III CSK 360/06

Sygn. akt III CSK 360/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa R sp. z o.o. w W.

przeciwko Q. sp. z o.o. w T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 2 grudnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Strona powodowa, „R.” - spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W,

wniosła o zasądzenie w postępowaniu nakazowym od „Q” – spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w T. kwoty 145 910,44 zł. Do pozwu dołączyła wystawiony

przez pozwaną spółkę w dniu 29 sierpnia 2003 r. weksel własny, opiewający na

wymienioną kwotę, płatną 16 września 2003 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 2 grudnia 2005 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 11 kwietnia 2005 r., utrzymujący w mocy nakaz zapłaty z dnia

22 października 2003 r., w ten sposób, że nakaz ten uchylił i powództwo oddalił.

Jest bezsporne, że w chwili złożenia przez pozwaną spółkę oświadczenia

o wystawieniu weksla i wręczenia weksla stronie powodowej, kapitał zakładowy

pozwanej spółki wynosił 50 000 zł, a więc był ponad dwukrotnie niższy od sumy

zobowiązania pozwanej spółki określonego w wekslu. W sprawie miał więc

zastosowanie art. 230 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu. Ponieważ wspólnicy

pozwanej spółki nie podjęli uchwały wymaganej przez ten przepis dla zaciągnięcia

zobowiązania do świadczenia o wartości dwukrotnie przewyższającej wysokość

kapitału zakładowego, należało, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zgodnie z art. 17 § 1

k.s.h., uznać oświadczenie pozwanej spółki o wystawieniu weksla za nieważne.

W umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością kwestię zgody wspólników na

zaciągnięcie przez spółkę zobowiązania można było wprawdzie unormować

w sposób odbiegający od regulacji przewidzianej w art. 230 k.s.h., jednak

w umowie pozwanej spółki nie zamieszczono postanowień wyłączających

stosowanie dyspozycji tego przepisu. Wyłączenia zastosowania tego przepisu

w odniesieniu do oświadczenia pozwanej spółki o wystawieniu weksla nie

uzasadniało też – w ocenie Sądu Apelacyjnego – to, że L. W., który jako

jednoosobowy zarząd pozwanej spółki podpisał weksel, był jednocześnie

większościowym udziałowcem tej spółki (miał w niej 75% udziałów), ta bowiem

okoliczność nie ma doniosłości w świetle zawartej w tym przepisie regulacji.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła Sądowi Apelacyjnemu

naruszenie art. 230 związku z art. 17 § 1 k.s.h. przez uznanie, że nie powstało

3

zobowiązanie wekslowe pozwanej spółki wskutek braku uchwały wspólników, oraz

podniosła jako zarzut ewentualny naruszenie art. 5 k.c. wskutek nie uznania

powoływania się przez pozwaną spółkę na art. 230 w związku z art. 17 § 1 k.s.h. za

nadużycie prawa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 230 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu przewidywał, iż: „Rozporządzenie

prawem lub zaciągnięcie zobowiązania do świadczenia o wartości dwukrotnie

przewyższającej wysokość kapitału zakładowego wymaga uchwały wspólników,

chyba że umowa spółki stanowi inaczej”. Celem tego przepisu, niemającego swego

odpowiednika w poprzednim stanie prawnym, była, według wyjaśnień

projektodawców, ochrona majątku spółki przed „nadmiernie ryzykownymi,

nierozważnymi bądź niekiedy nawet nieuczciwymi działaniami członków zarządu”.

Mimo tego godnego aprobaty celu, omawiany przepis od pierwszych chwil

obowiązywania rodził poważne problemy interpretacyjne. Wiązały się one

z pytaniem o sankcję uchybienia wymaganiu ustanowionemu w art. 230 k.s.h.: czy

sankcję tę określa art. 17 § 1 k.s.h., uznający czynność prawną spółki, dokonaną

bez wymaganej z mocy ustawy uchwały zgromadzenia wspólników lub uchwały

walnego zgromadzenia albo uchwały rady nadzorczej i niepotwierdzoną przez

podjęcie wymaganej uchwały w terminie określonym w art. 17 § 2 k.s.h., za

nieważną. Dominujący pogląd udzielał na to pytanie odpowiedzi pozytywnej.

