V KK 133/06

WYROK Z DNIA 2 LUTEGO 2007 R.

V KK 133/06

Przepis art. 294 § 1 k.k. tylko wtedy znajduje zastosowanie w kwalifi-

kacji prawnej odnoszącej się do ciągu przestępstw (art. 91 § 1 k.k.), gdy

każde z tych przestępstw dotyczyło mienia znacznej wartości.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca).

Sędziowie SN: M. Buliński, E. Strużyna.

Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Drozdowska.

Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja D. i Stanisława C., oskarżonych

z art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i z in., po rozpoznaniu w Izbie

Karnej na rozprawie w dniu 2 lutego 2007 r., kasacji, wniesionej przez

obrońcę obu oskarżonych od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 27

września 2005 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w T. z

dnia 4 maja 2004 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w stosunku do Andrzeja D. i Stanisława C., a

na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. także w stosunku do

Marka S. i sprawę tych oskarżonych p r z e k a z a ł Sądowi Okręgowe-

mu w W. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym (...)

2

Z u z a s a d n i e n i a :

Andrzej D. został oskarżony o to, że w okresie od grudnia 1996 r. do

marca 1998 r. w M., działając ciągiem przestępstw, w celu osiągnięcia ko-

rzyści majątkowej – osobiście lub z pomocą Mariusza K. i Wiesława K. –

udzielił różnym osobom pomocy w zbyciu 32 samochodów pochodzących z

kradzieży, mających łącznie wartość nie mniejszą niż 841 620 zł., stano-

wiących mienie znacznej wartości, w ten sposób, że dostarczał podrobione

dokumenty własności w postaci faktur zakupu, wyciągów ze świadectw

homologacji i książeczek gwarancyjnych, na podstawie których 32 osoby

dokonały fikcyjnych rejestracji pojazdów, wyłudzając poświadczenie nie-

prawdy w dowodach rejestracyjnych, przy czym działał on w warunkach

powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 §1 k.k. W dalszej części

zarzutu opisano każdy z 32 wypadków rejestracji skradzionych samocho-

dów z wyszczególnieniem ich właścicieli, wartości i marki oraz osób, które

dokonały rejestracji. Zarzucone w ciągu przestępstwa zakwalifikowano z

art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. oraz w zbiegu z art. 18 § 2 i 3 k.k.

w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 272 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. i art. 11 § 2

k.k. oraz w zw. z art. 64 § 1 k.k.

Stanisława C. oskarżono natomiast o to, że w okresie od stycznia

1998r. do końca czerwca 1998 r. w T. i innych miastach, działając ciągiem

przestępstw, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wspólnie i w porozu-

mieniu z innymi osobami – osobiście lub z pomocą Marka K., zbył co naj-

mniej 17 pojazdów, mając świadomość, że pochodzą one z kradzieży – w

ten sposób, że dostarczył te samochody z podrobionymi oznaczeniami

identyfikacyjnymi, podrobionymi dokumentami ich nabycia i dowodami re-

jestracyjnymi, poświadczającymi nieprawdę co do prawa własności, na

miejsce sprzedaży umówionym osobom, a jeden z tych samochodów nabył

sam, przy czym łączna wartość tych samochodów wynosiła 490 000 zł, co

3

stanowiło mienie znacznej wartości. W dalszej części zarzutu opisano każ-

dy z 17 wypadków zbycia skradzionych samochodów, z wyszczególnie-

niem ich właścicieli, wartości i marki oraz osób, które je nabyły. Zarzucone

w ciągu przestępstwa zakwalifikowano z art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 294 §

1 k.k. oraz w zbiegu z art. 18 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 272

k.k. oraz w zw. z art. 91 § 1 k.k. i art. 11 § 2 k.k.

Wyrokiem z dnia 4 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w T. uznał Andrzeja

D. za winnego popełnienia „zarzuconego mu czynu” i na podstawie art. 294

§ 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzył mu kary 6 lat pozbawienia wolno-

ści, a z mocy art. 33 § 2 k.k. – grzywnę w wysokości 200 stawek dziennych

po 50 zł. Także Stanisława C. uznał Sąd Rejonowy za winnego „zarzuco-

nego mu czynu” i na podstawie art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k.

wymierzył mu kary 4 lat pozbawienia wolności, a z mocy art. 33 § 2 k.k. –

grzywnę w wysokości 100 stawek po 50 zł.

