IV CSK 342/06

Sygn. akt IV CSK 342/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Tadeusz Żyznowski

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej

[…]

przeciwko Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo - Kredytowej […]

o stwierdzenie nieważności uchwały i ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 12 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 czerwca 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 600 (sześćset)

złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2006 r. Sąd Apelacyjny m.in. oddalił apelację

pozwanej Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej (zwanej dalej

„Kasą Krajową”) od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 grudnia 2005 r.,

którym w uwzględnieniu powództwa wytoczonego przez Spółdzielczą Kasę

Oszczędnościowo-Kredytową Sąd ten ustalił, że uchwała Nr 1 z dnia 14 listopada

2003 r. Zarządu pozwanej w przedmiocie zobowiązania spółdzielczych kas

oszczędnościowo-kredytowych (zwanych dalej „kasami”) zrzeszonych w Kasie

Krajowej do posiadania w składzie rad nadzorczych co najmniej trzech osób

posiadających kwalifikacje ustalone w tej uchwale jest nieważna, a w pozostałej

części oddalił powództwo.

Według ustaleń dokonanych w sprawie powódka jest członkiem pozwanej.

W dniu 14 listopada 2003 r. Zarząd pozwanej podjął uchwałę Nr 1, według której

kasy zrzeszone w Kasie Krajowej zostały zobowiązane do posiadania w składzie

rady nadzorczej co najmniej trzech osób posiadających ważne ustalenie kwalifikacji

do pełnienia funkcji członka zarządu w kasach, o jakich mowa w uchwale Nr 1

Zarządu Kasy Krajowej z dnia 20 lutego 1996 r.; w przypadku członka rady

nadzorczej nie spełniającego powyższych wymogów Kasa Krajowa może ustalić

kwalifikacje warunkowo i zobowiązać członka rady nadzorczej do ukończenia

Studium Finansowo-Administracyjnego w terminie 12 miesięcy od dnia podjęcia

przez Zarząd Kasy Krajowej uchwały w przedmiocie warunkowego potwierdzenia

kwalifikacji; niewywiązanie się członka rady nadzorczej z tego obowiązku jest

równoznaczne z utratą kwalifikacji do pełnienia funkcji członka rady. Zgodnie zaś

z uchwałą Nr 1 Zarządu Kasy Krajowej z dnia 20 lutego 1996 r. członkiem zarządu

kasy może być osoba, która ukończyła Studium Finansowo-Administracyjne

prowadzone przez Fundację na Rzecz Polskich Związków Kredytowych lub studia

licencjackie o kierunku „Zarządzanie organizacją gospodarczą ze szczególnym

uwzględnieniem problematyki SKOK”, organizowane przez Wyższą Szkołę

Finansów i Administracji. W uzasadnieniu uchwały Nr 1 Zarządu Kasy Krajowej

z dnia 14 listopada 2003 r. wskazano na potrzebę zapewnienia odpowiedniego

poziomu merytorycznego kadry zarządzającej oraz kontrolującej działalność kas.

3

Powołano się też na art. 56 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze

(Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.; dalej – „Prawo spółdzielcze” lub „Pr.

spółdz.”) i na art. 10 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo-kredytowych (Dz. U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.; dalej –

„ustawa skok”). Według pozwanej, podstawą podjęcia tej uchwały jest art. 35 ust. 5

ustawy skok, upoważniający Kasę Krajową do określanie norm dopuszczalnego

ryzyka w działalności zrzeszonych w nim kas.

Sąd Apelacyjny, akceptując rozstrzygniecie sprawy przez Sąd pierwszej

instancji i jego motywy, nie podzielił zarzutów pozwanej. Uznał, że uprawnienia

nadzorcze, jakie ma Kasa Krajowa w stosunku do zrzeszonych w niej kas,

nie pozbawiają stosunku prawnego między stronami, będącego stosunkiem

członkostwa w spółdzielni, charakteru cywilnoprawnego i sprawa ma charakter

sprawy cywilnej należącej do drogi sądowej (art. 1 i 2 § 1 k.p.c.). Podstawę

powództwa stanowi art. 189 k.c. i powódka ma interes prawny w żądaniu ustalenia

nieważności uchwały, która jest przedmiotem powództwa. Uchwała ta jest

nieważna (art. 58 § 1 k.c.), gdyż stanowi ingerencję w działalność kas zrzeszonych

w Kasie Krajowej, nie znajdującą podstawy w obowiązujących przepisach.

