-4705, a co do konse-

kwencji niezwrócenia się z pytaniem do Trybunału, por. wyrok ETS z dnia 30 wrze-

śnia 2003 r., C-224/01, w sprawie Gerhard Kobler przeciwko Austrii, ECR 2003, s. I-

10239; Kwartalnik Prawa Publicznego 2003 nr 4, s. 175 z glosą N. Półtorak - patrz

też: W. Sanetra: W kwestii odpowiedzialności za wyrządzenie szkody przez wydanie

orzeczenia niezgodnego z prawem wspólnotowym, Europejski Przegląd Sądowy

2006 nr 3, s. 7 oraz wyrok ETS z dnia 13 czerwca 2006 r., C-173/03, w sprawie Tra-

ghetti del Mediterraneo SpA w likwidacji przeciwko Republice Włoskiej, Dz.U.UE.C.

2006 Nr 190, poz. 1 - patrz też: Pytanie prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości

Wspólnot Europejskich, pod redakcją M. Wąsek-Wiaderek i E. Wojtaszek-Mik, War-

szawa 2006). Ponieważ jest oczywiste, że prawo europejskie zawiera regulacje doty-

czące przedmiotu rozpoznawanej sprawy, to konieczne jest rozważenie obowiązku

zwrócenia się do ETS z zagadnieniem prawnym. Sąd Najwyższy nie miałby obo-

wiązku zwrócenia się do Trybunału z pytaniem prawnym dotyczącym wykładni prawa

wspólnotowego, gdyby Trybunał dokonał już wykładni określonych przepisów prawa

wspólnotowego w podobnych sprawach lub prawidłowe ich zastosowanie było tak

oczywiste, że nie nasuwałoby wątpliwości (wyroki ETS z dnia 27 marca 1963 r., C-

28/62, C-29/62 i C-30/62, w sprawie Da Costa, ECR 1963, s. 61; z dnia 6 paździer-

nika 1982 r., C-283/81, w sprawie Cilfit, ECR 1982, s. 3415, z dnia 15 września 2005

r., C-495/03, w sprawie Intermodal Transports, ECR 2005, pkt 33, z dnia 6 grudnia

2005 r., C-461/03, w sprawie Gaston Schul Douane, ECR 2005, s. I-10513). W

pierwszej kolejności należy więc ocenić, czy Trybunał nie dokonał już wykładni odpo-

wiednich postanowień wskazanej wyżej dyrektywy w sprawach podobnych do

rozpoznawanej. Konieczne jest w tym zakresie rozważenie, czy rozstrzygnięcie roz-

poznawanej sprawy zależy od wykładni przepisów dyrektywy Rady nr 80/987/EWG z

dnia 20 października 1980 r. w jej brzmieniu pierwotnym, czy też w brzmieniu ustalo-

nym dyrektywą nr 2002/74/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września

10

2002 r. Gdyby występowała potrzeba dokonania wykładni przepisów dyrektywy w jej

zmienionym brzmieniu, to konieczne byłoby zwrócenie się z pytaniem prawnym do

Trybunału, gdyż nie dokonał on jeszcze wykładni jej istotnie zmienionych przepisów.

Jednakże dyrektywa nr 2002/74/WE weszła w życie w dniu 8 października 2002 r., a

państwa członkowskie były zobowiązane wprowadzić w życie przepisy ustawowe,

wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania tej dyrektywy przed dniem 8

października 2005 r. (art. 2 ust. 1 akapit 1). Przepisy wprowadzające zmienioną dy-

rektywę mają zastosowanie do niewypłacalności pracodawcy występującej po dacie

ich wejścia w życie. Natomiast, jeżeli nie wprowadzono do dnia 8 października 2005

r. przepisów krajowych wprowadzających zmienioną dyrektywę, to państwo człon-

kowskie było związane przepisami dyrektywy nr 80/987/EWG w jej pierwotnym

brzmieniu. Polska przed dniem 8 października 2005 r. nie wprowadziła przepisów

wdrażających postanowienia dyrektywy nr 2002/74/WE, a więc do tego dnia Polskę

obowiązywały postanowienia dyrektywy nr 80/897/EWG w brzmieniu pierwotnym,

które wdrażała ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. Ponieważ odpowiednie przepisy dy-

rektywy nr 80/897/EWG w jej pierwotnym brzmieniu były już przedmiotem wykładni

Trybunału, to nie występuje obowiązek zwrócenia się przez Sąd Najwyższy o ich wy-

kładnię.

