III CZP 125/06

Uchwała z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Spółdzielni

Mieszkaniowej "L." w K. przeciwko Ewie C. o zapłatę, po rozstrzygnięciu na

posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2007 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z

dnia 28 września 2006 r.:

"Czy dopuszczalne jest zgłoszenie zarzutu potrącenia przez wierzyciela

upadłego w procesie wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka masy upadłości

w sytuacji, gdy przedstawiona do potrącenia wierzytelność została przed

wytoczeniem powództwa zgłoszona jako wierzytelność w postępowaniu

upadłościowym, a jednocześnie wierzyciel (pozwany) przy zgłoszeniu

wierzytelności przedstawił ją do potrącenia z wierzytelnością, aktualnie dochodzoną

przez syndyka pozwem?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest zgłoszenie zarzutu potrącenia przez wierzyciela

upadłego w procesie wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka masy

upadłości w sytuacji, gdy przedstawiona do potrącenia wierzytelność została

przed wytoczeniem powództwa zgłoszona w postępowaniu upadłościowym

wraz z zarzutem potrącenia z wierzytelnością aktualnie dochodzoną przez

syndyka.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Spółdzielni

Mieszkaniowej „L.” w K., który domagał się zasądzenia od pozwanej Ewy C. kwoty

5264,49 zł z tytułu uzupełnienia wkładu budowlanego. Pozwana, wnosząc o

oddalenie powództwa, podniosła zarzut potrącenia z wierzytelnością dochodzoną

pozwem jej wierzytelności z tytułu poniesionych kosztów usunięcia wad i usterek

lokalu. Swoją wierzytelność w stosunku do strony powodowej pozwana zgłosiła

także w postępowaniu upadłościowym.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że do zgłoszonego przez pozwaną zarzutu

potrącenia nie ma zastosowania art. 34 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł."), gdyż będąca jego

przedmiotem wierzytelność pozwanej nie istniała w chwili ogłoszenia upadłości

strony powodowej. Uznał, że zarzut ten podlega rozpoznaniu na podstawie

przepisów art. 498-505 k.c., oraz że spełnione zostały przesłanki przewidziane w

art. 498 § 1 k.c. z tym skutkiem, iż obie wierzytelności umarzają się do wysokości

wierzytelności niższej przysługującej stronie powodowej w stosunku do pozwanej. Z

tych względów powództwo oddalił.

Rozpoznając apelację strony powodowej, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość

ujętą w przedstawionym zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie wpływu postępowania wywołanego zgłoszeniem wierzytelności z

jednoczesnym zgłoszeniem zarzutu potrącenia na możliwość zgłoszenia zarzutu

potrącenia w procesie wytoczonym przez syndyka masy upadłości było

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 11 września 2003 r.,

III CKN 516/01, ("Monitor Prawniczy" 2006, nr 10, s. 540) Sąd Najwyższy wyraził

pogląd, że gdy prawomocnym postanowieniem sędziego-komisarza odmówiono

uznania potrącenia, odmawiając w ogóle uznania wierzytelności pozwanego wobec

masy upadłości, niedopuszczalne było podnoszenie przez pozwanego zarzutu

potrącenia w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości. Zwrócić jednak trzeba

uwagę, że wyrok ten zapadł w odmiennym stanie faktycznym niż w sprawie

niniejszej, gdyż Sąd Najwyższy wyrokował w sprawie, w której lista wierzytelności

została prawomocnie ustalona, a ponadto nastąpiła w niej nie tyle odmowa uznania

potrącenia, ale w ogóle odmowa uznania zgłoszonej wierzytelności. Z kolei w

uzasadnieniu wyroku z dnia 13 stycznia 2006 r., III CK 360 (nie publ.) Sąd

Najwyższy stwierdził, że zaliczenie wierzytelności, którą ma pozwany do upadłego

do określonej kategorii zaspokojenia, nie ma żadnego wpływu na dopuszczalność

potrącenia. Dopuszczalności tej nie wyklucza także odmowa uwzględnienia

potrącenia w postępowaniu upadłościowym. Nawet odmowa wpisu wierzytelności

na listę nie uniemożliwia skutecznego zgłoszenia zarzutu potrącenia w procesie z

powództwa upadłego, a wpisanie jej na listę tym bardziej wzmacnia pozycję

wierzyciela upadłego, który nie musi już dowodzić jej istnienia i wysokości. Oba te

poglądy nie uzyskały szerszej motywacji w powołanych wyrokach.

