III UK 112/06

Wyrok z dnia 10 stycznia 2007 r.

III UK 112/06

Prawo do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się

dziećmi wymagającymi stałej opieki nie podlega dziedziczeniu.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 stycznia

2007 r. sprawy z odwołania Ryszarda W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w R. o wcześniejszą emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej odwołu-

jącego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 18 maja 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 22 lutego 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Rzeszowie zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działu w R. z dnia 30 grudnia 2005 r. w ten sposób, że przyznał Ryszardowi W.

prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej

opieki, począwszy od dnia 18 grudnia 2005 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły

następujące ustalenia. Córka wnioskodawcy, Sylwia W., urodzona 16 sierpnia 1976

r., z uwagi na zespół wad wrodzonych jest trwale i całkowicie niezdolna do pracy od

urodzenia. Decyzją z dnia 5 sierpnia 1993 r. organ rentowy przyznał matce dziecka,

Janinie W., prawo do emerytury z tytułu opieki nad córka Sylwią na podstawie prze-

pisów rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej

emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U.

Nr 28, poz. 149). Orzeczeniem z dnia 24 października 2005 r. Janina W. została

uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, a w dniu 17

grudnia 2005 r. zmarła. Z dniem 30 września 2005 r. wnioskodawca rozwiązał stosu-

2

nek pracy za porozumieniem stron i pełni całodobową kompleksową opiekę nad

córką, nie pozostając w zatrudnieniu. Na dzień 31 grudnia 1998 r. wnioskodawca wy-

kazał ponad 28-letni okres składkowy i nieskładkowy.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że

córka wnioskodawcy, jako osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji, wymagała i

wymaga stałej opieki. Opiekę tę najpierw sprawowała matka, a następnie - gdy sama

stała się niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymagała opieki - jej obowiązki

przejął wnioskodawca i pełni je obecnie, zaprzestając w tym celu zatrudnienia. Skoro

zostały spełnione wszystkie przesłanki nabycia prawa do emerytury z tytułu pełnienia

opieki nad dzieckiem i świadczenie takie zostało przyznane oraz warunki te nadal

istnieją, tyle tylko, że rodzic, któremu emeryturę przyznano zmarł, to w jego upraw-

nienie powinien niejako wstąpić drugi z rodziców, jeżeli także spełnia warunki do

uzyskania świadczenia. Za takim wnioskiem przemawia cel świadczenia, jakim jest

rekompensata za niemożność wykonywania przez ubezpieczonego zatrudnienia z

powodu konieczności opiekowania się dzieckiem.

Mając na względzie indywidualny charakter niniejszej sprawy Sąd Okręgowy

uznał, że w sytuacji, w jakiej znalazł się wnioskodawca, zostały spełnione wszystkie

przesłanki do przyznania mu świadczenia emerytalnego z tytułu opieki nad córką

Sylwią, pomimo że w dniu 31 grudnia 1998 r. pozostawał w zatrudnieniu. W tej dacie

uprawnienie do emerytury z tytułu opieki nad córką przysługiwało bowiem żonie

wnioskodawcy, a jej śmierć spowodowała, że w uprawnienia te wstąpił wniosko-

dawca.

W uwzględnieniu apelacji organu rentowego wyrokiem z dnia 18 maja 2006 r.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. W oce-

nie Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy naruszył przepis § 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, zgodnie z którym

jednym z warunków nabycia prawa do dochodzonego przez wnioskodawcę świad-

czenia jest niemożność podjęcia pracy lub kontynuowania zatrudnienia z powodu

konieczności sprawowania stałej opieki nad dzieckiem. Z uwagi na to, że rozporzą-

dzenie utraciło moc z dniem 1 stycznia 1999 r. i aktualnie prawo do emerytury z ty-

tułu opieki nad dzieckiem nie przysługuje, zaprzestanie zatrudnienia powinno nastą-

pić do dnia 31 grudnia 1998 r. W tym zakresie Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok

3

Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UK 350/03. Przyznanie wnioskodawcy

przez Sąd pierwszej instancji prawa do wcześniejszej emerytury nastąpiło wskutek

błędnej oceny, że przeszkody w sprawowaniu opieki nad dzieckiem przez matkę

spowodowane stanem jej zdrowia i śmiercią mogą stanowić podstawę nabycia

uprawnień emerytalnych przez ojca dziecka, pomimo że w dniu 31 grudnia 1998 r.