W szczególności podjęcie tej uchwały nie mieściło się uprawnieniach nadzorczych

pozwanej, wynikających z art. 35 pkt 5 ustawy skok. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

dla uznania, że podejmując uchwałę pozwana przekroczyła swoje kompetencje,

w istocie wystarczające jest odwołanie się do art. 10 ust. 2 ustawy skok,

który upoważnia Kasę Krajową do określenia kwalifikacji, jakie powinni mieć

członkowie zarządu, a nie członkowie rady nadzorczej kasy.

Wyrok wymieniony na wstępie zaskarżyła skargą kasacyjną pozwana.

Podstawę skargi stanowią: 1) naruszenie przepisów postępowania: art. 1, 2 § 1,

art. 199 § 1 pkt 1 i art. 379 pkt 1 k.p.c. oraz 2) naruszenie prawa materialnego – art.

10 i 35 pkt 5 ustawy skok oraz art. 189 k.p.c. Skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie obu wydanych w sprawie wyroków i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa.

Powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Wprawdzie Kasa Krajowa jest spółdzielnią (spółdzielnią osób prawnych –

art. 33 ust. 2 ustawy skok), ale o swoistym charakterze. Przysługują jej szczególne

prawa i obowiązki w stosunku do zrzeszonych w niej – na zasadzie wyłączności –

spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, określone w ustawie skok.

Podczas gdy spółdzielnia jest zrzeszeniem, które w interesie swoich członków

prowadzi wspólną działalność gospodarczą i może prowadzić działalność

społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków i ich rodzin (art. 1

pr. spółdz.), celami Kasy Krajowej, określonymi w art. 34 ustawy skok,

są: 1) zapewnienie stabilności finansowej zrzeszonych w niej kas i 2) sprawowanie

nadzoru nad kasami dla zapewnienia bezpieczeństwa zgromadzonych w nich

oszczędności oraz zgodności działalności kas z przepisami ustawy. Rodzaje

działań, jakie prowadzi Kasa Krajowa na rzecz swoich członków, przykładowo

wymienione zostały w art. 35 ustawy skok. Uprawnieniom, jakie z tytułu nadzoru

nad kasami przysługują Kasie Krajowej, i czynnościom, jakie w ramach tego

nadzoru Kasa Krajowa może podejmować poświęcone są zaś art. 39-42 ustawy

skok. Ze względu na wyjątkowość tych uprawnień, jako przysługujących jednej

spółdzielni wobec innych zrzeszonych w niej spółdzielni, zakres tych uprawnień

musi być rozumiany ściśle. Z przepisów ustawy skok wynika, że uprawnienia

nadzorcze Kasy Krajowej w stosunku do zrzeszonych w niej kas sprowadzają się

do czynności kontrolnych podejmowanych indywidualnie w stosunku

do poszczególnych kas (art. 40) i w razie stwierdzenia uchybień –- wzywania do ich

usunięcia i podejmowania w stosunku do poszczególnych kas określonych decyzji,

z których najdalej idącą jest decyzja o zawieszeniu działalności kasy i ustanowieniu

zarządcy komisarycznego. (art. 41 i 42). Wśród działań nadzorczych Kasy Krajowej

ustawa nie przewiduje wydawania zaleceń wiążących wszystkie zrzeszone w niej

kasy. Określanie przez Kasę Krajową norm dopuszczalnego ryzyka w działalności

kas, jakkolwiek mogłoby mieścić się w pojęciu szeroko rozumianego nadzoru

nad działalnością kas, ale jako wymienione w art. 35 ustawy skok jest działaniem –

tak jak i inne działania przykładowo wymienione w tym przepisie – „na rzecz

swoich członków”, którego celem jest zapewnienie stabilności finansowej kas

(art. 34 ustawy skok). Odnosząc się do regulacji związanych z nadzorem

bankowym zawartych w ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe

5

(Dz. U. 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe” lub „Pr. bank”)

należy zauważyć, że w art. 133 ust. 2 tej ustawy, wśród przykładowo wymienionych

czynności podejmowanych przez Komisję Nadzoru Bankowego w ramach nadzoru

bankowego, wymienione zostało badanie przestrzegania określonych norm

dopuszczalnego ryzyka w działalności banków (pkt 6), nie wymieniono zaś

określania tych norm. Przewidziane w art. 128 ust. 5 i art. 137 pkt 3 Pr. bank.

ustalanie norm dopuszczalnego ryzyka w działalności banków jest także

samodzielnym uprawnieniem Komisji, odrębnym od uprawnienia polegającego

na sprawowaniu nad bankami nadzoru sensu stricto.

