II PK 164/06

Sygn. akt II PK 164/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. B.

przeciwko Politechnice […]

z udziałem Ogólnopolskiego Akademickiego Związku Zawodowego w W.

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Ogólnopolskiego Akademickiego

Związku Zawodowego w Warszawie od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 8 grudnia 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w sprawie

przed Sądem Okręgowym i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 25 maja 2001 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił powództwo J. B. przeciwko Politechnice […] o wynagrodzenie

za godziny ponadwymiarowe przepracowane przez powoda w latach 1995 – 1996 i

1997 – 1998 oraz o wynagrodzenie za szkodę jaka została mu wyrządzona przez

niezgodne z prawem działanie strony pozwanej. Sąd Rejonowy ustalił, iż powód od

dnia 11 września 1995 r. zatrudniony był u strony pozwanej jako pracownik

naukowo-dydaktyczny na stanowisku asystenta. W roku akademickim 1995/96 J. B.

przepracował, ponad obowiązujące pensum 15 godzin, a w roku 1996/97

przepracował ponad pensum łącznie 100 godzin. Tytułem wynagrodzenia za

godziny ponadwymiarowe powodowi wypłacono 119,55 złotych za godziny

przepracowane w roku akademickim 1995/96, przyjmując stawkę 7 zł za godzinę

ustaloną zarządzeniem wewnętrznym nr 12/95 Rektora Politechniki z dnia 30 maja

1995 r. Natomiast za godziny ponadwymiarowo przepracowane w roku

akademickim 1997/98 powodowi wypłacono kwotę 1138,61 zł, przyjmując stawkę

10 zł za godzinę ustaloną dla Wydziału […], w którym powód był zatrudniony, przez

dziekana, na podstawie upoważnienia Rektora Politechniki.

Mając na uwadze tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy stanął na

stanowisku, że powództwo jest bezzasadne i nie zasługuje na uwzględnienie.

Wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 25 maja 2001 r.

Kasację od powyższego wyroku złożył powód J. B..

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2002 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony

wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd Okręgowy – Sąd Pracy wyrokiem z

dnia 2 czerwca 2004 r. ponownie oddalił apelację powoda J. B., jednocześnie Sąd

3

drugiej instancji wyłączy do odrębnego rozpoznania sprawę w zakresie żądania

powoda o wynagrodzenie za urlop i roczną nagrodę.

Kasację od powyższego wyroku złożył powód.

Wyrokiem z dnia 19 lipca 2005 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i

sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu – Sądowi Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu apelacji powoda wyrokiem z dnia 8 grudnia 2005

r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony

wyrok w pkt I w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej Politechniki na rzecz

powoda J. B. kwotę 1.728,57 z ustawowymi odsetkami z tym, że od kwoty 248,57

zł do dnia 1 października 1996 r. oraz od kwoty 1.480 zł od dnia 1 października

1997 r. do dnia zapłaty, zaś dalej idące powództwo oddalił. Sąd Okręgowy dokonał

oceny prawidłowości wyliczenia wynagrodzenia za faktycznie przepracowane

godziny ponadwymiarowe w latach objętych żądaniem pozwu. W tym celu dokonał

porównania czy istotnie wynagrodzenie powoda za godzinę ponadwymiarową jest

niższe od wynagrodzenia za godzinę wymiarową. Kryterium stawki minimalnej

wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych poszukiwał w art. 78 § 1

