IV CSK 360/06

Sygn. akt IV CSK 360/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa L. L. i E. L.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "N." w E.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 czerwca 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo

i apelację (punkt I - 2 i II) oraz orzekającej o kosztach

postępowania (punkt I - 3 i III) i w tym zakresie sprawę przekazuje

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2006 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w E., którym w całości oddalono powództwo E. L. i L. L. przeciwko

Spółdzielni Mieszkaniowej „N.” o zapłatę 80 tysięcy zł z odsetkami, i zasądził od

pozwanej na rzecz powodów solidarnie kwotę 10 797zł z odsetkami, oddalając

powództwo w pozostałej części.

Wyrok ten oparty został na następujących podstawach.

W styczniu 1995 r. pozwana, po uiszczeniu przez powoda ustalonej przez

nią kwoty wkładu budowlanego, przydzieliła powodowi lokal użytkowy na

warunkach spółdzielczego prawa do lokalu użytkowego w celu prowadzenia

działalności gospodarczej, zarejestrowanej w ewidencji działalności gospodarczej.

Powód zadeklarował prowadzenie w lokalu takiej działalności, i istotnie ją

prowadził. W dacie wpłacania wkładu budowlanego i wydawania przydziału

powodowie pozostawali (nadal pozostają) w związku małżeńskim.

W toku inwentaryzacji lokali spółdzielni w 2003 r. ujawniono, że lokal

użytkowy ma powierzchnię mniejszą, niż wskazana w przydziale, po czym

sporządzono aneks do przydziału lokalu, korygujący tę powierzchnię. Spółdzielnia

odmówiła powodowi zwrotu „nadpłaty wartości wkładu budowlanego”, wynikającej

z zawyżenia powierzchni przydzielonego lokalu. Wysokość tej nadpłaty,

stanowiącej według powodów nienależne świadczenie uzyskane przez spółdzielnię

kosztem ich majątku, wynosiła 10 853zł; powodowie domagali się zasądzenia tej

kwoty po jej zwaloryzowaniu na podstawie art. 3583

§ 3 k.c., co – według ich

wyliczeń – uzasadniało roszczenie o zapłatę 80 tysięcy zł.

Sąd Apelacyjny ustalił, że powód, w wyniku zawyżenia wkładu budowlanego,

„nadpłacił” z tego tytułu kwotę 10 797,87zł., a także ustalił, że skutecznie uchylił się

on od skutków oświadczenia woli o akceptowaniu wyliczonego przez spółdzielnię

wkładu. Sąd ocenił, że świadczenie uzyskane przez pozwaną ponad należną kwotę

wkładu budowlanego, jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 § 2

k.c. i na tej podstawie zasądził na rzecz powodów wymienioną kwotę.

3

W ocenie Sądu Apelacyjnego, świadczenie to nie podlega waloryzacji ze

względu na wyłączenie przewidziane w art. 3581

§ 4 k.c. Sąd stwierdził, że pomimo,

iż stosunki pomiędzy powodem a pozwaną wiążą się niewątpliwie ze stosunkiem

spółdzielczym łączącym strony, to bez przesłanki w postaci prowadzenia przez

powoda działalności gospodarczej, stosunek ten nie mógłby zostać nawiązany.

Wynika z tego, że świadczenie powoda w postaci wkładu budowlanego,

wniesionego w związku z przydziałem lokalu użytkowego, pozostaje w związku

z prowadzeniem działalności gospodarczej, co eliminuje możliwość jego sądowej

waloryzacji, wobec wskazanego ustawowego wyłączenia.

Sąd Apelacyjny, stwierdziwszy, że związek dochodzonego roszczenia

z prowadzeniem działalności gospodarczej wskazuje na zasadność podniesionego

przez pozwaną zarzutu przedawnienia, zarzutu tego nie uwzględnił „ze względu na

zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.)”.