W sytuacji, gdy spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe dokonują

czynności, które są czynnościami bankowymi i kasy te nie podlegają nadzorowi

Komisji Nadzoru Bankowego (Komisji Nadzoru Finansowego), a nadzór nad nimi

sprawuje Kasa Krajowa i brak jest wyraźnej regulacji ustawowej dotyczącej

zaskarżania przez kasy w niej zrzeszone czynności nadzorczych Kasy Krajowej,

zachodzą wątpliwości co do drogi i sposobu takiego zaskarżania

(zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 sierpnia 1001 r.,

II SA/Gd 1832/01 powołane w glosie R. Tupina, PUG 2001, nr 10, poz. 11).

Jednakże skoro uchwała, o ustalenie nieważności której wystąpiła powódka,

nie stanowiła czynności dokonanej przez Kasę Krajową, którą ustawa zalicza

do czynności nadzorczych w ścisłym znaczeniu, wykonywanych przez tę Kasę,

dla rozstrzygnięcia o zasadności rozpoznawanej skargi kasacyjnej zbędne jest

rozważanie charakteru prawnego tych czynności i ocena, czy dopuszczalne jest ich

zaskarżanie przez kasy zrzeszone w Kasie Krajowej na drodze sądowej.

Nie ulega wątpliwości, że stosunek członkostwa w spółdzielni – a taki mimo

jego swoistości jest stosunek członkostwa w Kasie Krajowej zrzeszonych w niej kas

– jest stosunkiem cywilnoprawnym i działania podejmowane przez spółdzielnię,

które dotyczą praw lub obowiązków członków (w szczególności podejmowane

„na rzecz członków”, a wśród nich „określanie norm dopuszczalnego ryzyka

w działalności kas” – art. 35 ustawy o skok), są działaniami w ramach tego

stosunku. Możliwość kwestionowania ich zasadności przez członka spółdzielni

na drodze sądowej nie może być skutecznie podważana; do rozpoznawania takich

spraw nie są powołane sądy szczególne ani dla spraw takich przepisy szczególne

6

nie przewidują właściwości innych organów. Ustanowienie w statucie spółdzielni

postępowania wewnątrzspółdzielczego także nie ogranicza dochodzenia

przez członków ich praw na drodze sądowej (art. 32 § 3 Pr. spółdz.). Zarzut skargi

kasacyjnej naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 1 i 2 § 1 oraz art. 199 § 1 pkt 1

a także art. 379 pkt 1 k.p.c. należało zatem uznać za niezasadny.

Ani ustawa skok, ani Prawo spółdzielcze, do którego w zakresie w niej

nie uregulowanym odsyła ta ustawa (art. 2 i 33 ust. 2), nie wyłączają

dopuszczalności powództwa o ustalenie nieważności uchwały zarządu

spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej (spółdzielni). Powództwo

o ustalenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni także nie jest

wprost przewidziane żadnym przepisem, ale w sposób nie budzący wątpliwości

dopuszczalność takiego powództwa wynika z art. 42 § 9 Pr. spółdz. Jego podstawę,

tak jak i podstawę powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały zarządu

spółdzielni, także uchwały Zarządu Kasy Krajowej, stanowi art. 189 k.p.c.

Uchwała, stwierdzenia nieważności której dotyczy sprawa, ogranicza

możliwości powódki w powoływaniu członków rady nadzorczej ze względu

na określenie w niej kwalifikacji wymaganych od tych członków. Powódka ma więc

interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności uchwały. Interes ten nie może

zostać zaspokojony w inny sposób niż przez wytoczenie powództwa o ustalenie

nieważności uchwały.

Z powyższych względów nie jest także zasadny zarzut skargi kasacyjnej

naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 189 k.p.c.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut skargi kasacyjnej naruszenia

art. 10 i 35 pkt 5 ustawy skok. Oznacza to, że w wyniku prawidłowej wykładni tych

przepisów Sąd Apelacyjny trafnie uznał, iż nie było podstawy prawnej do podjęcia

przez Zarząd Kasy Krajowej uchwały, której stwierdzenia nieważności domaga się

powódka.

Brak jest definicji norm dopuszczalnego ryzyka w działalności

spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych. Również w Prawie bankowym

oraz w innych aktach prawnych, które posługują się pojęciem „norm

dopuszczalnego ryzyka w działalności banków”, nie zostało ono zdefiniowane.

Niekiedy jedynie normy dopuszczalnego ryzyka w działalności banków określa się

7

mianem „norm ostrożnościowych” (np. w art. 128 ust. 5 Pr. bank.). Niewątpliwie

działalność banków (spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych),

ze względu na charakter tej działalności wiąże się ze znacznym ryzykiem.