W tym miejscu trzeba powrócić do pytania, czy Sąd Najwyższy powinien roz-

ważyć przepisy prawa europejskiego, gdy ich naruszenie nie zostało wskazane jako

podstawa skargi kasacyjnej, a nie występuje obowiązek zwrócenia się o ich wykład-

nię do ETS. W tym zakresie Trybunał we wskazanym wyroku z dnia 14 grudnia 1995

r., C-430/93 i C-431/93, w sprawie Joroen van Schijndel, stwierdził, że w postępowa-

niu dotyczącym praw i obowiązków cywilnoprawnych, którymi strony swobodnie roz-

porządzają, do sędziego krajowego należy zastosowanie przepisów art. 3 lit. f), 85,

86 i 90 Traktatu, nawet jeśli strona, w której interesie leży ich zastosowanie, nie po-

wołała się na nie, w przypadku gdy jej prawo krajowe pozwala na takie zastosowanie;

prawo wspólnotowe nie wymaga, żeby sądy krajowe podnosiły z urzędu zarzut naru-

szenia przepisów wspólnotowych, jeśli rozpoznanie tego zarzutu wymagałoby od

nich zrzeczenia się bierności, do której są zobowiązane, poprzez wyjście poza za-

kres sporu określonego przez strony oraz opierania się na faktach i okolicznościach

innych niż te, na których opiera się w swej skardze strona mająca interes w zastoso-

waniu takich przepisów. Oznacza to, że co do zasady Sąd Najwyższy nie ma obo-

wiązku rozważania ewentualnego naruszenia przepisów prawa wspólnotowego, je-

11

żeli strona nie wskazała naruszenia tych przepisów jako podstawy skargi kasacyjnej

(art. 39813

§ 1 k.p.c.). Potrzeba taka jednak występuje, gdy jest oczywiste, że prze-

pisy prawa wspólnotowego regulują ten sam przedmiot co prawo krajowe i występuje

możliwość ich bezpośredniego zastosowania lub konieczność wykładni przepisów

krajowych zgodnie z przepisami wspólnotowymi. Jeżeli więc strona zarzuca błędną

wykładnię przepisów prawa krajowego to należy taki zarzut rozważyć, uwzględniając

przepisy prawa wspólnotowego i ich wykładnię dokonaną przez Trybunał Sprawiedli-

wości, ewentualnie przy zarzucie błędnego zastosowania przepisu prawa krajowego,

rozważyć, czy nie pozostaje on w sprzeczności z przepisem prawa wspólnotowego,

który ma bezpośrednie zastosowanie. Nie oznacza to bynajmniej wyjścia poza gra-

nice podstaw skargi kasacyjnej, gdyż praktycznie zawsze wykładnia i zastosowanie

przepisu, którego naruszenie zostało wskazane jako podstawa skargi, wymaga doko-

nania jego wykładni (zastosowania) z uwzględnieniem innych przepisów (w tym przy-

padku prawa europejskiego).

W tym zakresie Sąd Najwyższy zważył, że przepisy dyrektywy nr 80/897/EWG

w jej pierwotnym brzmieniu podlegałyby bezpośredniemu zastosowaniu w polskim

porządku prawnym, gdyby okazało się, że ustawa z dnia 29 grudnia 1993 r. jest z

nimi niezgodna. Podmioty prywatne mogą się bowiem powoływać w sporach prze-

ciwko państwu na postanowienia dyrektyw, których treść jest bezwarunkowa i wystar-

czająco precyzyjna, jeżeli państwo nie wdrożyło dyrektywy do prawa krajowego w

wyznaczonym terminie albo wdrożyło ją w sposób niepełny lub wadliwy. Pojęcie

„państwo” jest w orzecznictwie Trybunału rozumiane szeroko i dotyczy również jed-

nostek organizacyjnych podlegających władzom publicznym lub przez nie kontrolo-

wanym (postanowienie ETS z dnia 26 maja 2005 r., C-297/03, w sprawie Sozialhil-

feverband Rohrbach, ECR 2005, s. I- 4305 oraz wyroki ETS z dnia 26 lutego 1986 r.,

C-152/84, w sprawie Marshall, ECR 1986, s. 723, z dnia 22 czerwca 1989 r., C-

103/88, w sprawie Fratelli Costanzo, ECR 1989, s. 1839 oraz z dnia 12 lipca 1990 r.,