Sąd wypowiedział się także co do ewentualnych podstaw do przypisania

pozwanej odpowiedzialności z tytułu niedozwolonego, uznając że chociaż co do

zasady nie byłaby ona wykluczona, to powodowie nie wykazali, aby ewentualna

szkoda przewyższała „kwotę nominalną”. Jako zasadniczą wskazał jednak tę

okoliczność, że skoro wskazywana przez powodów podstawa roszczenia (zwrot

nienależnego świadczenia) została uznana przez Sąd za prawidłową i przyjęta za

podstawę orzeczenia, to rozważania co do ewentualnych innych podstaw żądania

są bezprzedmiotowe.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego powodowie oparli na obu

podstawach przewidzianych w art. 3983

§ k.p.c.

Naruszenie prawa materialnego polegało, według skarżących na: 1. błędnej

wykładni i w konsekwencji niewłaściwym zastosowaniu art. 3581

§ 3 i 4 k.c.

w związku z art. 31 k.r.op. „polegającym na uznaniu”, że wchodzące w skład

małżeńskiej wspólności majątkowej roszczenie o zwrot części wkładu

budowlanego, nadpłaconego przez powodów wskutek zawyżenia przez spółdzielnię

kosztów budowy lokalu użytkowego, przydzielonego jednemu z małżonków

w związku z prowadzoną przez niego osobiście działalnością gospodarczą, nie

podlega waloryzacji 2. błędnej wykładni i w konsekwencji niezastosowaniu art. 361

4

§ 2 i 363 § 2 k.c. przez uznanie, ze rozmiar odszkodowania należnego powodom

odpowiada wysokości spełnionego przez nich nienależnie świadczenia w wysokości

nominalnej.

Uchybienie przepisom postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, polegało - według skarżących – na naruszeniu art. 217 § 2 i art. 227 k.p.c.

w związku z art. 382 i 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie dowodu z opinii biegłego dla

ustalenia aktualnej wartości spornego lokalu.

Jako istotne zagadnienie prawne występujące w sprawie powodowie

wskazali „dopuszczalność sądowej waloryzacji roszczeń objętych małżeńską

wspólnością majątkową, związanych z działalnością gospodarczą prowadzoną

osobiście tylko przez jednego z małżonków”.

W oparciu o powołane podstawy skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego

wyroku w części oddalającej powództwo oraz apelację powodów i przekazanie

w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powodowie dochodzą zwrotu zwaloryzowanego w oparciu o art. 3581

§ 3

k.c. świadczenia nienależnie spełnionego na rzecz pozwanej. Waloryzacja sądowa,

przewidziana we wskazanym przepisie dotyczy zobowiązań pieniężnych sensu

stricto. Nie zaliczają się do nich zobowiązania z natury niepieniężne, ze

świadczeniem pieniężnym, do których z zasady przynależą zobowiązania z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia. Jednakże w orzecznictwie sądowym niemal

jednolicie przyjmuje się, że jeżeli przedmiotem nienależnego świadczenia była od

początku określona suma pieniężna, dopuszczalna - co do zasady – jest jego

sądowa waloryzacja (por., m.in., uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 października

1992 r., III CZP 117/92, OSNC 1993/4/57 oraz uzasadnienia wyroków z dnia

20 grudnia 1995 r., I CRN 191/95, OSNC 1996/4/61 i z dnia 17 stycznia 2002 r.,

III CKN 1500/00, OSNC 2002/11/140). Chociaż Sąd Apelacyjny pod tym kątem

sprawy nie rozważał, niewątpliwie podzielił przytoczone stanowisko, które pozostało

także niezakwestionowane przez strony.

W tej sytuacji należało rozstrzygnąć, czy świadczenie nienależnie uiszczone

na rzecz pozwanej (ustalenie wiążące) i podlegające zwrotowi na podstawie art.

5

410 § 2 k.c. (niezakwestionowana podstawa prawna rozstrzygnięcia) może być –

co do zasady – zwaloryzowane przez sąd na podstawie art. 3581

§ 3 k.c., czy też

powodowie z żądaniem takim nie mogli skutecznie wystąpić, gdyż zostało ono

wyłączone przez § 4 art. 3581

k.c.

