III CZP 131/06

Uchwała z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 131/06

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariusza L. przeciwko Krystynie L. o

opróżnienie lokalu mieszkalnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 21 grudnia 2006 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Kielcach postanowieniem z dnia 17

sierpnia 2006 r.:

„1. Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie przeciwko byłemu

małżonkowi o opróżnienie lokalu z powództwa żołnierza zawodowego, który na

mocy art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 1203) zachował prawo do osobnej kwatery stałej

przydzielonej mu w trakcie trwania związku małżeńskiego przy uwzględnieniu

małżonka przy ustalaniu powierzchni mieszkalnej, gdy nie zachodzi sytuacja

określona w art. 23 ust. 2 tej ustawy;

2. w przypadku udzielenia na powyższe pytanie odpowiedzi twierdzącej – czy

żołnierzowi zawodowemu, który zachował prawo do osobnej kwatery stałej

przydzielonej mu w trakcie trwania małżeństwa przy uwzględnieniu małżonka przy

ustalaniu powierzchni mieszkalnej służy skuteczne roszczenie o nakazanie

opróżnienia tej kwatery przez rozwiedzionego małżonka, w sytuacji gdy małżeństwo

zostało rozwiązane przez rozwód przed dniem 1 lipca 2004 r.– w okresie

obowiązywania art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu

Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.95.86.433) – w oparciu o przepisy art.

690 k.c. w związku z art. 222 § 1 k.c. czy też art. 718 § 1 w związku z art. 715 k.c.

lub 716 k.c. i w związku z art. 281

k.r.o. lub inne?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa żołnierza

zawodowego pełniącego służbę stałą, przeciwko rozwiedzionemu małżonkowi

o opróżnienie lokalu przydzielonego jako kwatera stała, jeżeli przydział został

dokonany przed utratą mocy obowiązującej art. 28 ustawy z dnia 22 czerwca

1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr

86, poz. 433 ze zm., jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 368 ze zm.) i

uwzględniał małżonka przy ustalaniu powierzchni mieszkalnej, a pozew

wniesiono po tej dacie;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienie prawne przy rozpoznawaniu apelacji

powoda Mariusza L. w sprawie o opróżnienie i wydania mu przez Krystynę Ł.

określonego lokalu mieszkalnego stanowiącego kwaterę przyznaną w lutym 1997 r.

powodowi jako żołnierzowi zawodowemu decyzją dyrektora Oddziału Regionalnego

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. W chwili przydziału powód pozostawał w

związku małżeńskim i okoliczność ta była uwzględniana przy ustalaniu powierzchni

mieszkalnej. W 1998 r. został orzeczony rozwód związku małżeńskiego stron, a

następnie powód wystąpił przeciw Krystynie L. z powództwem o opróżnienie i

wydania mu lokalu. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo, stwierdzając brak legitymacji czynnej

powoda. Według oceny tego Sądu, prawo do osobnej kwatery stałej nie stanowi

majątku wspólnego, a art. 222 k.c. ani jakikolwiek inny przepis nie uzasadnia

roszczenia windykacyjnego na rzecz uprawnionego żołnierza. Ponadto art. 1a

ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31,

poz. 266 ze zm.) nie dopuszcza stosowania przepisów o najmie lokali, natomiast

roszczenie takie przysługuje Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Sąd Rejonowy

dopuszczałby jednak żądanie opróżnienia lokalu zgłoszone bezpośrednio przez

rozwiedzionego żołnierza uprawnionego do kwatery dopiero w razie rozwiązania

związku małżeńskiego po utracie mocy obowiązującej art. 28 ustawy z dnia 22

czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.

Nr 86, poz. 433 ze zm., jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 368 ze zm. – dalej:

"u.z.S.Z.R.P.").

Rozpoznając apelację powoda od tego wyroku Sąd Okręgowy powziął

wątpliwości sformułowane w postanowieniu i uzasadniając je wskazał, że kwatera

stanowiąca przedmiot sprawy nie znajduje się w budynku określonym w art. 55 ust.

1-3 u.z.S.Z.R.P., dlatego sytuację prawną stron procesu po orzeczeniu rozwodu

regulował art. 28 ust. 1 u.z.S.Z.R.P. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie części przedstawionego zagadnienia wymaga wyjaśnienia,

czy sprawa między małżonkami po orzeczeniu rozwodu o opróżnienie lokalu

będącego kwaterą stałą przydzieloną jednemu z nich jako żołnierzowi zawodowemu

jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c. oraz stwierdzenia, czy – będąc

sprawą cywilną – nie została przekazana do właściwości sądu szczególnego,

niebędącego sądem powszechnym albo innego organu (art. 2 § 1 i 3 k.p.c.). Jako

punkt wyjścia rozważań należy przyjąć ustalenie sądu rozpoznającego sprawę

merytorycznie odnośnie do przydzielenia powodowi kwatery stałej z

„uwzględnieniem” żony, obecnie pozwanej.