C-188/89, w sprawie Foster, ECR, s. I-3313). Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, który jest państwowym funduszem celowym posiadającym osobo-

wość prawną, należy do podmiotów, które w orzecznictwie Trybunału uznawane są

za „państwo”. W sprawie wywierania bezpośredniego skutku przez przepisy dyrek-

tywy nr 80/987/EWG, Trybunał wypowiedział się już w wyroku z dnia 19 listopada

1991 r., C-6/90 i C-9/90, w sprawie Andrea Francovich i Danila Bonifaci i inni prze-

ciwko Republice Włoskiej (ECR 1991, s. I- 5357), w wyroku z dnia 16 grudnia 1993

12

r., C-334/92, w sprawie Teodoro Wagner Miret przeciwko Fondo de Garantía Salarial

(ECR 1993, s. I-6911) oraz w wyroku z dnia 18 października 2001 r., C-441/99, w

sprawie Riksskatteverket przeciwko Soghra Gharehveran (ECR 2001, s. I-7687).

Powód mógłby więc skutecznie wywodzić swoje roszczenia bezpośrednio z art. 3

ust. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy nr 80/987/EWG w jej pierwotnym brzmieniu, gdyby pol-

skie przepisy były z nimi niezgodne.

Przepisy art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. rozumiane w ten

sposób, że przez „dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy” należy rozumieć

dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądowego o oddaleniu wniosku o ogłoszenie

upadłości pracodawcy, ponieważ jego majątek oczywiście nie wystarcza nawet na

zaspokojenie kosztów postępowania, byłyby sprzeczne z art. 3 ust. 2 i art. 4 ust. 2

dyrektywy nr 80/987/EWG w jej pierwotnym brzmieniu, według wykładni dokonanej

przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości. Trybunał bowiem w wyrokach z dnia 10

lipca 1997 r., C-373/95, w sprawie Federica Maso i inni oraz Graziano Gazzetta i inni

przeciwko Istituto nazionale della previdenza sociale [INPS] i Republice Włoskiej

(ECR 1997, s. I-4051), z dnia 10 lipca 1997 r., C-94/95 i C-95/95, w sprawie Danila

Bonifaci i inni oraz Wanda Berto i inni przeciwko Istituto nazionale della previdenza

sociale [INPS]) (ECR 1997, s. I-3969) oraz z dnia 15 maja 2003 r., C-160/01, w spra-

wie Karin Mau przeciwko Bundesanstalt für Arbeit (ECR 2003, s. I-4791) stwierdził,

że określenie „termin zaistnienia niewypłacalności pracodawcy”, które zostało użyte

w art. 3 ust. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy nr 80/987/EWG, należy rozumieć w ten spo-

sób, że oznacza ono dzień wniesienia wniosku o otwarcie postępowania upadłościo-

wego, a nie dzień wydania w następstwie tego wniosku orzeczenia o otwarciu postę-

powania upadłościowego lub o odmowie wszczęcia postępowania ze względu na

niewystarczające aktywa pracodawcy. W uzasadnieniach tych wyroków Trybunał

stwierdził między innymi, że chociaż zastosowanie systemu ochrony pracowników

ustanowionego przez dyrektywę wymaga zarówno wniesienia wniosku o wszczęcie

postępowania w celu zbiorowego zaspokojenia roszczeń wierzycieli, określonego

przez ustawodawstwo państwa członkowskiego, jak i formalnego orzeczenia otwiera-

jącego takie postępowanie, to określenie niezapłaconych roszczeń, które są gwaran-

towane na podstawie dyrektywy, jest dokonywane, zgodnie art. 3 ust. 2 tiret pierwsze

i art. 4 ust. 2 tiret pierwsze, w stosunku do terminu zaistnienia niewypłacalności pra-

codawcy, który nie musi koniecznie pokrywać z dniem wydania orzeczenia. Za oczy-

wiste Trybunał uznał, że orzeczenie o wszczęciu postępowania w celu zbiorowego

13

zaspokojenia roszczeń wierzycieli (o ogłoszeniu upadłości) może być wydane długo

po wniesieniu wniosku o otwarcie postępowania lub po zakończeniu okresów zatrud-

nienia, do których odnosi się niezapłacone wynagrodzenie, a więc gdyby termin wy-

stąpienia niewypłacalności pracodawcy był zależny od spełnienia warunków ustano-

wionych w art. 2 ust. 1 dyrektywy, zapłata wynagrodzenia, biorąc pod uwagę okresy

wskazane w art. 4 ust. 2, mogłaby nigdy nie być gwarantowana przez dyrektywę z

przyczyn całkowicie niezwiązanych z zachowaniem pracowników. Ten ostatni skutek

byłby sprzeczny z celem dyrektywy, którym jest, jak to zostało wyjaśnione w pierw-

szym ustępie jej preambuły, ustanowienie minimalnego poziomu wspólnotowej

ochrony pracowników w razie niewypłacalności pracodawcy. Trybunał stwierdził więc,

