III CZP 142/06

Uchwała z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 142/06

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa T. przeciwko Spółdzielni

Mieszkaniowej "S.G." w G. o uchylenie uchwał, po rozstrzygnięciu na posiedzeniu

jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 20

września 2006 r.:

„Czy członek spółdzielni, który – po wytoczeniu powództwa w trybie art. 42 § 2

ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r.

Nr 54, poz. 288 ze zm.) – został skutecznie wykluczony ze spółdzielni na podstawie

art. 24 Prawa spółdzielczego, w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z

dnia 3 czerwca 2005 r. – o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 122, poz. 1024), traci legitymację czynną do

zaskarżenia uchwały, innej niż dotyczącej jego praw podmiotowych, także w

sytuacji gdy zaskarżył uchwałę w przedmiocie swego wykluczenia do sądu?”

podjął uchwałę:

Jeżeli członek spółdzielni zaskarżył na podstawie art. 42 § 2 ustawy z dnia

16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54,

poz. 288 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z

dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 122 poz. 1024) uchwałę walnego

zgromadzenia inną niż dotyczącą jego praw podmiotowych, a następnie

został wykluczony ze spółdzielni na podstawie art. 24 Prawa spółdzielczego w

brzmieniu sprzed wskazanej nowelizacji, to zachowuje legitymację czynną

wówczas, gdy zaskarżył do sądu uchwałę o wykluczeniu; utrata legitymacji

czynnej następuje w razie prawomocnego oddalenia powództwa o uchylenie

uchwały o wykluczeniu.

Uzasadnienie

Powód w dniu 1 czerwca 2004 r. wystąpił do Sądu Okręgowego w Gliwicach z

żądaniem uchylenia pięciu uchwał podjętych w dniu 21 maja 2004 r. przez zebranie

przedstawicieli członków pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej „S.G.”; uchwały

dotyczącej przeznaczenia nadpłaty z tytułu centralnego ogrzewania na

zmniejszenie salda rozliczeń międzyokresowych, uchwały dotyczącą przeznaczenia

nadpłaty z tytułu opłat za energię elektryczną, podgrzanie wody i wywóz śmieci oraz

uchwał w przedmiocie zatwierdzenia rocznego sprawozdania finansowego

spółdzielni, w przedmiocie udzielenia absolutorium prezesowi zarządu i w

przedmiocie udzielenia absolutorium wiceprezesowi zarządu. Wyrokiem z dnia 15

lipca 2005 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo.

Sąd drugiej instancji ustalił, że uchwałą zebrania przedstawicieli członków

pozwanej Spółdzielni z dnia 4 czerwca 2005 r. utrzymano w mocy uchwałę rady

nadzorczej z dnia 2 lutego 2005 r. w przedmiocie wykluczenia powoda z grona

członków pozwanej Spółdzielni. Powód zaskarżył tę uchwałę, wnosząc w dniu 21

czerwca 2005 r. pozew do Sądu Okręgowego w Gliwicach, a postępowanie w tej

sprawie toczy się. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny w Katowicach powziął wątpliwości

dotyczącą legitymacji czynnej powoda i na podstawie art. 390 k.p.c. przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie wymaga rozstrzygnięcia kwestia, czy i kiedy nastąpiło skuteczne

wykluczenie powoda ze Spółdzielni. Jest to istotne, gdyż w toku postępowania w

niniejszej sprawie weszła w życie w dniu 22 lipca 2005 r. ustawa z dnia 3 czerwca

2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 122, poz. 1024), w której nadano nowe brzmienie przepisowi art.

24 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawa spółdzielczego (jedn. tekst: Dz.U. z

2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej: "Pr.spółdz."), regulującemu wykluczenie

członka ze spółdzielni. W myśl art. 24 § 3 Pr.spółdz. sprzed nowelizacji,

wykluczenie staje się skuteczne z chwilą doręczenia członkowi pisemnego

zawiadomienia o wykluczeniu wraz z uzasadnieniem. Zgodnie wówczas

przyjmowano w piśmiennictwie i orzecznictwie Sądu Najwyższego, że skuteczne

wykluczenie członka ze spółdzielni następowało w chwili doręczenia mu

zawiadomienia z uzasadnieniem; z tą chwilą następowała utrata statusu członka

spółdzielni (np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1985 r., II CR