Od powyższego wyroku obaj oskarżeni wywiedli apelacje, zaskarża-

jąc wyrok w całości. (....)

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 27 września 2005 r. utrzymał w

mocy zaskarżony wyrok, uznając apelacje za oczywiście bezzasadne.

W kasacji od prawomocnego wyroku obrońca Andrzeja D. zarzucił m.

in.

(...) 2. obrazę art. 433 § 1 i 2 k.p.k., przez utrzymanie w mocy wyroku Sądu

Rejonowego, pomimo jego oczywistych wad, polegających na: (...) oczywi-

stym naruszeniu prawa materialnego (powielonym przez Sąd Okręgowy),

tj. art. 91 § 1 k.k., na skutek jego błędnej wykładni i przyjęciu, jakoby prze-

pis ten stanowił normatywną podstawę postrzegania pozostających w cią-

gu zachowań jako jednego czynu, co uzasadniałoby przypisanie oskarżo-

nemu jednego tylko przestępstwa, nie zaś ich wielości, nadto zaś jego nie-

właściwe zastosowanie, polegające na zsumowaniu wartości mienia sta-

nowiącego przedmiot poszczególnych czynów pozostających w ciągu, co

4

skutkowało posłużeniem się przy kwalifikacji prawnej ciągu art. 294 § 1

k.k., który to przepis nie mógłby zostać odniesiony do żadnego spośród za-

rzuconych oskarżonemu przestępstw traktowanych z osobna; (...)

W kasacji wniesionej na korzyść skazanego Stanisława C. jego

obrońca zarzucił m. in.

1. obrazę art. 433 § 1 i 2 k.p.k., przez bezzasadne utrzymanie w mo-

cy zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego, pomimo jego oczywistych wad

polegających na:

(...) 4. obrazie art. 91 k.k. i art. 294 § 1 k.k., przez ich błędną wykładnię i

nieprawidłowe zastosowanie, przejawiające się w podzieleniu stanowiska

sądu pierwszej instancji co do prawidłowości kwalifikacji prawnej przypisa-

nych zachowań, co skutkowało sprzeczną z art. 455 k.p.k. rezygnacją z

poprawienia tejże kwalifikacji, przez skazanie oskarżonego za każde z po-

zostających w zbiegu przestępstw oddzielnie oraz wymierzeniu za nie jed-

nej kary, przy jednoczesnym wyeliminowaniu z podstawy prawnej orzecze-

nia art. 294 § 1 k.k. (...)

Sąd Najwyższy zważył.

Co do kasacji obrońcy Andrzeja D.

(...) Inaczej należało rozstrzygnąć w przedmiocie podniesionego w

kasacji zarzutu obrazy prawa materialnego, tj. przepisów art. 91 § 1 k.k. i

art. 294 § 1 k.k. Kwestia ta wymaga szerszego omówienia.

Jak wiadomo, konstrukcja przestępstwa ciągłego unormowana w art.

58 k.k. z 1969 r. obejmowała dwa typy zachowań przestępnych. Z pewnym

uproszczeniem można powiedzieć, że jeden z nich stanowił tzw. jednoczy-

nowe, aczkolwiek popełnione kolejnymi etapami czy też segmentami, prze-

stępstwo dokonane ze z góry powziętym zamiarem. Drugi – składał się z

wielu czynów, których nie spajał wcześniej powzięty zamiar, lecz wykorzy-

stanie tej samej trwałej sposobności popełnienia. W Kodeksie karnym z

1997 r. wydzielono z jednorodnej konstrukcji każdy z obu typów, już jako

5

odrębne instytucje prawne, określone w różnych przepisach części ogólnej.