Częściowe uwzględnienie powództwa zostało oparte na przyjęciu przez Sąd

istnienia po stronie powodów zasadniczego uprawnienia do zwrotu nienależnego

świadczenia, a jego oddalenie w pozostałym zakresie - na zanegowaniu istnienia

odrębnego uprawnienia do żądania zmiany wysokości tego świadczenia

(waloryzacji).

Art. 3581

§ 1 k.c. statuuje zasadę nominalizmu, § 2 dopuszcza odstępstwo

od niej na podstawie tzw. umownej klauzuli waloryzacyjnej, § 3 pozwala na

odstępstwo w formie tzw. waloryzacji sądowej, którą z kolei wyłącza § 4, powodując

w sytuacjach w nim przewidzianych „powrót” do zasady wyrażonej w § 1.

Orzecznictwo na tle art. 3581

§ 4 k.p.c. w znacznej mierze koncentrowało się

na kwestii zakresu pojęcia „świadczenia pozostającego w związku z prowadzeniem

przedsiębiorstwa”. Po pierwotnych wahaniach utrwaliło się szerokie rozumienie

tego pojęcia (por. wyroki z dnia 27 stycznia 1995 r., I CRN 179/74, OSNC

1995/6/99 i z dnia 7 stycznia 1997 r., ICKN 33/96, OSNC 1997/5/56).

Przy utrzymaniu zasady nominalizmu, z dopuszczeniem w jej obrębie

jedynie wąskich możliwości waloryzacji, możliwości te wyłączono w stosunku do

świadczeń należących do obrotu gospodarczego. W orzecznictwie podnoszono, że

ocena charakteru świadczenia z punktu widzenia kryterium przewidzianego w art.

3581

§ 4 k.p.c. musi być zawsze skonkretyzowana na podstawie danych

okoliczności sprawy.

W sprawie niniejszej zostało ustalone, i uznane także przez skarżącego (co

wprost wynika ze sformułowania podstaw skargi i uzasadnienia wniosku o przyjęcie

jej do rozpoznania), że całe świadczenie w postaci wkładu budowlanego,

związanego z przydziałem lokalu użytkowego w celu prowadzeniu w nim przez

powoda działalności gospodarczej, było świadczeniem pozostającym w związku

z prowadzeniem przezeń przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 3581

§ 4 k.c. Ten

aspekt sprawy pozostał zatem poza rozważaniami w postępowaniu kasacyjnym.

6

Sąd Apelacyjny nie objął swoją oceną podnoszonej przez skarżących

okoliczności, że świadczenie zostało spełnione ze środków majątku wspólnego

powodów – małżonków, z których tylko jedno prowadziło przedsiębiorstwo i że

oboje małżonkowie wystąpili z żądaniem jego zwrotu i waloryzacji. Tymczasem

okoliczność ta nie była obojętna z punktu widzenia przesłanek zastosowania art.

3581

§ 4 k.p.c., który został przyjęty za podstawę oddalenia powództwa

w zaskarżonej obecnie części.

Zasądzając na rzecz powodów kwotę odpowiadającą świadczeniu

nienależnie spełnionemu („nadpłacie” wkładu), Sąd Apelacyjny przyjął, że zwrot

świadczenia przysługuje obojgu powodom, najwyraźniej więc uznał oboje za stronę

stosunku zobowiązaniowego ze spółdzielnią, kwalifikowanego w oparciu art. 410 §

2 w zw. z art. 405 k.c.

Powołując się na przeszkodę w domaganiu się waloryzacji sądowej,

wynikającą z art. 3581

§ 4 k.p.c., Sąd nie wziął pod uwagę, że przepis pozbawia

tego żądania „stronę prowadzącą przedsiębiorstwo”, a nie są nią małżonkowie,

z których przedsiębiorstwo prowadziło tylko jedno (powód). W ustalonych

okolicznościach sprawy nie ma zatem tożsamości pomiędzy stroną stosunku

zobowiązaniowego, domagającą się waloryzacji (powodowie - małżonkowie),

a stroną prowadzącą przedsiębiorstwo, z którego prowadzeniem świadczenie

pozostawało w związku (powód). Oznacza to, że stan faktyczny nie odpowiada

dyspozycji powołanej normy.