Zgodnie więc z tym poglądem, czynność prawna rozporządzająca prawem lub

zobowiązująca do świadczenia o wartości dwukrotnie przewyższającej wysokość

kapitału zakładowego dokonana bez uchwały wymaganej przez art. 230 k.s.h.

w pierwotnym brzmieniu powinna być kwalifikowana jako czynność kulejąca

(negotium claudicans), tj. czynność o skuteczności zawieszonej; uzyskująca

w razie przewidzianego w art. 17 § 2 k.s.h. potwierdzenia pełną skuteczność

z mocą wsteczną, w razie zaś braku takiego potwierdzenia stająca się z mocą

wsteczną czynnością definitywnie nieważną. Użyty w art. 17 § 1 k.s.h. termin

„nieważność” odnosi się, analogicznie jak termin „nieważność” w art. 17 k.c., do

konsekwencji braku potwierdzenia czynności prawnej w odpowiednim terminie,

a nie do konsekwencji - jedynie uwzględnianych przy rozstrzyganiu o rodzaju

sankcji - wadliwości czynności prawnej występujących już w chwili jej dokonania

4

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2006 r., V CSK 283/06,

niepubl. oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 października

2001 r., III CZP 55/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 87).

Powiązane ze wskazaną sankcją wymaganie zgody wspólników na

rozporządzenie prawem lub zaciągnięcie zobowiązania do świadczenia o wartości

dwukrotnie przewyższającej wysokość kapitału zakładowego spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością spotkało się z licznymi wypowiedziami krytycznymi. Ujmując

najogólniej, przepisowi art. 230 w związku z art. 17 § 1 k.s.h. w pierwotnym

brzmieniu zarzucano, że stanowi regulację zagrażającą bezpieczeństwu obrotu

prawnego, zwłaszcza odbywającego się z udziałem spółek z ograniczoną

odpowiedzialnością o kapitale nadal, zgodnie z art. 624 § 1 k.s.h., niższym od sumy

określonej w art. 154 § 1 k.s.h. W następstwie tej regulacji wiele czynności

prawnych stawało się czynnościami nieważnymi, ze skutkami również w zakresie

prawa podatkowego, co godziło w interesy kontrahentów spółek z ograniczoną

odpowiedzialnością. W wyniku wspomnianej krytyki przepis art. 230 k.s.h.

znowelizowano, nadając mu od 15 stycznia 2004 r. następujące brzmienie:

„Rozporządzenie prawem lub zaciągnięcie zobowiązania do świadczenia o wartości

dwukrotnie przewyższającej wysokość kapitału zakładowego wymaga uchwały

wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Przepisu art. 17 § 1 nie

stosuje się”. Jednocześnie zmieniono art. 17 § 1 k.s.h. W celu uściślenia zawartej

w nim regulacji, nadano mu brzmienie: „Jeżeli do dokonania czynności prawnej

przez spółkę ustawa wymaga uchwały wspólników albo walnego zgromadzenia

bądź rady nadzorczej, czynność prawna dokonana bez wymaganej uchwały jest

nieważna”. Jak widać, nowelizacja art. 230 k.s.h. polegała na wyłączeniu

zastosowania w razie naruszenia zawartej w nim regulacji sankcji wskazanej w art.

17 § 1 k.s.h.; po tej nowelizacji miarodajną sankcję określa art. 17 § 3 k.s.h.

Nasuwa się pytanie o znaczenie nowelizacji art. 230 k.s.h. dla czynności

prawnych dokonanych, tak jak w rozpoznawanej sprawie, z naruszeniem tego

przepisu w pierwotnym brzmieniu: czy nowelizacja ta miała moc wsteczną i objęła

także wspomniane czynności? Akceptowanymi zarówno w piśmiennictwie, jak

orzecznictwie (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 września

2003 r., III CZP 52/03, OSNC 2004 nr 11, poz. 169) przypadkami odstępstwa od

5

zasady nieretroakcji uzasadnionymi celem ustawy (art. 3 in fine k.c.) są te regulacje

nowelizujące, które usuwając dotychczasowe rozbieżności interpretacyjne

zawierają niejako wykładnię autentyczną przepisów już obowiązujących. Jako

przykłady takich regulacji o mocy wstecznej można podać nowelizację art. 26 k.s.h.,

dokonaną jednocześnie z nowelizacją art. 230 k.s.h. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04, OSNC 2005, nr 12, poz.