Przydział kwatery dokonywany był na wniosek żołnierza, z tym że przepisy

ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych w ówczesnym brzmieniu nie pomijały

regulacji uprawnień członków rodziny. W szczególności art. 23 ust. 2 stwierdzał

nabycie prawa do kwatery w razie śmierci żołnierza przez stale zamieszkałych

członków rodziny na czas posiadania uprawnień do renty. Wymagało to wydania

przez szefa Agencji decyzji o charakterze deklaratoryjnym, mającej znacznie

legitymująco-porządkowe. W art. 26 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawa wymieniała małżonka

jako osobę, którą się uwzględnia w ramach przysługującej powierzchni. Zwrot o

„przysługiwaniu" można odnosić wyłącznie do osoby żołnierza, jednak takiej

ścieśniającej interpretacji przeczy art. 26 ust. 4 u.z.S.Z.R.P. sprzed zmiany z

2004 r., w którym mowa o dodatkowej powierzchni mieszkalnej przyznanej na stałe

członkom rodzin żołnierzy zawodowych. Z ust. 5 wynikało, że ustawodawca wiąże

uprawnienia do powierzchni dodatkowej przysługującej rodzinie z każdym jej

członkiem, oddzielnie ustalając w ust. 6 górną granicę w postaci jednego pokoju dla

jednej osoby. Sformułowania te uzasadniają wniosek, że przydział kwatery

dokonywany na rzecz jednej osoby kwalifikowanej rodzajem służby w

rzeczywistości zaspokajał potrzeby całej rodziny, tj. każdego – odpowiednio

bliskiego – jej członka.

Artykuł 28 zawierał rozbudowaną regulację zmierzającą do porządkowania

stosunków wynikłych z orzeczenia rozwodu. Przepisy potwierdzały – jako zasadę –

prawo obojga do dalszego zamieszkiwania w dotychczasowej kwaterze, z

wyjątkami kwalifikowanymi przeznaczeniem lub położeniem budynków, przy czym

w razie pozostawienia kwatery żołnierzowi, jego małżonek uzyskiwał lokal

zamienny. Chwilę miarodajną dla oceny potrzeb rozwiedzionych małżonków

stanowił dzień uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód.

Przytoczone przepisy wskazują, że decyzja o przydziale kwatery, wydana

niewątpliwie tylko ze względu na stosunek służby, wywierała dalej idące skutki niż

wynikałoby z powierzchownego odczytania jej jako aktu dotyczącego wyłącznie

żołnierzy. Gdyby tak było, niezrozumiałe byłoby unormowanie skutków rozwodu i

nakładanie na dyrektora właściwego oddziału Agencji obowiązku zabezpieczania

potrzeb mieszkaniowych małżonka żołnierza. (...) Uwzględnienie małżonka

żołnierza przy dokonywaniu przydziału miało charakter samoistnego uprawnienia,

ponieważ miało charakter stały, nieograniczony wolą adresata przydziału, z

konsekwencjami wykraczającymi poza okres istnienia małżeństwa.

Akcesoryjność tego uprawnienia wobec przydziału ma określone granice. Nie

mogło ono powstać i utrzymać się bez decyzji o przydziale, ale z chwilą powstania

nie było zależne od woli żołnierza, adresata decyzji. Można też uznać, że po

nabyciu uprawnień do zajmowania kwatery przez obydwoje, treść uprawnień nie

różniła się w istotny sposób od innych form prawnego władania lokalem

mieszkalnym, takich jak najem lub wykonywanie spółdzielczego prawa do lokalu.

Artykuł 281

k.r.o., wprowadzony po dniu 20 stycznia 2005 r., nie zmienia stanu

prawnego, lecz potwierdza wnioski płynące dotychczas z wykładni przepisów

dotyczących wspólnego zajmowania przez małżonków lokalu przydzielonego

jednemu z nich. Nie ma zatem dostatecznej podstawy do konstruowania między

małżonkami stosunku użyczenia zakładającego istnienie umowy z wyraźną

przewagą uprawnionego do rzeczy (art. 710 i 716 k.c.). W konsekwencji nie sposób

uznać, aby orzeczenie rozwodu stanowiło zdarzenie przekształcające istniejący

stosunek w umowę użyczenia, niezależnie od woli stron.