pozostawał w zatrudnieniu i kontynuował je do dnia 30 września 2005 r. Tymczasem

żadna szczególna przyczyna pozostawania w zatrudnieniu nie uzasadnia przyjęcia

spełnienia przesłanki określonej w § 1 rozporządzenia. Skoro zatem w dniu 31 grud-

nia 1998 r. wnioskodawca nie spełniał warunków do nabycia prawa do świadczenia

emerytalnego z tytułu opieki nad córką (warunki takie spełniała matka dziecka), to nie

może wejść w uprawnienia matki, sprawując nad córką stałą opiekę dopiero od za-

przestania zatrudnienia w 2005 r. Zasady przyznawania świadczeń z ubezpieczenia

społecznego regulowane są w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych i nie

stosuje się do nich norm prawa cywilnego, w tym zasad współżycia społecznego. W

tej sytuacji wnioskodawca nie spełnia warunków do nabycia prawa do wcześniejszej

emerytury zgodnie z art. 186 § 3 ustawy z dnia 7 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż uprawnienie to w dniu 31 grud-

nia 1998 r.(do tego dnia) mu nie przysługiwało.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił: 1) naru-

szenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisów rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej eme-

rytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającym stałej opieki, poprzez

przyjęcie, że powód nie spełniał przesłanek określonych w § 2 rozporządzenia oraz

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, po-

przez: a) naruszenie zasad określonych w art. 233 § 1 k.p.c., przez brak wszech-

stronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, a mianowicie błędne

przyjęcie, że rozwiązanie przez wnioskodawcę stosunku pracy za porozumieniem

stron nie spełnia przesłanek określonych w § 1 rozporządzenia i b) błędne przyjęcie,

że Sąd pierwszej instancji przy rozstrzyganiu sprawy powoływał się na zasady

współżycia społecznego, które w sprawach z ubezpieczeń społecznych nie mają za-

stosowania.

4

Powołując się na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i oddalenie apelacji, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Są-

dowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że materiał dowodowy sprawy

przemawia za tym, iż wnioskodawca spełnił przesłanki do nabycia prawa do docho-

dzonego świadczenia emerytalnego, udowodnił bowiem 28 letni okres składkowy i

nieskładkowy na dzień 31 grudnia 1998 r. oraz konieczność stałej opieki nad córką

Sylwią, a wreszcie fakt zaprzestania zatrudnienia celem sprawowania tej opieki. Te

właśnie ustalenia, a nie zasady współżycia społecznego, stanowiły podstawę roz-

strzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Skarżący wskazał nadto, że uzasadnione jest

zastosowanie konstrukcji wstąpienia przez ojca dziecka w przysługujące matce

prawo do wcześniejszej emerytury w sytuacji, gdy okoliczności pozwalające na sko-

rzystanie przez niego z tego uprawnienia zaistniały już w okresie nieobowiązywania

przepisów rozporządzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Wadliwość podstawy fak-

tycznej wyroku może być wyłącznie wynikiem uchybienia procesowego, które w ra-

mach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. wymaga przyto-

czenia przepisów, których naruszenie skarżący zarzuca. Dla wykazania tych wadli-

wości nie wystarczy odwołać się do podstawy kasacyjnej, lecz konieczne jest wska-

zanie, które przepisy zostały naruszone, na czym naruszenie to polegało i jaki wpływ

zarzucane wadliwości miały na treść kwestionowanego wyroku.

W ramach określonej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. podstawy naruszenia przepi-

sów postępowania, mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skarżący zarzu-

cił wyłącznie naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. W myśl art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowo-

dów. Wyłączenie to oznacza pozbawienie stron możliwości kwestionowania prawi-

dłowości dokonanych przez sąd ustaleń poprzez odnoszący się do sfery oceny i

wnioskowania zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. Konieczne jest zatem postawienie

zarzutu naruszenia takich przepisów postępowania, które doprowadziło do wadliwo-

ści postępowania dowodowego, co w konsekwencji - przez dokonanie błędnych

5

ustaleń stanu faktycznego - mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżący

zarzutów takich nie formułuje. Zresztą z ustaleń Sądu drugiej instancji nie wynika,

aby zaprzestanie przez wnioskodawcę zatrudnienia nastąpiło z innych przyczyn, niż

konieczność sprawowania stałej opieki nad córką.

Skarżący zarzuca Sądowi drugiej instancji naruszenie zaskarżonym wyrokiem

§ 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki, poprzez przyjęcie, że nie spełniał przesłanek określonych w tym przepisie.

