I PK 172/06

Sygn. akt I PK 172/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Józef Iwulski

w sprawie z powództwa D. S.

przeciwko Ł. Oddziałowi Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia w Ł.

o przywrócenie do pracy, wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 10 stycznia 2006 r., sygn. akt (...),

oddala skargę kasacyjną.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 30 września 2005 r., sygn. akt (...) Sąd Rejonowy w Ł.

oddalił powództwo D. S. przeciwko Ł. Oddziałowi Wojewódzkiego Narodowego

Funduszu Zdrowia o przywrócenie do pracy.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony u pozwanego od 15 kwietnia

1999 r. do dnia 28 lutego 2005 r. w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku

głównego specjalisty wydziału świadczeń zdrowotnych i z tego tytułu otrzymywał

miesięczne wynagrodzenie w kwocie 4.100,00 zł. Powód ma 57 lat, przez 17 lat

wykonywał pracę w warunkach szczególnych dlatego w wieku 60 lat może przejść

na wcześniejszą emeryturę. Powód prowadzi działalność gospodarczą w formie

indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej.

W dniu 1 października 2004 r. powód oświadczył pozwanemu wolę dalszego

prowadzenia działalności gospodarczej, w związku z czym pismem z dnia 20

października 2004 r. pozwany poinformował powoda o konieczności rozwiązania

umowy o pracę w związku z niespełnieniem przez powoda wymogów stawianych

przez prawo pracownikom Narodowego Funduszu Zdrowia. Pracodawca wyznaczył

jednocześnie termin do złożenia stosownego oświadczenia woli w przedmiotowej

sprawie.

W dniu 26 października 2004 r. powód ponownie złożył oświadczenie, w

którym poinformował o prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, w

formie indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej. W dniu 28 października

2004 r. powód złożył podanie do Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia o

wyrażenie zgody na zatrudnienie u innego pracodawcy, wskazując na Prywatną

Przychodnię Lekarzy Specjalistów […], jednocześnie oświadczając iż zatrudnienie

u tego pracodawcy nie koliduje z pracą w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz nie

narusza przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Pozwany 22 listopada 2004 r. rozwiązał z powodem umowę o pracę z

zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Jako przyczynę

rozwiązania umowy pozwany wskazał niespełnienie przez powoda wymogów

określonych dla pracowników Narodowego Funduszu Zdrowia, określonych ustawą

3

z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze

środków publicznych, a także złożenie przez powoda oświadczenia, w którym

podtrzymuje swoje stanowisko dalszego wykonywania zawodu lekarza poprzez

prowadzenie prywatnego gabinetu lekarskiego „lub ewentualnego zatrudnienia w

NZOZ.

Sąd pierwszej instancji ocenił powództwo jako niezasadne w świetle art. 45

k.p. Sąd uznał, że wypowiedzenie umowy o pracę powodowi zostało podyktowane

wymogami ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. Nr 210, poz. 2135). Zgodnie z art.

112 ust. 2 pkt 2 tej ustawy pracownik Narodowego Funduszu Zdrowia nie może

jednocześnie prowadzić działalności gospodarczej. Przedmiot działalności

gospodarczej powoda wiąże się bezpośrednio z przedmiotem działalności strony

pozwanej. W ocenie Sądu Rejonowego art. 112 ust. 2 pkt 2 jest przepisem

szczególnym i późniejszym względem art. 39 k.p., tak więc to przepis ustawy o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych znaleźć

powinien zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Pozwany nie naruszył zatem

przepisów prawa rozwiązując umowę o pracę z powodem, wręcz przeciwnie jego

działanie było prawnie uzasadnione i społecznie pożądane.

Sąd Rejonowy wziął pod uwagę złożone w trakcie rozprawy oświadczenie

powoda, zgodnie z którym jest on zainteresowany wyłącznie przywróceniem do

pracy i jednocześnie nie zamierza rezygnować z prowadzonej działalności

gospodarczej, co uznał za dążenie do utrwalenia stanu niezgodnego z prawem. W

tym kontekście Sąd pierwszej instancji ocenił roszczenie powoda jako nadużycie

prawa, które nie powinno podlegać ochronie.