177) oraz wspomnianą wyżej nowelizację art. 17 § 1 k.s.h. Nowelizacji art. 230

k.s.h. do takich regulacji nie można jednak zaliczyć. Zapatrywanie o podleganiu

naruszeń art. 230 k.s.h. przed jego nowelizacją sankcji określonej w art. 17 § 1

k.s.h. było – jak wiadomo – poglądem dominującym. Odmienne zapatrywania

stanowiły trudne do zaakceptowania w świetle przyjętych zasad wykładni próby

wyeliminowania tej sankcji ze względu na ujemnie oceniane konsekwencje jej

zastosowania do wspomnianych naruszeń. Ponadto przeciwko jednemu z tych

zapatrywań, przyjmującemu, wbrew silnym argumentom wynikającym z wykładni

systemowej (por. np. art. 228 i 229 k.s.h.), że na zastosowanie art. 17 § 1 k.s.h.

w związku z art. 230 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu nie pozwalało użycie w tych

przepisach odmiennej terminologii (w pierwszym zwrotu mówiącego o „uchwale

zgromadzenia wspólników”, a w drugim zwrotu mówiącego o „uchwale

wspólników”), przemawia jednoznacznie przytoczona wyżej nowelizacja art. 17 § 1

k.s.h. Treści nowelizacji art. 230 k.s.h. nie można więc uznać za zbieżną z jedną

z możliwych interpretacji tego przepisu we wcześniejszym brzmieniu. W nowelizacji

tej wyrażono normę uznawaną już wcześniej za pożądaną, jednak niemożliwą do

wywiedzenia z pierwotnego brzmienia art. 230 k.s.h.

W sprawie powinien mieć zatem zastosowanie art. 230 w pierwotnym

brzmieniu w związku z art. 17 § 1 k.s.h.

Należy podzielić również pogląd Sądu Apelacyjnego o braku wpływu na

stosowanie wymienionych przepisów tej okoliczności, że L. W., który jako

jednoosobowy zarząd pozwanej spółki podpisał weksel, miał w niej 75% udziałów i

mógłby sam podjąć uchwałę wymaganą przez art. 230 k.s.h. O ile bowiem cel art.

230 k.s.h. nie uzasadnia stosowania tego przepisu do wskazanych w nim czynności

prawnych dokonywanych przez jedynego wspólnika spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością stanowiącego jednoosobowy zarząd tej spółki (por.

6

prowadzące w istocie do takiego rezultatu stanowisko zajęte w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2004 r., IV CK 686/04, OSNC 2006, nr 3, poz. 55),

o tyle przemawia on za stosowaniem tego przepisu do wspomnianych czynności

dokonywanych przez stanowiącego jednoosobowy zarząd wspólnika, któremu

przysługuje większość udziałów pozwalająca na samodzielne podjęcie uchwały

wymaganej przez omawiany przepis. Jak wiadomo celem art. 230 k.s.h. -

aktualnym także po nowelizacji tego przepisu - jest ochrona majątku spółki przed

zagrażającymi temu majątkowi, czyli w rzeczywistości interesom wspólników,

czynnościami prawnymi zarządu. Niekorzystne skutki czynności prawnej będącej

wynikiem decyzji jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

stanowiącego jednoosobowy zarząd, mogą dotknąć tylko jego. Natomiast

niekorzystne skutki czynności prawnej będącej wynikiem decyzji stanowiącego

jednoosobowy zarząd wspólnika, któremu przysługuje większość udziałów

pozwalająca na samodzielne podjęcie uchwały wskazanej w art. 230 k.s.h., mogą

dotknąć także pozostałych wspólników. Choć więc w tej drugiej sytuacji wspólnik

stanowiący jednoosobowy zarząd mógłby sam podjąć uchwałę, o której mowa

w art. 230 k.s.h., nie można z tego powodu rezygnować z wymagania jej podjęcia

w przewidziany prawem sposób, ponieważ w przeciwnym razie pozostali wspólnicy

byliby pozbawieni możliwości jej kwestionowania z powodu ewentualnych

wadliwości, a tym samych ochrony swych gwarantowanych przez art. 230 k.s.h.

interesów.