Typ „jednoczynowy” został unormowany w art. 12 k.k. jako tzw. czyn ciągły,

a uregulowanie odpowiedzialności karnej za jego popełnienie uznano za

jedną z ogólnych zasad odpowiedzialności karnej. Typ „wieloczynowy” na-

tomiast znalazł normatywne ujęcie w art. 91 § 1 k.k., jako szczególna od-

miana realnego zbiegu przestępstw.

W akcie oskarżenia zarzucono Andrzejowi D. popełnienie szeregu

odrębnych przestępstw o tej samej kwalifikacji prawnej, popełnionych w

warunkach określonych w art. 91 § 1 k.k., bo w podobny sposób i w krót-

kich odstępach czasu. Sąd pierwszej instancji, uznając oskarżonego za

winnego ich popełnienia, podtrzymał ocenę prawną całego inkryminowa-

nego działania, jako popełnienia przestępstw, z których każde wypełniło

znamiona ustawowe określone w art. 291 § 1 k.k., art. 18 § 2 i 3 k.k. w zw.

z art. 270 k.k. i art. 272 k.k. Sąd przyjął, że przepisy te pozostają w zbiegu

kumulatywnym (art. 11 § 2 k.k.), a także, iż wszystkie czyny zostały popeł-

nione w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 k.k.

Sąd Okręgowy aprobował trafność kwalifikacji prawnej w tej jej części.

Zdaniem Sądu Najwyższego stanowisko to jest słuszne, gdyż ustalenia fak-

tyczne w sposób oczywisty odpowiadają znamionom ustawowym zastoso-

wanych przepisów. Skarżący, co prawda, w ramach zarzutu naruszenia art.

433 § 1 i 2 k.k., podważał przypisanie zachowań wypełniających znamiona

podżegania i udzielenia pomocy do posłużenia się fałszywymi dokumen-

tami przez inne osoby oraz wyłudzenia przez nie poświadczeń nieprawdy,

ale w swoim wywodzie nie zauważył, bądź zignorował treść ustaleń, które

w pełni uzasadniają przyjętą subsumcję. Kwestionowanie kwalifikacji praw-

nej w tej części jest więc bezzasadne.

Podstawowym jednak trzonem zarzutu autora kasacji jest podważe-

nie trafności przyjęcia, że w kwalifikacji prawnej ciągu przestępstw należa-

ło zamieścić także art. 294 § 1 k.k., w rezultacie uznania, że przedmiotem

6

udzielenia pomocy w zbyciu rzeczy pochodzących z kradzieży, było mienie

znacznej wartości. Tenże przepis, jako przewidujący najsurowsze zagroże-

nie ustawowe spośród wszystkich, składających się na kwalifikację prawną,

przyjęty został, z powołaniem się przez sąd meriti na art. 11 § 3 k.k., za

podstawę wymiaru kary.

Tak stawianemu zarzutowi kasacji nie można odmówić słuszności.

Włączenie art. 294 § 1 k.k. do kwalifikacji prawnej ciągu przestępstw w ak-

cie oskarżenia, a następnie w wyroku Sądu pierwszej instancji i wreszcie

akceptacja kwalifikacji prawnej przez sąd odwoławczy w części dotyczącej

tego przepisu, świadczy o wadliwym rozumieniu samej instytucji ciągu

przestępstw. Z brzmienia art. 91 § 1 k.k. wynika, że każde z przestępstw

należących do zbiegu wyczerpuje znamiona ustawowe tego samego typu

czynu zabronionego. Inaczej rzecz ujmując, każdy z czynów pozostających

w ciągu wypełnia znamiona przestępstwa (ewentualnie kumulatywnie zna-

miona wielu przestępstw) tego samego typu. Dlatego też budzi zdumienie,

że w kwalifikacji prawnej, która zgodnie z regułami ustawowymi dotyczą-

cymi ciągu przestępstw, ma się odnosić do każdego z nich, znalazł się tak-

że przepis art. 294 § 1 k.k., mający zastosowanie do różnych typów prze-

stępstw przeciwko mieniu (w tym do określonego w art. 291 § 1 k.k.), w sy-

tuacji, gdy popełnione one zostały w stosunku do mienia znacznej wartości

(art. 115 § 5 k.k.). Jeśli bowiem wziąć za podstawę treść poszczególnych

przypisanych oskarżonemu czynów, to żaden z przedmiotów czynności

wykonawczych – samochodów pochodzących z kradzieży, nie miał warto-

ści znacznej. Rozszerzenie zatem kwalifikacji prawnej przestępstw pozo-

stających w zbiegu o przepis art. 294 § 1 k.k. nie znajduje uzasadnienia w

ustaleniach faktycznych i stanowi uchybienie temu przepisowi, a zarazem

także art. 91 § 1 k.k.