W normach dopuszczalnego ryzyka w tej działalności należy widzieć normy

wyznaczające granice tej działalności, których przekroczenie grozi prawidłowemu

funkcjonowaniu banku (kasy). Chodzi tu o granice określające możliwość

podejmowania przedsięwzięć należących do zakresu działania banku (kasy),

których przekroczenie może spowodować naruszenie jego stabilności finansowej,

podważać bezpieczeństwo zgromadzonych w nim środków a nawet powodować

zagrożenie jego bytu. Pewne normy określające te granice zawiera już sama

ustawa, np. art. 126 i 128 ust. 1 Pr. bank., art. 30 ustawy skok. Komisja Nadzoru

Bankowego może według art. 137 pkt 3 Pr bank. ustalać wiążące banki normy

płynności oraz inne normy dopuszczalnego ryzyka, a stosownie do art. 128 ust. 5

Pr. Bank. może określać wiążące banki normy ostrożnościowe, określające

dopuszczalne ryzyko w działalności banków, inne niż wymogi kapitałowe.

Przez normy dopuszczalnego ryzyka w działalności kas, określane przez Kasę

Krajową na postawie art. 35 pkt 5 ustawy skok, trzeba rozumieć normy o takim

samym charakterze, tj. mające charakter przedmiotowy. Nie można przyjąć,

jak chce tego pozwana, że normy te mogą dotyczyć kwalifikacji, jakie powinni mieć

członkowie rad nadzorczych kas.

Jest oczywiste, że osoby kierujące działalnością spółdzielczej kasy

oszczędnościowo-pożyczkowej (zarząd) a także i osoby sprawujące kontrolę

i nadzór nad tą działalnością (rada nadzorcza) mają na nią istotny wpływ i ich

nieodpowiedzialne poczynania mogą doprowadzić do poważnych, negatywnych

konsekwencji dla działalności kasy. Członkami zarządu jak i członkami rady

nadzorczej kasy muszą więc być osoby dające gwarancję należytego wykonywania

ich obowiązków. Temu celowi służy określenie w art. 10 ust. 1 ustawy skok

wymagań, które powinni spełniać członkowie zarządu i członkowie rady nadzorczej

kasy, a nadto zawarte w art. 10 ust. 2 ustawy skok upoważnienie dla Kasy Krajowej

do określenia wymogów kwalifikacyjnych członków zarządu kasy, dających

rękojmię prowadzenia działalności kasy z zachowaniem środków pieniężnych

i wkładów w niej zgromadzonych. Trafnie Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro

8

ustawa upoważniła Kasę Krajową do określenia „wymogów kwalifikacyjnych”

członków zarządu spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej,

a nie upoważniła Kasy Krajowej do określenia kwalifikacji, którymi powinni się

legitymować członkowie rady nadzorczej kasy, to kompetencji Kasy Krajowej

do takiego określenia nie można domniemywać i Kasa Krajowa kompetencji takiej

nie ma.

To, że stosownie do art. 56 § 1 Pr. spółdz. w związku z art. 2 ustawy skok,

w razie konieczności rada nadzorcza spółdzielczej kasy oszczędnościowo-

kredytowej może wyznaczyć jednego lub kilku ze swoich członków do czasowego

pełnienia funkcji członka (członków) zarządu kasy, przemawia za tym, iż pożądane

byłoby, żeby członkowie rady nadzorczej mieli takie same kwalifikacje

jak członkowie zarządu. Ustawodawca, kierując się zapewne tym, że pełnienie

funkcji członka zarządu przez członka rady nadzorczej zachodzi raczej wyjątkowo

i może mieć miejsce tylko „czasowo”, uznał jednakże, iż nie ma potrzeby wymagać

od członka rady nadzorczej takich samych kwalifikacji, jakie powinien mieć członek

zarządu i nie zamieścił w ustawie skok przepisu dotyczącego kwalifikacji

wymaganych od członka rady nadzorczej, takiego jak dotyczący „wymogów

kwalifikacyjnych” członka zarządu art. 10 ust. 2 tej ustawy. Przyznanie Kasie

Krajowej uprawnienia do określenia kwalifikacji, jakie powinien mieć członek rady

nadzorczej spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej oznaczałoby

uzupełnienie ustawy o przepis, który w niej nie został zamieszczony

Z przytoczonych względów, uznając że skarga kasacyjna nie ma

uzasadnionych podstaw, należało ją oddalić (art. 39814

k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy postanowił

na podstawie art. 108 § 1 w związku z art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 99 k.p.c.

oraz § 12 ust. 4 pkt 1 w związku z § 5 i 10 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1349 ze zm.).