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że postępowanie upadłościowe

nie jest „sprawą w toku” w rozumieniu art. 192 pkt 1 i art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., celem

tego postępowania nie jest bowiem rozstrzygnięcie o danym roszczeniu, lecz

zaspokojenie wierzycieli przez likwidację masy upadłości i podział uzyskanych

funduszy. Jakakolwiek decyzja w przedmiocie wierzytelności, tj. jej uznanie lub

odmowa uznania, nie ma waloru rzeczy osądzonej, gdyż wydawana jest przede

wszystkim dla celów postępowania upadłościowego i może być kwestionowana we

właściwy sposób, z reguły w drodze procesu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30

marca 1992 r., III CZP 22/92, OSNCP 1992 r. nr 11, poz. 188, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 2006 r., V CSK 74/05, nie publ.). Stanowisko to

znajduje wsparcie w poglądach doktryny.

Odnośnie do oceny wpływu podniesionego zarzutu potrącenia na inne toczące

się postępowania przeważa w orzecznictwie pogląd, że zarzut potrącenia jest

środkiem obrony pozwanego w procesie (m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6

września 1983 r., IV CR 260/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 59, z dnia 11 września

1987 r., I CR 164/87, nie publ, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada

1987 r., III CZP 69/87, OSNCP 1989, nr 4, poz. 64 oraz wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 27 lutego 2004 r., V CK 190/03 ”Biuletyn SN” 2004, nr 7, s. 10 i z dnia 7 maja

2004 r., I CK 666/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 86). W konsekwencji uznaje się, że

podniesienie zarzutu potrącenia nie powoduje stanu zawisłości co do wierzytelności

przedstawionej do potrącenia, jak też że powaga rzeczy osądzonej orzeczenia

wydanego w procesie, w którym podniesiono zarzut potrącenia, nie obejmuje oceny

zasadności zarzutu potracenia, a więc kwestii istnienia lub nieistnienia

wierzytelności objętej zarzutem (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1983,

IV CR 260/83). W uchwale z dnia 20 listopada 1987, III CZP 69/87, Sąd Najwyższy

wskazał, że nieuwzględnienie przez sąd zarzutu potrącenia nie stanowi przeszkody

w późniejszym dochodzeniu pozwem objętego tym zarzutem roszczenia. Wyjaśnił

też, że zarzut potrącenia, którego uwzględnienie stanowić może przesłankę

oddalenia powództwa, należy traktować jako element stanu faktycznego sprawy, a

więc element uzasadnienia wyroku, tymczasem powaga rzeczy osądzonej nie

rozciąga się na przesłanki rozstrzygnięcia sprawy, lecz obejmuje tylko samo

rozstrzygnięcie.

W argumentacji przytaczanej na rzecz tego poglądu – podzielanego przez Sąd

Najwyższy w obecnym składzie – przez popierającą go część doktryny wskazuje się

na brak w przepisach kodeksu postępowania cywilnego przepisu szczególnego,

nakazującego traktowanie zarzutu potrącenia inaczej niż inne zarzuty. Podnosi się

również, że skoro pomiędzy zarzutem potrącenia a powództwem wzajemnym

zachodzą określone ustawowo różnice dotyczące formy, terminu wniesienia, opłat i

skutków, to przyjęcie litispendencji i rei iudicatae w stosunku do zarzutu potrącenia

prowadziłoby do zatarcia różnic pomiędzy tymi środkami, zasada zaś racjonalności

ustawodawcy powinna prowadzić do wniosku, iż ustawowe rozróżnienie tych dwóch

instytucji jest przez ustawodawcę zamierzone i celowe. (...)