Skarżącemu chodzi w istocie o pkt 1 powołanego przepisu. Zgodnie z § 2 pkt 1 roz-

porządzenia w razie śmierci rodzica (matki) albo w innych przypadkach uniemożli-

wiających mu sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, jak również w razie po-

zbawienia go władzy rodzicielskiej - z prawa do wcześniejszej emerytury, na warun-

kach określonych w § 1, może skorzystać drugi rodzic (ojciec dziecka), spełniający

warunek wymaganego okresu zatrudnienia, określonego w art. 26 ust. 1 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.). Wymieniona ustawa, na podstawie której było wydane roz-

porządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r., utraciła moc z dniem 1 stycznia

1999 r. Ze wskazaną datą weszła bowiem w życie ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), która nie zawiera upoważnienia dla Rady Ministrów

do wydania przepisów odnoszących się do przechodzenia na wcześniejsze emerytu-

ry osób opiekujących się dziećmi. Oznacza to, że z dniem 1 stycznia 1999 r. utraciło

także moc powołane wyżej rozporządzenie wobec braku umocowania prawnego do

jego wydania. Przepis art. 186 ust. 3 nowej ustawy utrzymał co prawda możliwość

skorzystania z dotychczasowych zasad przechodzenia na emeryturę na podstawie

przepisów rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r., jednakże wyłącznie w stosunku do

tych osób, które do dnia wejścia ustawy w życie spełniały wszystkie warunki nabycia

prawa do tego świadczenia, a zatem także warunek zaprzestania zatrudnienia ze

względu na stan zdrowia dziecka i konieczność sprawowania nad nim stałej opieki.

W konsekwencji nie mogła nabyć prawa do wcześniejszej emerytury osoba, która we

wskazanej dacie pozostawała w zatrudnieniu, mimo stanu zdrowia dziecka wyma-

gającego takiej opieki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2001 r., II

UKN 285/00, OSNAPiUS 2002 nr 22, poz. 556 oraz z dnia 6 maja 2004 r., II UK

350/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 408).

6

W rezultacie nabycie prawa do wcześniejszej emerytury przez pracownika

opiekującego się dzieckiem wymagającym stałej opieki zależało od łącznego zaist-

nienia przed dniem 1 stycznia 1999 r. przesłanek niemożności kontynuowania przez

rodzica - legitymującego się 20-letnim (kobieta) lub 25-letnim (mężczyzna) stażem

ubezpieczeniowym - dalszego zatrudnienia pracowniczego z powodu stanu zdrowia

dziecka, które - bez względu na wiek - wymaga stałej opieki oraz pielęgnacji lub po-

mocy w czynnościach samoobsługowych. Ustalenia faktyczne sprawy wskazują, że

stan zdrowia żony skarżącego, która z tytułu sprawowania stałej opieki nad córką

Sylwią, nabyła w 1993 r. prawo do wcześniejszej emerytury i świadczenie to pobie-

rała do 2005 r., umożliwiał jej przed dniem 1 stycznia 1999 r. samodzielne sprawo-

wanie tej opieki. Na takie ustalenie pozwala okoliczność, że żona wnioskodawcy zo-

stała uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej

egzystencji orzeczeniem z dnia 24 października 2005 r., a wnioskodawca kontynu-

ował zatrudnienie do dnia 30 września 2005 r. Oznacza to, że przed dniem 1 stycz-

nia 1999 r., a więc przed datą, w której rozporządzenie utraciło moc, skarżący nie

spełniał przesłanek warunkujących nabycie prawa do wcześniejszej emerytury z

tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki. Świadczenia z ubezpieczenia

społecznego nie mają charakteru cywilnoprawnego i prawo do nich nie podlega cesji,

dziedziczeniu ani innej formie następstwa prawnego. Prawo do tych świadczeń po-

wstaje wyłącznie wskutek spełnienia ustawowych przesłanek określonych w przepi-

sach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a do tych nie należy wstąpienie w prawa

przysługujące innej osobie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II

UKN 372/99, OSNAPiUS 2001 nr 13, poz. 451 oraz z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UK

297/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 11). Powołany w skardze kasacyjnej wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 28 marca 2000 r., II UKN 438/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz.

540), odnosił się do stanu prawnego obowiązującego przed dniem 1 stycznia 1999 r.

i skutków orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 lipca 1999 r., P 8/98 (OTK

nr 5, poz. 102), którym § 2 rozporządzenia - w zakresie, w jakim naruszał prawo wy-

boru rodziców dziecka, uzależniając prawo ojca do przejścia na wcześniejszą eme-

ryturę od przesłanek związanych z osobą matki - został uznany za niezgodny z art.

33 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

========================================