302/85, OSNCP 1986, nr 10, poz. 155, z dnia 27 marca 2000 r., I PKN 550/99,

OSNP 2001, nr 16, poz. 509, z dnia 13 września 2001 r., IV CKN 455/00, nie publ.

oraz z dnia 13 maja 2005 r., I CK 723/04, nie publ.). Stosownie do nowego

uregulowania wykluczenie ze spółdzielni następuje zasadniczo z chwilą

bezskutecznego upływu terminu do zaskarżenia uchwały lub prawomocnego

oddalenia przez sąd powództwa o uchylenie uchwały (art. 24 § 10 w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 3 czerwca 2005 r.). Rozstrzygnięcia wymaga więc

zagadnienie, który przepis ma zastosowanie dla oceny skuteczności wykluczenia

powoda ze spółdzielni.

W tym względzie podstawowe znaczenie ma art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 30

czerwca 2005 r. Stanowi on, że jeżeli wykluczenie albo wykreślenie członka ze

spółdzielni, które nastąpiło na podstawie przepisów dotychczasowych, nie stało się

skuteczne przed dniem wejścia w życie ustawy, stosuje się art. 24 § 10 Pr.spółdz. w

brzmieniu nadanym ustawą. Wnioskując a contrario, jeżeli wykluczenie stało się

skuteczne przed datą obowiązywania nowelizacji ustawy, stosuje się przepisy

dotychczasowe. Oznacza to, że skoro w niniejszej sprawie powodowi doręczono

zawiadomienie o wykluczeniu w dniu 5 lutego 2005 (uchwała rady nadzorczej) i w

dniu 15 czerwca 2005 r. (uchwała zebrania przedstawicieli członków), a więc przed

wejściem ustawy z dnia 3 czerwca 2005 r. (przed dniem 22 lipca 2005 r.), to powód

został skutecznie wykluczony z dniem 5 lutego 2005 r. W konsekwencji powód nie

był już członkiem pozwanej Spółdzielni w chwili wyrokowania przez Sąd pierwszej

instancji (15 lipca 2005 r.).

Zgodnie z art. 42 § 2 Pr.spółdz. sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 3

czerwca 2005 r., członek spółdzielni może zaskarżyć do sądu uchwałę z powodu jej

niezgodności z prawem lub postanowieniami statutu. Po nowelizacji art. 42 § 4

Pr.spółdz. stanowi, że każdy członek spółdzielni lub zarząd może wytoczyć

powództwo o uchylenie uchwały. Wnioskując a contrario, należy przyjąć, że były

członek spółdzielni pozbawiony jest legitymacji czynnej w sprawie o uchylenie

uchwały podjętej po ustaniu jego członkostwa w spółdzielni. Takie stanowisko zajął

Sąd Najwyższy – jeszcze na tle art. 38 § 2 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o

spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm.) – w wyroku z dnia 29

sierpnia 1967 r., II CR 559/66 (OSNCP 1968, nr 3, poz. 53), stwierdzając, że

członek wykluczony ze spółdzielni nie ma interesu prawnego ani legitymacji czynnej

do zaskarżenia uchwał walnego zgromadzenia podjętych w okresie jego

wykluczenia. Dotyczy to również członka, którego prawa członkowskie zostały

przywrócone prawomocnym wyrokiem uchylającym uchwałę o wykluczeniu.

Uprawnienie do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia przez wykluczonego

członka nie odżywa więc wskutek prawomocnego uchylenia uchwały o wykluczeniu

go ze spółdzielni. Należy przy tym zauważyć, że – wbrew poglądowi zwartemu w

uzasadnieniu wskazanego wyroku – wykluczonego członka po przywróceniu mu

członkostwa obowiązują uchwały podjęte w okresie jego wykluczenia. Odmienny

pogląd jest nie do pogodzenia z fundamentalną zasadą równości członków

spółdzielni; prawa i obowiązki członkowskie dotyczą w jednakowy sposób

wszystkich członków spółdzielni. Wynika to z odrębnego bytu spółdzielni, na który

składają się prawa i obowiązki kształtujące sferę jej praw podmiotowych niezależnie

od składu osobowego spółdzielni.