k.p. w zw .z art.13 k.p., a nie w ówcześnie obowiązujących przepisach

Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. , gdyż zostało

ono uznane przez Sąd Najwyższy za pozbawione mocy powszechnie

obowiązującej, jako sprzeczne z przepisami kodeksu pracy w zakresie, w jakim

dopuszczały wypłacanie pracownikom naukowo dydaktycznym za godzinę

ponadwymiarowo wynagrodzenia niższego niż za godzinę wymiarową. Sąd ustalił

stawkę godzinową dla wymiarowych godzin dydaktycznych. Powód otrzymał za

przepracowane godziny ponadwymiarowe w roku akademickim 1995/1996

wynagrodzenia w kwocie 105 zł tj. 7 zł za godzinę, natomiast jego miesięczne

wynagrodzenie zasadnicze wynosiło 780 zł, a następnie 870 zł. W roku

akademickim 1996/1997 przepracował 100 godzin ponadwymiarowych i otrzymał

po 10 zł za godzinę tj.1 000 zł. Sąd Okręgowy ustalił, iż stawka dla godzin

wymiarowych dydaktycznych w roku akademickim 1995/1996 dla powoda wynosiła

23,57 zł tj. wynagrodzenie zasadnicze 780 zł x 6 + 870 x 6 = 9900 z tego 50%=

4

4950: 210 pensum = 23,57 zł. Natomiast w roku akademickim 1996/1997 wynosiła

24,80 zł tj. wynagrodzenie zasadnicze 870 zł x 12 miesięcy = 10.440 z tego 50 % =

5220 zł : 210 pensum = 24,80 zł. Biorąc pod uwagę powyższe wyliczenia stwierdził,

że wynagrodzenie powoda za przepracowane godziny ponadwymiarowe w

dochodzonym okresie, faktycznie wypłacone przez stronę pozwaną, nie były

zgodne z ogólnymi warunkami płacowymi i nie spełniało kryteriów godziwego

wynagrodzenia w rozumieniu art. 13 k.p. w związku z art. 78 § 1 i art.80 k.p. Sąd

Okręgowy zasądził na rzecz powoda kwotę 1728,57 zł wraz z ustawowymi

odsetkami, jako różnicę pomiędzy ustaloną kwotą należną za godziny

ponadwymiarowe w poszczególnych latach ustaloną przez Sąd Okręgowy a

wynagrodzeniem faktycznie wypłaconym powodowi przez stronę pozwaną . W

latach 1995/1996 powód przepracował 15 godz. x 23,57 zł = 353,57 zł - 105 zł =

248,57 zł i w latach 1996/1997 przepracował 100 godz. ponadwymiarowych x 24 80

zł = 2480 zł - 1000 zł = 1480 zł. Sąd podniósł, iż odsetki ustawowe zasądzono

zgodnie z art. 481 k.c. tj. od daty wymagalności wynagrodzenia za pracę w

godzinach ponadwymiarowych. Pracodawca był zobowiązany do rozliczenia tego

wynagrodzenia do końca danego roku akademickiego . Strona pozwana wypłacając

powodowi wynagrodzenie za pracę w godzinach ponadwymiarowych według

stawek ustalonych w Zarządzeniu Rektora Politechniki nr 12/95 z dnia 30 maja

1995 r. i nr 17/1996 z dnia 5 lipca 1996 r. naruszyła jedną z podstawowych zasad

prawa pracy wyrażoną w art. 13 k.p. tj. prawo pracownika do godziwego

wynagrodzenia. Ustalone stawki za godziny ponadwymiarowe mimo, iż miały

oparcie w ówczesnym Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja

1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich (Dz.U. Nr 68 poz. 297

ze zm.) swoją wysokością odbiegały od wysokości wynagrodzenia za pracę za 1

godzinę wymiarową pracy dydaktycznej. Wynagrodzenie za pracę pracownika

naukowo-dydaktycznego w godzinach ponadwymiarowych nie może być niższe od

otrzymywanego za godziny wymiarowe , zatem ustalenia strony pozwanej w tym

zakresie jako sprzeczne z kodeksem pracy nie mogą być stosowane.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył uczestnik postępowania

Ogólnopolski Akademicki Związek Zawodowy w Warszawie. Zarzucił naruszenie

prawa materialnego art. 105 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie

5

wyższym w zw. z § 4 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia

17 maja 1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich w brzmieniu

obowiązującym w roku akademickim 1995/1996 oraz 1996/1997. Zarzucił także

naruszenie przepisów postępowania art. 39820

zd. 1, 39815

§ 2 k.p.c. Wskazał, iż w

sprawie zachodzi nieważność postępowania ze względu na fakt, iż w po raz trzeci

przeprowadzanym postępowaniu apelacyjnym brało udział dwóch sędziów, którzy

brali już udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia. W uzasadnieniu podniósł, iż

dwa wyroki kasacyjne SN, które zapadły w sprawie, wywoływały też i ten skutek

prawny w płaszczyźnie gwarancji procesowych prawa do sądu, że wszyscy

sędziowie sądów powszechnych, którzy uczestniczyli w wydaniu naruszających

prawo (i uchylonych przez SN) wyroków, zostali naznaczeni cechą iudex inhabitis i

z mocy prawa podlegali wyłączeniu. Dotyczy to zarówno tych którzy orzekali w

pierwszym postępowaniu apelacyjnym, jak i ponownym. Zasada wyłączenia ma w

tym przypadku charakter bezwzględny.

Wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

zniesienie postępowania apelacyjnego w całości, a także uchylenie wyroku Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

równorzędnemu Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania ( art. 39815

§

2 k.p.c.) jest usprawiedliwiony. Zarówno powołany przepis, jak i obowiązujący

wcześniej przepis art. 39313

§ 2 k.p.c. stanowią, że w razie uchylenia wyroku przez

Sąd Najwyższy i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje

ją w innym składzie. Obowiązek rozpoznania sprawy w innym składzie wynika z

ustawy. Skład sądu orzekającego z udziałem sędziego (sędziów), który

uczestniczył w wydaniu uchylonego orzeczenia jest składem sprzecznym z

przepisem prawa, powodującym, stosownie do art. 379 pkt 4 k.p.c., nieważność

postępowania. Trzeba przyznać, że orzecznictwo dotyczące nieważności z

wymienionej przyczyny odnosiło się głownie do składu sądu pierwszej instancji,

rozpoznającego sprawę ponownie po uchyleniu wyroku, jednak wobec

analogicznego sformułowania przepisu regulującego tę kwestię w postępowaniu

kasacyjnym (dawniej art. 39313

k.p.c.. obecnie art. 39815

k.p.c.) oraz identyczności

6

celu tej regulacji, dotychczasowa wykładnia znajduje pełne zastosowanie do składu

po uchyleniu wyroku przez Sąd Najwyższy. Wyraźnie zostało to stwierdzone w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2003 r. (I CK 416/02, Lex nr 121716). W

myśl wyrażonego tam stanowiska sędzia, który brał udział w wydaniu uchylonego

orzeczenia, nie może – w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania-

nigdy orzekać w tej sprawie. Wynikające z art. 39313

k.p.c. wyłączenie obejmuje

wyłączenie sędziego nie tylko od wydania kolejno następującego orzeczenia, ale

wyłącza go „raz na zawsze” od udziału w rozpoznawaniu sprawy. Wyłączenie

dotyczy całego toku sprawy, aż do prawomocnego zakończenia.

W spornej sprawie, w konsekwencji apelacji od wyroku Sądu Rejonowego

orzekał Sąd Okręgowy w W. w składzie: SSO I. R, SSO A. N., SSO E. K..

Ponownie rozpoznając sprawę w wyniku uchylenia tego wyroku przez Sąd

Najwyższy, Sąd Okręgowy orzekał w innym składzie. Jednak po kolejnym uchyleniu

przez Sąd Najwyższy wyroku Sądu Okręgowego, Sąd ten orzekał w składzie: SSO

E. K., SSO A. N., SSO K. B.. W składzie tego Sądu ponownie orzekali więc

sędziowie wyłączeni z mocy art. 39313

§ 2 k.p.c. od orzekania w tej sprawie.

W konsekwencji stwierdzonego naruszenia przepisów postępowania

należało orzec jak w sentencji wyroku. Na marginesie tej sprawy, która toczy się już

od 2001 r. i w związku z drugim zarzutem skargi kasacyjnej, Sad Najwyższy zwraca

jedynie uwagę na istotne znaczenie jakie dla jej rozstrzygnięcia ma kwestia

zakresu stwierdzonej przez Sąd Najwyższy w poprzednich orzeczeniach

sprzeczności z prawem wyższego rzędu (ustawa o szkolnictwie wyższym)

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r., w

szczególności, czy pozostaje ono w sprzeczności z ustawą w całym zakresie

wynagrodzenia za godziny ponadnormatywne, czy też jedynie w określonym

fragmencie tej regulacji.

/tp/