że biorąc pod uwagę zarówno społeczny cel dyrektywy, jak i konieczność precyzyj-

nego ustalenia okresów referencyjnych, określenie „termin zaistnienia niewypłacalno-

ści pracodawcy”, użyte w art. 3 ust. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy, należy rozumieć jako

oznaczające dzień wniesienia wniosku o wszczęcie postępowania w celu zbiorowego

zaspokojenia roszczeń wierzycieli, z tym że gwarantowane świadczenia nie mogą

zostać przyznane przed dniem wydania orzeczenia wszczynającego takie postępo-

wanie lub stwierdzającego, że przedsiębiorstwo zostało definitywnie zamknięte, gdy

aktywa są niewystarczające.

Oznacza to, że art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. rozumiane w

ten sposób, że użyte w nich określenie „dzień wystąpienia niewypłacalności praco-

dawcy” to dzień wydania lub uprawomocnienia się orzeczenia sądowego wydanego

w następstwie wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego, byłyby niegodne

z art. 3 ust. 2 tiret pierwsze i art. 4 ust. 2 tiret pierwsze dyrektywy nr 80/987/EWG w

jej pierwotnym brzmieniu. Pojęcie „termin zaistnienia niewypłacalności pracodawcy”

w tych przepisach dyrektywy nr 80/987/EWG, zgodnie z wykładnią ETS, oznacza

bowiem dzień, w którym został złożony wniosek o wszczęcie postępowania upadło-

ściowego, a nie dzień wydania (a tym bardziej uprawomocnienia się) orzeczenia w

następstwie takiego wniosku. Sąd krajowy, interpretując przepisy prawa krajowego

(wydane przed, jak i po wydaniu dyrektywy), jest obowiązany dokonywać wykładni

tych przepisów - tak dalece, jak jest to możliwe- w świetle brzmienia i celu dyrek-

tywy, aby osiągnąć wynik odpowiadający jej celowi i treści (wyżej powołany wyrok

ETS, C-160/01, w sprawie Mau oraz wyroki z dnia 13 listopada 1990 r., C-106/89, w

sprawie Marleasing, ECR 1990, s. I-4135, z dnia 16 grudnia 1993 r., C-334/92, w

sprawie Wagner Miret, ECR 1993, s. I-6911 i z dnia 10 lutego 2000 r., C-270/97, C-

14

271/97, w sprawie Deutsche Post, ECR 2000, s. I-929, pkt 62). W celu zapewnienia

w drodze wykładni zgodności art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. z prze-

pisami dyrektywy nr 80/987/EWG należy odejść od interpretacji użytego w nich okre-

ślenia „dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy” w powiązaniu z definicją

niewypłacalności pracodawcy zawartą w art. 3 ustawy (w rozważanym przypadku art.

3 ust. 2a). Tak jak Trybunał Sprawiedliwości, trzeba uznać, że takie powiązanie by-

łoby niezgodne ze społecznym celem ustawy i potrzebą precyzyjnego określenia

okresów referencyjnych. Przepisy art. 3 i art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia

1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych wdrażają postanowienia art. 2 ust. 1 oraz

art. 3 ust. 2 tiret pierwsze i art. 4 ust. 2 tiret pierwsze dyrektywy nr 80/987/EWG, a ich

treść w znacznym stopniu stanowi powtórzenie przepisów dyrektywy. Tym samym

sposób, w jaki Trybunał dokonał wykładni art. 3 ust. 2 i art. 4 ust. 2 dyrektywy, powi-

nien zostać zastosowany przy wykładni art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia

1993 r. Pogląd, że art. 6 ust. 4 i 6 tej ustawy należy wykładać w powiązaniu z jej art.

3 ust. 2a, byłby w istocie podważeniem prawidłowości dokonanej przez Trybunał wy-

kładni art. 3 ust. 2 tiret pierwsze i art. 4 ust. 2 tiret pierwsze dyrektywy nr

80/987/EWG.

Prowadzi to do wniosku, że przez „dzień wystąpienia niewypłacalności praco-

dawcy” w rozumieniu art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie

roszczeń pracowniczych należy rozumieć dzień złożenia wniosku o ogłoszenie upa-

dłości pracodawcy, jeżeli w wyniku jego rozpoznania zostało wydane i uprawomoc-

niło się orzeczenie o oddaleniu wniosku, ponieważ majątek pracodawcy oczywiście

nie wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji.

========================================