Nie można również podzielić poglądu wyrażonego w omawianym wyroku, że

wykluczony członek spółdzielni nie ma interesu prawnego w zaskarżeniu uchwał

podjętych w okresie jego wykluczenia. Uzasadniona jest teza przeciwna, że nawet

wykluczony członek spółdzielni ma z reguły interes prawny w zaskarżeniu każdej

uchwały spółdzielni, jednakże z woli ustawodawcy legitymacja czynna w takich

przypadkach została mu odebrana. Oznacza to, że interes członka spółdzielni musi

w takiej sytuacji ustąpić wobec konieczności zachowania porządku prawnego w

sprawach wewnątrzspółdzielczych, jak i w stosunkach zewnętrznych między

spółdzielnią a osobami trzecimi. Mając to na względzie, ustawodawca wyraźnie

przyznał legitymację czynną do zaskarżenia uchwał członkowi spółdzielni (art. 42 §

2 przed nowelizacją i art. 42 § 4 Pr.spółdz. po nowelizacji), pozbawiając jej członka

wykluczonego ze spółdzielni. To pozbawienie legitymacji czynnej obejmuje wszelkie

uchwały, także te, które naruszyły interes przywróconego członka spółdzielni.

Powstaje pytanie, czy taki członek spółdzielni dysponuje instrumentami prawnymi

chroniącymi jego interesy, które zostały naruszone przez uchwały podjęte w okresie

jego wykluczenia. Ustalony w tym względzie pogląd piśmiennictwa i orzecznictwa

przyjmuje, że jeżeli uchwały podjęte zostały z naruszeniem indywidualnych praw

majątkowych niewynikających bezpośrednio ze stosunku członkostwa, to może on

dochodzić swych praw na zasadach ogólnych, bez ograniczeń przewidzianych dla

wykluczonego, a następnie przywróconego członka spółdzielni. Rzecz w tym, że w

tej sferze członek spółdzielni znajduje się zawsze, zarówno w czasie trwania

członkostwa, jak i po jego ustaniu, w pozycji osoby trzeciej, a walne zgromadzenie

nie ma możliwości rozstrzygać o jego prawach i obowiązkach. Uzasadnione jest

więc stwierdzenie, że uchwały walnego zgromadzenia nie mogą uszczuplać

indywidualnych praw majątkowych członka spółdzielni, które nie wynikają

bezpośrednio ze stosunku członkostwa. Do tego stwierdzenia nawiązał Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 532/00 (nie publ.),

wskazując, że o ile uchwałom walnego zgromadzenia o charakterze normatywnym

nie przysługuje atrybut prawomocności materialnej ani formalnej i mogą one być

zmienione i uchylone przez kolejne walne zgromadzenie, o tyle nie dotyczy to

uchwał kształtujących indywidualne prawa członków. Jeżeli uchwała walnego

zgromadzenia stanowi podstawę nabycia przez członka konkretnych praw, nie

może być dowolnie zmieniana lub uchylana przez kolejne walne zgromadzenie,

zgodnie z konstytucyjną zasadą ochrony praw nabytych.

Poczynione uwagi uzasadniają więc sformułowanie następujących wniosków.

Po pierwsze, wykluczony członek spółdzielni nie ma legitymacji czynnej w

sprawie o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia podjętej po jego wykluczeniu,

chyba że uchwała dotyczy jego praw podmiotowych jako byłego członka spółdzielni,

niewynikających bezpośrednio ze stosunku członkostwa.

Po drugie, po przywróceniu członkostwa członek spółdzielni nie może skutecznie

zaskarżyć uchwał podjętych w okresie jego wykluczenia, tj. w okresie po jego

wykluczeniu, a przed przywróceniem stosunku członkostwa; uchwały podjęte w tym

okresie są wiążące dla takiego członka spółdzielni.

Po trzecie, wykluczonemu członkowi spółdzielni przysługuje legitymacja do

zaskarżenia uchwały o jego wykluczeniu ze spółdzielni (art. 42 § 4 Pr.spółdz.).