Nie mógł też odnieść zamierzonego skutku podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 5 k.c.

Przesłanką stosowania art. 5 k.c. jest czynienie przez uprawnionego użytku

ze swego cywilnego prawa podmiotowego, a powoływanie się przez pozwaną

spółkę na to, że z mocy art. 17 § 1 w związku z art. 230 k.s.h. w pierwotnym

brzmieniu dochodzone roszczenie wekslowe nie powstało, nie może być uznane za

czynienie użytku z cywilnego prawa podmiotowego. Z chwilą bezskutecznego

upływu dwumiesięcznego, określonego w art. 17 § 2 k.s.h. terminu do

potwierdzenia, umowa, mająca być źródłem zobowiązania pozwanej spółki jako

wystawcy weksla (co do umowy jako źródła stosunków prawnowekslowych por. np.

uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

7

29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC, nr 12, poz. 168), stała się, jak wyżej

wyjaśniono, definitywnie nieważna. Po upływie tego terminu powstał więc z mocy

prawa w odniesieniu do tej umowy stan charakterystyczny dla nieważności

czynności prawnej. Powołanie się zaś w postępowaniu sądowym w formie zarzutu

procesowego na nieważność czynności prawnej stanowi – zarówno według

stanowiska piśmiennictwa, jak orzecznictwa – akt o charakterze wyłącznie

proceduralnym, tj. nie będący realizacją jakiegoś materialnego „uprawnienia do

powołania się na nieważność czynności prawnej” (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 10 października 2002 r., V CK 370/02, OSNC 2004, nr 2, poz. 21).

Poza tym, jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, interesy strony powodowej

zagrożone przez poddanie wystawienia spornego weksla sankcji wynikającej z art.

17 § 1 w związku z art. 230 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu mogły być chronione bez

potrzeby odwoływania się do art. 5 k.c. Podlegały one mianowicie ochronie na

podstawie art. 8 Pr. weksl. Według tego przepisu, kto podpisał weksel jako

przedstawiciel innej osoby, nie będąc umocowany do działania w jej imieniu, sam

odpowiada wekslowo. Powszechnie przyjmuje się, że rzekomym przedstawicielem

w rozumieniu przytoczonego przepisu, chroniącego bezpieczeństwo obrotu

wekslowego, jest nie tylko ten, kto bez umocowania działał jako przedstawiciel

ustawowy lub pełnomocnik, lecz również ten, kto nie mając do tego kompetencji

działał jako organ osoby prawnej (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 grudnia 1998 r., III CKN 60/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 126). Dokonanie

czynności prawnej z naruszeniem art. 230 w pierwotnym brzmieniu w związku z art.

17 § 1 k.s.h. stanowiło działanie w charakterze organu osoby prawnej bez

stosownej kompetencji do tego. Ogólna kompetencja zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością do jej reprezentowania na zewnątrz (por. art. 201, 204 i 205

k.s.h.) uległa w zakresie, w którym miał zastosowanie art. 230 w pierwotnym

brzmieniu w związku art. 17 § 1 k.s.h., ograniczeniu przez wymaganie do

dokonania określonych czynności prawnych zgody innego organu spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

29 listopada 2006, V CSK 283/06). Do L. W., który jako członek jednoosobowego

zarządu pozwanej spółki wystawił sporny weksel z naruszeniem art. 230 w

pierwotnym brzmieniu w związku z art. 17 § 1 k.s.h., art. 8 Pr. weksl. mógł więc

8

mieć zastosowanie ze względu na występujące w tym przypadku ograniczenie

kompetencji zarządu do reprezentacji pozwanej spółki.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.