Powód wprowadzenia w wyroku skazującym art. 294 § 1 k.k. do kwa-

lifikacji prawnej ciągu przestępstw jest wyraźnie widoczny. Sąd Rejonowy

7

wskazał go expressis verbis w opisie przypisanego zbiegu, a ściśle w sfor-

mułowaniu o pomocy w zbyciu „samochodów...przedstawiających łącznie

wartość nie mniejszą, niż 841 620 zł”. Kwota ta stanowi sumę wartości

wszystkich skradzionych, a następnie sprzedanych samochodów. Przenie-

sienie tej łącznej wartości przedmiotów czynności wykonawczych poszcze-

gólnych przestępstw należących do zbiegu, okazało się przyczyną uchy-

bienia prawu materialnemu. Trzeba podkreślić, że nie istnieje pojęcie kwali-

fikacji prawnej zbiegu przestępstw, odrębne od pojęcia kwalifikacji prawnej

każdego z przestępstw należących do zbiegu. Konstrukcja ustawowa tej

instytucji materialnoprawnej odwołuje się wyłącznie do znamion, które każ-

de z przestępstw wyczerpuje. Oznacza to, że w odniesieniu do zbiegu

przestępstw znaczenie ma tylko kwalifikacja prawna każdego z tych prze-

stępstw. Nie ma żadnych podstaw ku temu, by w procesie subsumcji, z ko-

lejnych zachowań sprawcy wypełniających znamiona określonych prze-

stępstw, tworzyć niejako ich sumę, na przykład dodając do siebie wartości

przedmiotów czynności wykonawczych i modyfikując w ten sposób kwalifi-

kację prawną w stosunku do właściwej dla każdego z przestępstw z osob-

na. Reasumując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że przepis art.

294 § 1 k.k. tylko wtedy znajduje zastosowanie w kwalifikacji prawnej od-

noszącej się do ciągu przestępstw, o którym mowa w art. 91 § 1 k.k., gdy

każde z tych przestępstw zostało popełnione w stosunku do mienia znacz-

nej wartości. Wynika to z samej istoty ciągu przestępstw, jako konstrukcji

obejmującej czyny zabronione, o takiej samej kwalifikacji prawnej.

Konkluzja powyższego wywodu nie oznacza, że łączna wartość

sprzedanych samochodów pochodzących z przestępstwa jest w niniejszej

sprawie bez znaczenia. Przeciwnie, stanowi ona okoliczność, która powin-

na mieć bardzo istotny, w niniejszej sprawie wysoce obciążający wpływ na

treść rozstrzygnięć, ale przy wymierzaniu jednej kary za cały ciąg prze-

8

stępstw. Jak wynika z art. 91 § 1 k.k., za ciąg przestępstw sąd orzeka karę

w wysokości do górnej granicy zagrożenia zwiększonego o połowę.

Także ze sformułowania części dyspozytywnej wyroku można wno-

sić, że Sąd Rejonowy błędnie postrzegał kwalifikację prawną, jako odno-

szącą się „sumarycznie” do całego ciągu przestępstw. Określił wszystkie

przypisane oskarżonemu zachowania jako jeden czyn. Dał temu wyraz

stwierdzając w wyroku, że uznaje oskarżonego za winnego popełnienia

„zarzuconego mu czynu”, mimo, iż złożyły się na ów „czyn” 32 odrębne

przestępstwa, szczegółowo dalej opisane. Ujawniło się w tym niewłaściwe

rozumienie samej istoty ciągu przestępstw, a jego następstwem jest zarzu-

cone w kasacji uchybienie przepisom art. 91 § 1 k.k. i art. 294 § 1 k.k.