Nie można odmówić racji skarżącym, gdy podnoszą, że związek roszczenia

z działalnością gospodarczą prowadzoną osobiście przez jednego z małżonków nie

może być „automatycznie odnoszony” do współmałżonka nieprowadzącego

przedsiębiorstwa, gdy świadczenie zostało spełnione z majątku objętego

wspólnością (współwłasnością łączną).

Ponadto, jak zawsze, ocena przesłanek zastosowania art. 3581

§ 4 k.p.c.,

winna uwzględniać konkretne okoliczności sprawy.

W sprawie niniejszej istotny jest fakt, że świadczenie zostało spełnione

z majątku wspólnego małżonków, pomniejszeniu uległa zatem wspólna masa

majątkowa, a zubożeni w wyniku nienależnego świadczenia zostali oboje

7

małżonkowie. Zarówno roszczenie o zwrot tego świadczenia, jak i o zmianę

sposobu spełnienia świadczenia, przysługuje obojgu małżonkom.

Jak wcześniej wskazano, w orzecznictwie dopuszcza się sądową

waloryzację nienależnie spełnionego świadczenia pieniężnego na podstawie art.

3581

§ 3 k.p.c. Wyłączenie dopuszczalności waloryzacji przewidziane w art. 3581

§

4 k.p.c. ma w istocie na celu utrzymanie zasady nominalizmu w odniesieniu do

wierzytelności związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, z reguły

wynikających z zobowiązań umownych należących do obrotu gospodarczego.

Trudno dostrzec, by zakładany cel omawianego wyłączenia odnosił się do stosunku

powstałego pomiędzy stronami w sprawie niniejszej, a więc do sytuacji, w której

świadczenie zostało spełnione w związku z oświadczeniem woli złożonym pod

wpływem błędu, uznanego za podstawą skutecznego uchylenia się od jego

skutków.

Z omówionych względów, w ustalonym stanie faktycznym sprawy, wadliwe

było nieuwzględnienie żądania powodów z powołaniem się na wyłączenie

przewidziane w art. 3581

§ 4 k.c.

Trzeba jednocześnie podkreślić, że dotychczas (ze względu na przyjętą

podstawę rozstrzygnięcia) poza ustaleniami i oceną Sądu pozostała zasadnicza

kwestia, czy zachodzą przesłanki do dokonania sądowej waloryzacji świadczenia

na podstawie art. 3581

§ 3 k.c.

Co do dalszych zarzutów skargi kasacyjnej, naruszenia art. 361 § 2 i 363 § 2

k.c. oraz związanych z nimi zarzutów naruszenia przepisów postępowania,

odnoszących się do „rozmiaru odszkodowania” należnego powodom w związku ze

spełnieniem nienależnego świadczenia, należało je ocenić jako nieuzasadnione.

Powodowie dochodzili zwrotu nienależnego świadczenia i jego waloryzacji. Sąd

przyjął za wykazaną podstawę faktyczną i prawną w zakresie nienależnego

świadczenia i uwzględnił roszczenie o jego zwrot, nie uwzględniając jedynie

żądania waloryzacji. Przy zbiegu roszczeń z różnych tytułów, doszło do wyboru

roszczenia przez wierzycieli, i do jego uwzględnienia przez Sąd. Możliwość wyboru

podstawy roszczenia została w ten sposób „skonsumowana”. Należność

zasądzona z tytułu nienależnego świadczenia nie może podlegać następnie

8

„przeliczeniu” według zasad właściwych dla ustalania odszkodowania z tytułu czynu

niedozwolonego.

W tej sytuacji już tylko ubocznie należy zauważyć, że w ramach podstaw

skargi kasacyjnej nie powołano przepisu, który miałby stanowić podstawę

odpowiedzialności deliktowej pozwanego, lecz jedynie przepisy mogące mieć

zastosowanie w dalszej kolejności, dopiero na etapie ustalania wysokości szkody.

Z omówionych przyczyn Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39815

§ 1 zdanie

pierwsze k.p.c., orzekł jak w sentencji.

jc