Powód wniósł apelację od powyższego wyroku.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń w Ł. wyrokiem z dnia 10 stycznia

2006 r., sygn. akt (...) zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od Ł. Oddziału

Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz Dominika S. kwotę

12.300 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o

pracę z ustawowymi odsetkami od dnia 28 grudnia 2004r., oraz kwotę 1.350 zł

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję.

4

Sąd Okręgowy uznał, że nietrafnie wywiódł Sąd pierwszej instancji iż norma

wynikająca z art. 39 k.p. ma charakter ogólny względem wynikającej z art. 112 ust.

2 pkt 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych. Błąd ten wynika z faktu, iż zakres podmiotowy art. 112 ust. 2 pkt 2

ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych

oczywiście nie zawiera się w całości w zakresie art. 39 k.p., lecz się z nim zazębia.

Uwzględniwszy okoliczności przedmiotowej sprawy, a w szczególności jej

podmiotową konfigurację stwierdził, że w zbiorze pracowników Narodowego

Funduszu Zdrowia (hipoteza art. 112 ust. 2 ustawy o świadczeniach opieki

zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych) znajduje się podzbiór

pracowników Narodowego Funduszu Zdrowia podlegających szczególnej ochronie

stosunku pracy przed wypowiedzeniem w związku z osiągnięciem określonego

wieku i okresu zatrudnienia (hipoteza art. 39 k.p. w okolicznościach przedmiotowej

sprawy).

Sąd Okręgowy dostrzegł również brak odniesienia się w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku do zarzutów natury konstytucyjnej, podnoszonych - w

skonkretyzowanej formie - w uzasadnieniu pozwu. Powód podnosił, iż rzeczywista

podstawa prawna wypowiedzenia, tj. art. 112 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, narusza art. 32 i 65

Konstytucji. Brak odniesienia się do tych zarzutów może prowadzić w konsekwencji

do naruszenia dodatkowo również art. 8 i art. 178 ust. 1 Konstytucji, a ewentualnie

także art. 193 Konstytucji.

W ocenie Sądu Okręgowego brak jest podstaw do przyjęcia, że art. 112 ust.

2 pkt 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych narusza zasadę równości wobec prawa, gdyż dotyczy on wszystkich

pracowników Narodowego Funduszu Zdrowia, a ograniczenie to ma znaczenie w

związku ze szczególnym znaczeniem tej osoby prawnej, jako dysponenta środków

publicznych przeznaczonych na realizację zadań państwa w zakresie ochrony

zdrowia. Przepis ten nie narusza art. 65 ust. 1 Konstytucji, skoro nie zabrania on

wyboru ani wykonywania zatrudnienia w Narodowym Funduszu Zdrowia, nakłada

jedynie dodatkowe ograniczenia na osoby chcące z tej możliwości skorzystać. Sąd

Okręgowy wywiódł nadto, że wprowadzany przez art. 112 ust. 2 pkt 2 ustawy o

5

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych zakaz

mieści się w hipotezie normy wynikającej z art. 22 Konstytucji. Przepis ten jednak

zezwala na ograniczenie wolności działalności gospodarczej, jeżeli zostaje ono

wprowadzone ustawą i ze względu na ważny interes publiczny. Jednakże ocena

zasadności ograniczenia musi uwzględniać również i tę okoliczność, że w wyniku

wprowadzonych regulacji powód został zmuszony do dokonania istotnego z punktu

widzenia jego interesów gospodarczych wyboru bez możliwości należytego

uregulowania swoich spraw majątkowych w odpowiednim okresie przejściowym.