Pod rządem art. 28 u.z.S.Z.R.P. stan powstały w wyniku orzeczenia rozwodu

można było określić jako współuprawnienie do używania lokalu niebędące jednak

najmem ani innym stosunkiem prawnym zobowiązaniowym, a tym bardziej prawem

rzeczowym. Ponieważ przepisy art. 28 ust. 3-5 limitowały zakres pomocy, której

mogli oczekiwać od Agencji rozwiedzeni małżonkowie, rozwiązanie problemu

wspólnego zamieszkiwania w znacznej mierze należało do nich. Jak wspomniano,

art. 28 u.z.S.Z.R.P. został uchylony przez art. 1 pkt 18 ustawy zmieniającej, której

art. 23 dotyczy spraw małżonków rozwiedzionych. Należy zgodzić się z

zapatrywaniem Sądu Okręgowego, że przepis ten odnosi się również do małżonka

żołnierza. Ponieważ przepisy ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych nie

przewidywały przydziału takich kwater kilku osobom niezwiązanym węzłem

rodzinnym, użyta forma gramatyczna (liczba mnoga w odniesieniu do podmiotu, a

liczba pojedyncza do przedmiotu, czyli lokalu) upoważnia do wniosku, że w ten

sposób wyrażono normę regulującą sytuację małżonków rozwiedzionych

uprawnionych do jednego lokalu (kwatery). Stosownie do art. 28 mogli oni

zamieszkiwać w zajmowanym lokalu i te uprawnienia zostały zachowane, z

zastrzeżeniem „na czas zajmowania tej kwatery".

Nie można pominąć okoliczności, że były to prawa słusznie nabyte i z tego

tytułu podlegały ochronie. Zwraca uwagę unormowanie, z którego wynika, że lokale

określone w art. 55 ust. 1 u.z.S.Z.R.P. mogą być zbywane, a członkom rodziny, w

tym małżonkom wspólnie zamieszkującym z żołnierzem lub emerytem wojskowym

lub rencistą, przysługuje prawo do preferencyjnego nabycia (art. 58 ust. 2

u.z.S.Z.R.P.). Trudno znaleźć zatem usprawiedliwienie wykładni drastycznie

pogorszającej sytuację małżonka w przypadku rozwodu, tym bardziej, że nie byłoby

ono powiązane w żaden sposób z winą rozkładu pożycia.

Poza tym, traktując uprawnienie małżonka do zajmowania lokalu po

uprawomocnieniu się wyroku orzekającego rozwód jako prawo podmiotowe,

należałoby konsekwentnie wskazać zdarzenie, które zgodnie z wolą ustawodawcy

powoduje wygaśnięcie tego prawa, a takiego zdarzenia ustawa nie określa.

Z art. 23 ustawy zmieniającej płynie wniosek, że ustawodawca nie ograniczył

uprawnienia rozwiedzionego małżonka, lecz obowiązek Agencji rozwiązywania

problemu mającego źródło w stosunku prawnorodzinnym. W stosunku do osób,

które wszczęły sprawę określoną w art. 28 ust. 2 lub 4, tj. złożyły wniosek o

rozkwaterowanie albo o przydział lokalu zamiennego z dopłatą pieniężną, ustawa z

dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw – (Dz.U Nr 116, poz. 1203 –

dalej: "ustawa zmieniająca") przewiduje w art. 23 ust. 2 wyjątek od reguły

zachowania status quo.

Analiza art. 23 ustawy zmieniającej prowadzi do wniosku, że uchylenie art. 28

u.z.S.Z.R.P. nie wprowadziło zmian odnośnie do stosunku łączącego strony

rozpoznawanej sprawy w zakresie korzystania z lokalu będącego kwaterą w

rozumieniu przepisów ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych, co oznacza, iż

również pozwana nie może być uważana jako zajmująca lokal bez tytułu prawnego.

Jeżeli powód domaga się opróżnienia lokalu przez nią, to sprawa taka co do zasady

podlega rozpoznaniu w drodze sądowej. Z tej przyczyny nie ma podstaw

stosowania art. 37a u.z.S.Z.R.P., wyłączającego drogę sądową.

W przeszłości uważano, że prawo do lokalu nabyte w czasie trwania

małżeństwa i wspólności majątkowej jako najem, wynikający z decyzji

administracyjnej o przydziale, nie może być objęte podziałem, ponieważ

wymagałoby to zgody wynajmującego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1974 r., zasada prawna, III CZP 8/74, OSNCP

1975, nr 4 poz. 51). W uchwale z dnia 16 listopada 1979 r., zasadzie prawnej,

III CZP 48/79 (OSNCP 1980, nr 6, poz. 107) wyłączono drogę sądową w sprawie z

powództwa rozwiedzionego małżonka domagającego się eksmisji drugiego

małżonka z zajmowanej wspólnie osobnej kwatery stałej przydzielonej temu

drugiemu małżonkowi jako żołnierzowi zawodowemu (art. 8 ustawy z dnia 20 maja

1976 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych, Dz.U. Nr 19, poz. 121 ze zm., jedn. tekst:

Dz.U. z 1992 r. Nr 5, poz. 19 ze zm.). Sąd Najwyższy uzasadnił swe stanowisko,

wskazując, że między żołnierzem zawodowym a Skarbem Państwa (wojskowym

organem kwaterunkowym) nie powstaje wskutek przydzielenia osobnej kwatery

stałej stosunek najmu lub inny stosunek cywilnoprawny, samo zaś prawo do

zajmowania takiej kwatery ma charakter stosunku administracyjnoprawnego

związanego ze stosunkiem zawodowej służby wojskowej, mającym taki sam

charakter. Dlatego nie rozciąga się na małżonka żołnierza zawodowego,

pozostającego z żołnierzem zawodowym we wspólnym gospodarstwie domowym,

którego tylko uwzględnia się przy ustalaniu przysługującej powierzchni mieszkalnej

osobnej kwatery stałej (art. 9 ust. 2 i 3 pkt 1). Prawo małżonka żołnierza

zawodowego do zamieszkiwania w osobnej kwaterze stałej przydzielonej

żołnierzowi zawodowemu określono jako uprawnienie pochodne w stosunku do

prawa żołnierza zawodowego i stwierdzono, że ustawa z dnia 20 maja 1976 r. o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych nie przyznaje małżonkowi żołnierza zawodowego

żadnego samodzielnego prawa do osobnej kwatery stałej, tak jak to czyni w

stosunku do lokali mieszkalnych podlegających przepisom prawa lokalowego art. 9

ust. 3 tego prawa. W szczególności małżonek żołnierza nie staje się z mocy prawa

osobą współuprawnioną do osobnej kwatery stałej.

Oceniając adekwatność tej uchwały do obecnego stanu prawnego, należy

wskazać na zmianę podejścia do zagadnienia wiążącego się z przydzieleniem stałej

kwatery żołnierzowi pozostającemu w związku małżeńskim, uwidocznioną już w

ustawie z 1976 r. po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 maja 1989 r. o zmianie

ustawy o zakwaterowaniu sił zbrojnych (Dz.U. Nr 30, poz. 162), polegającą na

dodaniu art. 17a, regulującego status małżonków zajmujących kwaterę po

orzeczeniu rozwodu. W szczególności, obojgu małżonkom przyznano prawo do

zamieszkiwania w dotychczasowej kwaterze do czasu przekwaterowania i

upoważniono wojskowy organ kwaterunkowy do zamiany zajmowanej przez nich

kwatery na dwa odrębne lokale mieszkalne, w granicach powierzchni mieszkalnej

zbliżonej do dotychczas zajmowanej, przez przydzielenie żołnierzowi – osobnej

kwatery stałej, a rozwiedzionemu małżonkowi – zamiennego lokalu mieszkalnego.

W wyniku zmiany ustawy, rozszerzonej w ustawie o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych z

1996 r., nie da się obronić poglądu o pochodnym uprawnieniu małżonka żołnierza

jako okoliczności usprawiedliwiającej odmowę ochrony jego uprawnienia w drodze

sądowej, zwłaszcza wobec ograniczenia kompetencji obecnego „organu

kwaterunkowego" do wydawania decyzji kształtującej prawo podmiotowe

rozwiedzionego małżonka żołnierza do zajmowanego mieszkania. Nie ma zatem

sprzeczności między podjętą uchwałą a uchwałą z dnia 16 listopada 1979 r., III CZP

48/79. Według standardów obowiązujących pod rządem art. 45 Konstytucji,

wyłączenie kompetencji sądów powszechnych (drogi sądowej) musi być wyraźne, a

brak przepisu przewidującego drogę sądową dla dochodzenia określonej kategorii

spraw nie może być odczytywany jako wyłączenie w stosunku do tych spraw, prawa

do sądu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r., IV CK 70/05, nie

publ.). Podkreślić należy, że uprawnienie do korzystania z lokalu mieszkalnego

służy zaspokojeniu interesu osobistego oraz majątkowego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2004 r., II CZ 134/03, "Wokanda" 2004, nr 9,

s. 8), dlatego ochrona tych praw dokonywana jest na drodze sądowej w

postępowaniu cywilnym.

Z tych przyczyn na pierwszą część przedstawionego zagadnienia prawnego

należało odpowiedzieć twierdząco.

Odmowa udzielenia odpowiedzi w pozostałej części jest wynikiem zbyt

obszernego sformułowania zagadnienia. Stawiając pytanie jako otwarte („lub

innych"), Sąd Okręgowy w istocie pytał, jakie przepisy prawa materialnego mogłyby

uzasadniać roszczenie powoda i w ten sposób przerzucił na Sąd Najwyższy

obowiązek merytorycznego osądu sprawy, jako całości zgłoszonej do

rozpoznania (...) (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r.,

III CZP 2/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 200). (...)

Z tego względu w części zagadnienia oznaczonego w postanowieniu Sądu

Okręgowego jako punkt 2 należało odmówić podjęcia uchwały.