W apelacji, przy podważaniu kwalifikacji prawnej, Andrzej D. nie za-

kwestionował wprost zastosowania art. 294 § 1 k.k., ale w sytuacji, gdy w

sporządzonym osobiście środku odwoławczym zaskarżył wyrok Sądu

pierwszej instancji co do winy, a tym samym co do wszystkich rozstrzy-

gnięć w nim zawartych (art. 447 § 1 k.p.k.), to powinnością Sądu Okręgo-

wego było wszechstronne skontrolowanie prawidłowości wyroku z punktu

widzenia wszystkich podstaw odwoławczych. Niedostrzeżenie omawianego

tu uchybienia prawu materialnemu i utrzymanie w mocy zaskarżonego wy-

roku Sądu pierwszej instancji oznacza, że obarcza ono także wyrok Sądu

odwoławczego.

Wykazane uchybienie prawu materialnemu miało, bez wątpienia, ra-

żący charakter, tym bardziej, że wadliwie wprowadzony do kwalifikacji

prawnej przepis art. 294 § 1 k.k., jako przewidujący najsurowsze zagroże-

nie, spośród wszystkich składających się na kwalifikację kumulatywną

przestępstw, stał się podstawą wymiaru kary (art. 11 § 3 k.k.). Ponieważ w

drugiej instancji nie dostrzeżono tego uchybienia i nie usunięto jego skut-

ków, niezbędne w postępowaniu kasacyjnym stało się uchylenie zaskarżo-

nego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postę-

9

powaniu odwoławczym, w celu ponownego rozpoznania apelacji, zwłasz-

cza w zakresie kwestionującym kwalifikację prawną przypisanych prze-

stępstw. Zauważyć trzeba, że również wskazanie podstawy wymiaru kary

w wyroku Sądu pierwszej instancji uchybia prawu materialnemu. Pominięto

w niej bowiem przepis art. 91 § 1 k.k., który jest nieodłącznym komponen-

tem orzeczenia o wymiarze kary za każdy ciąg przestępstw.

Uchylenie wyroku Sądu Okręgowego we wskazanym wyżej zakresie

nie pociągało potrzeby kasowania również wyroku Sądu Rejonowego i

przekazania sprawy do postępowania w pierwszej instancji. Zaistniałe na-

ruszenie prawa materialnego może zostać wyeliminowane w postępowaniu

odwoławczym. Powinnością Sądu Okręgowego będzie ponowne rozpo-

znanie apelacji w części podważającej kwalifikację prawną przypisanych

przestępstw, z uwzględnieniem, że kwestia ta podlega rozpoznaniu w za-

kresie dotyczącym wszystkich jej aspektów, gdyż apelację złożył sam

oskarżony i nie ciążył na nim obowiązek sprecyzowania zarzutów stawia-

nych rozstrzygnięciu (art. 427 § 2 w zw. z art. 447 § 1 k.p.k.). Przy ponow-

nym rozpoznaniu sprawy Sąd odwoławczy będzie związany przedstawio-

nymi wyżej zapatrywaniami prawnymi (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518

k.p.k.).

Co do kasacji obrońcy Stanisława C.

Kasacja ta, treścią zarzutów i argumentacją jest w znacznym zakre-

sie podobna do kasacji poprzedniej.

Zasadny natomiast jest zarzut kasacji, w którym podniesiono obrazę

art. 91 § 1 k.k. i art. 294 § 1 k.k. Został on uzasadniony takimi samymi ar-

gumentami, jak w kasacji na korzyść Andrzeja D., a wcześniej w apelacji

od wyroku Sądu Rejonowego. W odniesieniu do obu oskarżonych praw-

nomaterialna ocena zastosowania w prawomocnym wyroku obu tych prze-

pisów jest identyczna. Nie ma zatem potrzeby powtarzania motywów, dla

których, uznając trafność zarzutu, należało uchylić zaskarżony wyrok i

10

przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, ze wskazaniami co do dal-

szego postępowania, które podano przy uwzględnieniu poprzednio omó-

wionej kasacji. (...)