Poprzednio obowiązujące przepisy ograniczały wolność działalności gospodarczej

pracowników Narodowego Funduszu Zdrowia w węższym zakresie, mianowicie

zgodnie z art. 43 ust. 9 ustawy o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym

Funduszu Zdrowia, pracownicy Funduszu nie mogli być jednocześnie jedynie

członkami Rady Funduszu, świadczeniodawcami współpracującymi z Funduszem,

właścicielami, pracownikami lub osobami współpracującymi ze

świadczeniodawcami, którzy zawarli z Funduszem umowę o udzielanie świadczeń

zdrowotnych, członkami organów lub pracownikami jednostek samorządu

terytorialnego, a także członkami organów zakładu ubezpieczeń prowadzącego

działalność ubezpieczeniową na podstawie ustawy o działalności

ubezpieczeniowej. Tymczasem nowy, szerszy zakaz wynikający z art. 112 ust. 2

pkt 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków

publicznych, został ogłoszony - wraz z całą ustawą - 27 września 2004 r. i wszedł w

życie z dniem 1 października 2004 r., stosownie do art. 252 ustawy. Powód stał się

pracownikiem Narodowego Funduszu Zdrowia na podstawie art. 238 ust. 1 ustawy.

Tym samym powód miał trzy dni na dostosowanie swojej działalności do wymogów

ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Udzielenie przez pozwanego terminu do dnia 29 października 2004 r. nie zmieniło

znacząco tej sytuacji, przy czym z treści pisma datowanego na dzień 20

października 2004 r. nie wynika jednoznacznie, jakiej treści oświadczenie powoda

było oczekiwane, a możliwa jest i taka interpretacja, że oczekiwano od powoda

oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę. Wniosek powoda z dnia 28

października 2004 r. był bezprzedmiotowy, ponieważ ustawa o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych nie przewiduje

6

możliwości wyrażenia zgody przez Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na

prowadzenie działalności gospodarczej przez pracownika Narodowego Funduszu

Zdrowia. Nie sposób natomiast przyjąć, że ważny interes publiczny wymagał, iżby

pracownicy Narodowego Funduszu Zdrowia musieli dokonać tak istotnego wyboru

dalszej drogi zawodowej w ciągu trzech dni.

Sąd drugiej instancji uznał zatem, iż dokonane wypowiedzenie naruszyło

zasadę dozwolonego ograniczenia wolności działalności gospodarczej przez to, że

nie zapewniono powodowi należytego okresu przejściowego, w którym mógłby on

dokonać analizy swojej sytuacji prawnej i majątkowej, a następnie dokonać wyboru

co do dalszego postępowania. Naruszenie tej zasady wynika wprawdzie w istotnej

części z treści obowiązujących przepisów rangi podkonstytucyjnej, to jednak w tym

zakresie ma znaczenie również krótki, dziewięciodniowy termin udzielony przez

pozwanego pracodawcę.

Sąd Okręgowy przyjął, że zastosowanie art. 112 ust. 2 pkt 2 ustawy jest - w

okolicznościach konkretnej sprawy - wyłączone jest przez art. 39 k.p. „Taka

interpretacja pozwala zniwelować negatywne skutki naruszenia w rozpoznawanej

sprawie zasady dopuszczalnego ograniczenia wolności działalności gospodarczej”.

Sąd Okręgowy uznał natomiast, że przywrócenie D.a S. do pracy nie jest

zasadne z uwagi na zakaz wynikający z art. 112 ust. 2 pkt 2 ustawy o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych i zasądził

odszkodowanie na podstawie art. 4771

k.p.c.

Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego pozwany wniósł skargę

kasacyjną, zaskarżając wskazany wyrok w całości. Pozwany wniósł o uchylenie i

zmianę wyroku Sądu drugiej instancji lub też w przypadku ustalenia przez

Sąd Najwyższy, że podstawa skargi kasacyjnej w postaci naruszenia prawa

materialnego nie jest oczywiście uzasadniona - o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Skargę kasacyjną oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego

tj.:

1) art. 39 K.p. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku

przyjęcia, że Narodowy Fundusz Zdrowia dokonując rozwiązania umowy o pracę z

powodem, ze względu na treść normy art. 112 ust. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniach

7

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, naruszył wskazany

przepis Kodeksu pracy i, że do naruszenia przepisu art. 39 Kodeksu pracy doszło w

wyniku naruszenia art. 22 Konstytucji RP.