Należy zatem przyjąć, że postępowanie wywołane zgłoszeniem wierzytelności w

toku postępowania upadłościowego nie stanowi sprawy w toku w rozumieniu art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c., a tym samym ustalenia listy wierzytelności nie korzystają z

powagi rzeczy osądzonej. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wielu przepisach

Prawa upadłościowego. Zgodnie z art. 62, postępowanie w sprawie wszczętej

przeciwko upadłemu przed ogłoszeniem upadłości o wierzytelność, która uległa

zgłoszeniu do masy, może być podjęte przeciwko syndykowi, jednak tylko wtedy,

gdy w postępowaniu upadłościowym sędzia-komisarz nie uznał wierzytelności, albo

gdy na skutek sprzeciwu sąd odmówił uznania. Przepis ten przewiduje więc

możliwość prowadzenia postępowania dotyczącego wierzytelności, której

prawomocnie odmówiono uwzględnienia w toku sporządzania listy wierzytelności, z

tym jednak zastrzeżeniem, że sprawa taka została wszczęta przed ogłoszeniem

upadłości, a na skutek jej ogłoszenia postępowanie zawieszono. Nie zmienia to

jednak faktu, że po podjęciu takiego postępowania badaniu podlegać będzie

jeszcze raz istnienie wierzytelności w stosunku do upadłego, co już wcześniej było

przedmiotem badania sędziego-komisarza lub sądu. Wskazać również należy, że

zgodnie z art. 169 Pr.upadł. odmowa uznania wierzytelności w całości lub części w

trybie przepisów rozdziału niniejszego nie tamuje możności jej dochodzenia

przeciwko upadłemu po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego.

Także więc w tym przypadku prawomocne rozstrzygnięcie w toku ustalania listy

wierzytelności nie ma wpływu na możliwość dochodzenia wierzytelności wcześniej

nieuwzględnionej.

Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić trzeba, że zapadłe w toku

postępowania zmierzającego do ustalenia listy wierzytelności rozstrzygnięcia

nieuwzględniające zgłoszonych wierzytelności nie korzystają z powagi rzeczy

osądzonej. Jest to uzasadnione ze względu na specyfikę postępowania

upadłościowego, w którym zgłoszenie wierzytelności ma charakter egzekucyjny, a

nie rozpoznawczy. Tym bardziej więc nie można mówić o niedopuszczalności

zgłoszenia przez wierzyciela upadłego w procesie wytoczonym przeciwko niemu

przez syndyka masy upadłości zarzutu potrącenia opartego na wierzytelności

zgłoszonej przez niego w postępowaniu upadłościowym wraz zarzutem potrącenia

w sytuacji, w której lista wierzytelności – jak w sprawie niniejszej – nie jest jeszcze

prawomocna.

Samo zgłoszenie zarzutu potrącenia przy zgłoszeniu wierzytelności nie powoduje

umorzenia się wierzytelności przedstawionych do potrącenia; dopiero prawomocne

postanowienie sędziego-komisarza lub sądu rozpoznającego ewentualne sprzeciwy

spowoduje wzajemne umorzenie wierzytelności. Potrącenie nie odnosi skutku, jeśli

sędzia-komisarz lub sąd nie uznają wierzytelności albo jej zdatności do potrącenia.

Skoro więc do czasu prawomocnego ustalenia listy wierzytelności nie następuje, ze

skutkiem dla postępowania upadłościowego, umorzenie przedstawionych do

potrącenia wierzytelności, to nic nie stoi na przeszkodzie zgłoszeniu takiej

wierzytelności w innym procesie. Czym innym jest przy tym samo podniesienie

zarzutu potrącenia, a czym innym możliwość jego uwzględnienia.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwalę, jak na wstępie.