Powstaje kwestia, czy reguły te należy także odnieść do członka spółdzielni,

który po zaskarżeniu uchwał walnego zgromadzenia został skutecznie wykluczony

ze spółdzielni, z tym że zaskarżył także uchwałę o jego wykluczeniu. Przed

rozstrzygnięciem tej kwestii należy zwrócić uwagę na stanowisko Sądu

Najwyższego zajęte w wyroku z dnia 28 lipca 1998 r., I CKN 794/97 (OSNC 1999,

nr 3, poz. 51), że powód, który po wytoczeniu powództwa na podstawie art. 42 § 2

Pr.spółdz. wystąpił ze spółdzielni za wypowiedzeniem, zachowuje legitymację

czynną tylko wtedy, gdy zaskarżona uchwała dotyka jego praw jako byłego członka.

W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że sam fakt ustania członkostwa nie

przesądza utraty legitymacji czynnej do zaskarżenia uchwały walnego

zgromadzenia podjętej w czasie trwania członkostwa. Zwrócono jednak trafnie

uwagę, że powództwo o uchylenie uchwały przewidziane w art. 42 Pr.spółdz.,

należy do powództw o ukształtowanie prawa, przy których legitymacja czynna jest

ściśle związana z interesem prawnym. Oznacza to, że legitymacja czynna do

zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia przysługuje tylko tym byłym członkom

spółdzielni, których praw uchwała dotyka, mimo ustania członkostwa.

Podzielając ten pogląd należy go odnieść zarówno do sytuacji, w której były

członek spółdzielni zaskarżył uchwałę podjętą po jego wykluczeniu, jak i do sytuacji,

w której uchwała zaskarżona przez członka spółdzielni została podjęta w czasie

trwania jego członkostwa, przy czym w czasie tego procesu ustało jego członkostwo

na skutek wykreślenia, wykluczenia, lub wypowiedzenia członkostwa. Rzecz w tym,

że skoro ustawodawca w art. 42 § 2 Pr.spółdz. sprzed nowelizacji (art. 42 § 4 tego

Prawa po nowelizacji) expressis verbis przyznał legitymację czynną do zaskarżenia

uchwały wyłącznie członkowi spółdzielni, to ze względu na treść art. 316 § 1 k.p.c.

legitymacja ta musi przysługiwać powodowi w chwili wyrokowania, a to wymaganie

nie jest spełnione. Nasuwa się jednak pytanie, czy taką ocenę prawną w zakresie

utraty legitymacji czynnej do zaskarżenia uchwały należy zmodyfikować wówczas,

gdy ustanie członkostwa powoda w czasie toczącego się postępowania o uchylenie

uchwały nastąpiło w wyniku wykluczenia go ze spółdzielni, a powód zaskarżył także

tę uchwałę.

Sąd Apelacyjny przedstawiający zagadnienie prawne zasugerował, że w razie

zaskarżenia przez członka spółdzielni uchwały o jego wykluczenie powstaje swoisty

stan zawieszenia legitymacji czynnej byłego członka w sprawie o uchylenie uchwał,

które nie dotyczą jego praw podmiotowych. Taki wniosek uzasadniał porównanie

treści art. 24 Pr.spółdz. sprzed i po nowelizacji z 2005 r.

Stwierdzono już, że na tle art. 24 § 2 Pr.spółdz. w brzmieniu sprzed nowelizacji

przyjmowano zgodnie, iż wykluczenie ze spółdzielni następowało z chwilą

doręczenia uchwały na piśmie wraz z uzasadnieniem. Powództwo o uchylenie

uchwały było powództwem o ukształtowanie prawa, a wyrok miał charakter

konstytutywny, zatem uchwała o wykluczeniu – z chwilą prawomocnego jej

uchylenia – traciła moc ze skutkiem ex tunc. Do chwili uzyskania takiego orzeczenia

powód nie był członkiem spółdzielni i nie miał legitymacji czynnej w sprawie o

uchylenie uchwały innej niż ta, która dotyczyła jego wykluczenia, oraz takiej, która