2) art. 45 K.p. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku

przyjęcia, że Narodowy Fundusz Zdrowia dokonując rozwiązania umowy o pracę z

powodem, ze względu na treść normy art. 112.ust. 2 pkt. 2 ustawy o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, naruszył

wskazany przepis Kodeksu pracy.

3) art. 112 ust. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych

ze środków publicznych przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w

wyniku przyjęcia, że Narodowy Fundusz Zdrowia dokonując rozwiązania umowy o

pracę z powodem ze względu na treść tej normy naruszył przepis art. 22

Konstytucji RP, co z kolei doprowadziło do naruszenia art. 39 K.p.

4) art. 22 Konstytucji RP przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

w wyniku przyjęcia, że Narodowy Fundusz Zdrowia dokonując rozwiązania umowy

o pracę z powodem ze względu na treść normy art. 112 ust. 2 pkt. 2 ustawy o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych naruszył

wskazany przepis art. 22 Konstytucji RP, oraz, że naruszenie art. 22 Konstytucji

RP może prowadzić do naruszenia art. 39 K.p.

W skardze kasacyjnej zawarto również zarzut naruszenia art. 233 k.p.c.

przez jego błędne zastosowanie i niewłaściwą wykładnię tj, przeprowadzenie oceny

zebranego w sprawie materiału dowodowego z pominięciem zasady swobodnej

oceny dowodów, a tym samym przeprowadzenie oceny zebranego w sprawie

materiału dowodowego w sposób dowolny z pominięciem, że zarówno Sąd

pierwszej instancji jaki i Sąd drugiej instancji nigdy nie prowadził ustaleń

faktycznych w zakresie czy powód miał wystarczający czas na przeanalizowanie

swojej sytuacji prawnej i majątkowej i oparł się w tym zakresie wyłącznie na

terminie jaki został udzielony pracownikowi do złożenia oświadczenia nie

uwzględniając okoliczności, że pracownicy Narodowego Funduszu Zdrowia mieli

możliwość zapoznania się z projektem ustawy, a ponadto, że ustawa o

świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych została

8

uchwalona w dniu 27 sierpnia, a opublikowana w Dzienniku Ustaw w dniu 27

września - co miało istotny wpływ na treść wydanego w sprawie wyroku.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 233 § 1 nie jest

uzasadniony. Sąd Okręgowy przyjął, że pracodawca naruszył zasadę dozwolonego

ograniczenia wolności gospodarczej przez to, że nie zapewnił powodowi możliwości

dokonania analizy swojej sytuacji prawnej i majątkowej a następnie wyboru

postępowania. Sąd określił tę wadę wypowiedzenia jako niezapewnienie powodowi

„należytego okresu przejściowego”. Kwestia właściwej długości okresu

przejściowego należy raczej do problemów podlegających nie tyle ustaleniom

faktów w rozumieniu art. 233 § 1 k.p.c. ,ile ocenom. Jest to problem natury

konstytucyjnej: zasad działania państwa prawa w zakresie poprawnej legislacji.

Problem zgodności z Konstytucją art. 112 ust 2 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia

2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych

Dz. U. Nr 210, poz. 2135 ze zm.) w aspekcie zarzutu nieustanowienia przepisów

przejściowych był badany przez Trybunał Konstytucyjny. Trybunał nie podzielił tego

zarzutu w postanowieniu z 3 października 2005 r. K 34/04 (OTK – A z 2005 r., nr 9

poz. 97). Możliwe byłoby uczynienie zarzutu pracodawcy ze zbyt rygorystycznego

postępowania wobec pracownika, który nie jest w stanie w wyznaczonym okresie

dostosować swych spraw do nowo wprowadzonych wymagań, należałoby jednak

poprzedzić taką konstatację bardziej szczegółowymi ustaleniami odnoszącymi się

do szczególnej sytuacji powoda, czego jednak Sąd Okręgowy nie uczynił. W

okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie ma to jednak znaczenia, skoro – jak

ustalił Sąd Rejonowy na podstawie oświadczenia powoda- nie ma on zamiaru

zaniechać prowadzenia działalności gospodarczej. Ustalenie to nie zostało

zakwestionowane w apelacji ani w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji. Przeciwnie,

na rozprawie apelacyjnej 20 grudnia 2005 r. powód oświadczył, że nadal prowadzi

działalność gospodarczą.