dotyczyła jego praw podmiotowych nie związanych bezpośrednio ze stosunkiem

członkostwa. Przywrócenie członkostwa nie oznaczało reaktywowania legitymacji

czynnej członka spółdzielni do zaskarżenia uchwały podjętej w okresie jego

wykluczenia, czyli w okresie od chwili skutecznego wykluczenia do chwili

prawomocnego wyroku uchylającego uchwałę o wykluczenie. Takie rozwiązanie

było uzasadnione tym, że gdyby dopuścić taką możliwość, to pozostałby trudny do

rozwiązania problem liczenia terminów do zaskarżenia tych uchwał. Ponadto

względy związane z zachowaniem porządku prawnego w sprawach

wewnątrzspółdzielczych, a także w stosunkach zewnętrznych między spółdzielnią a

osobami trzecimi, uzasadniają negatywne stanowisko w przedmiocie

reaktywowania legitymacji czynnej członka spółdzielni do zaskarżenia uchwały

podjętej w okresie jego wykluczenia. Te argumenty tracą na znaczeniu gdy członek

spółdzielni zaskarżył uchwałę walnego zgromadzenia podjętą w czasie trwania jego

członkostwa, a następnie wykluczono go ze spółdzielni, przy czym uchwała o

wykluczeniu została także przez niego zaskarżona. Należy w związku z tym zwrócić

uwagę na następujące kwestie.

Po pierwsze, wytoczenie powództwa o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia

nastąpiło bezspornie w czasie, gdy powód był członkiem spółdzielni i jego

legitymacja czynna nie budziła zastrzeżeń.

Po drugie, zaskarżając uchwały skarżący musiał zachować ustawowe terminy.

Po trzecie, zarząd spółdzielni w następstwie doręczenia odpisu pozwu uzyskał

wiadomość, że określona uchwała walnego zgromadzenia została zaskarżona, a

więc musiał się liczyć z możliwością jej uchylenia.

Po czwarte, wykluczenie członka ze spółdzielni oznaczało jedynie tyle, że tracił

on legitymację czynną do zaskarżenia uchwały podjętej po ustaniu członkostwa; nie

ma uzasadnionych racji, aby to ograniczenie uprawnień rozciągać także na uchwały

podjęte w czasie trwania członkostwa.

Po piąte, jeżeli przywrócenie członkostwa nie reaktywuje legitymacji czynnej w

zaskarżeniu uchwał podjętych w okresie wykluczenia, to nie ma podstaw, aby to

ograniczenie uprawnień członka rozciągać na uchwały podjęte w czasie, kiedy

skarżący był członkiem spółdzielni.

Po szóste, w przypadku oddalenia powództwa o uchylenie uchwały o

wykluczeniu członka ze spółdzielni, sąd rozpoznający żądanie uchylenia innej

uchwały podjętej w czasie, gdy skarżący był jeszcze członkiem spółdzielni, także

oddali to powództwo z tych względów, że w chwili orzekania członkostwo

ostatecznie ustało.

Powyższe uzasadnia pogląd, że jeżeli członek spółdzielni na podstawie art. 42 §

2 Pr.spółdz. w brzmieniu sprzed nowelizacji z 2005 r. zaskarżył uchwały walnego

zgromadzenia inne niż dotyczące jego praw podmiotowych, a następnie po

wytoczeniu tego powództwa został wykluczony ze spółdzielni na podstawie art. 24

Pr.spółdz. w brzmieniu sprzed nowelizacji z 2005 r., to zachowuje legitymację

czynną wtedy, gdy zaskarżył do sądu uchwałę w przedmiocie wykluczenia. Utrata

legitymacji czynnej następuje w razie prawomocnego oddalenia powództwa o

uchylenie uchwały o wykluczenie.

Za przyjęciem takiego rozwiązania przemawia także treść art. 24 § 10 Pr.spółdz.

w brzmieniu nadanym nowelizacją z 2005 r. Zgodnie z tym przepisem, wykluczenie

ze spółdzielni staje się skuteczne z chwilą upływu terminu do zaskarżenia uchwały

o wykluczeniu albo z chwilą prawomocnego orzeczenia oddającego powództwo o

uchylenie takiej uchwały; dopiero w tym momencie następuje skuteczne

wykluczenie członka ze spółdzielni. Oznacza to, że legitymacja czynna członka

spółdzielni w zakresie żądania uchylenia wszystkich uchwał istnieje do czasu

bezskutecznego upływu terminu do zaskarżenia uchwały o wykluczeniu lub – w

razie zaskarżenia tej uchwały – do prawomocnego oddalenia powództwa w tym

przedmiocie.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak wyżej.