Nie można natomiast odmówić racji zarzutom naruszenia prawa

materialnego w tym sensie, że dokonana w zaskarżonym wyroku wykładnia art 112

9

ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych i art. 39 k.p., a zwłaszcza ich wzajemnej

relacji nie może być zaakceptowana. Sąd Okręgowy niesłusznie dopatrywał się

kolizji między tymi przepisami. Kolizja taka nie zachodzi, ponieważ różny jest

przedmiot ich regulacji. W art. 112 ( w tym w jego ustępie 2 punkt 2) ustawy z 27

sierpnia 2004 r. uregulowane zostały ograniczenia nałożone na pracowników

Narodowego Funduszu Zdrowia. Ograniczenia te należy określić jako szczególne

obowiązki ciążące na tej grupie pracowników. Obowiązki te sprowadzają się do

zakazów łączenia pracy w Funduszu ze wskazanymi rodzajami aktywności, z tym

że zakaz zatrudnienia u innego pracodawcy jest względny (konieczne jest

uzyskanie zgody Prezesa Funduszu). Natomiast w art. 39 k. p. zostało nałożone

ograniczenie na pracodawcę. Dotyczy ono swobody rozwiązywania umów o pracę.

Pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu

brakuje więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres

zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z uzyskaniem tego

wieku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że zakaz z art. 39 k.p.

obejmuje też pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, którym brakuje wskazanego w tym przepisie okresu do

uzyskania ustawowo obniżonego wieku emerytalnego, jeżeli dalszy okres

zatrudnienia umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem niższego

wieku emerytalnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2002 r. I PKN

141/01, OSNP z 2004 r. nr 5, poz. 86). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

tę sprawę podziela ten pogląd. Zakaz uregulowany w art. 39 k.p. dotyczy zatem

powoda lecz odnosi się nie do każdego sposobu rozwiązania umowy o pracę a

jedynie do wypowiedzenia. Nieprzestrzeganie przez pracownika jego obowiązków

może być sankcjonowane rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia, jeżeli ma ono

charakter ciężki. Ustawą z 27 sierpnia 2004 r. na pracowników Narodowego

Funduszu Zdrowia został nałożony, między innymi, obowiązek powstrzymania się

od prowadzenia działalności gospodarczej. Sens nakładania tego rodzaju

obowiązków na pracowników sfery publicznej jest dość oczywisty, mają one na celu

unikanie powstawania sytuacji korupcjogennych. Pracownicy sfery publicznej

muszą liczyć się z różnymi ograniczeniami wypływającymi z ważnych społecznych

10

względów. Ranga naruszonego przez powoda obowiązku z jednej strony a

konsekwencja w jego nieprzestrzeganiu z drugiej strony mogłyby uzasadniać

rozważenie rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Pracodawca wybrał

jednak wypowiedzenie umowy o pracę, co postawiło go w kolizji z zakazem

wynikającym z art. 39 k.p. Nie można w tej sytuacji stwierdzić, że przyznanie

powodowi odszkodowania za niezgodne z prawem działanie pracodawcy wobec

niego narusza art. 39 k. p. art. 45 k. p. art.112 ust. 2 pkt 2 ustawy z 27 sierpnia

2004 r. lub wskazane w skardze kasacyjnej przepisy Konstytucji. Skarga kasacyjna

nie mogła być zatem uwzględniona. Roszczenie o odszkodowanie mogłoby

podlegać badaniu pod względem jego zgodności z zasadami współżycia

społecznego tylko w razie podniesienia w skardze stosownego zarzutu, co

jednakże nie miało miejsca, a Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w

granicach jej podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Z tych względów skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

/tp/