III CSK 411/06

Wyrok z dnia 9 lutego 2007 r., III CSK 411/06

Wyznaniowymi żydowskimi osobami prawnymi w rozumieniu ustawy z

dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych

żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 41, poz. 251 ze zm.) są tylko

osoby, które zostały wymienione w art. 5, 6 i 22 tej ustawy. Charakter

działalności, nawet pokrywający się z celami realizowanymi przez

wyznaniowe żydowskie osoby prawne, nie ma znaczenia.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w K.

przeciwko Gminie K., przy interwencji ubocznej Marii S. i Andrzeja K. po stronie

pozwanej, o przeniesienie własności nieruchomości, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej w dniu 9 lutego 2007 r. na rozprawie skargi kasacyjnej strony pozwanej od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 grudnia 2005 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

(...) Nieruchomość przy ul. S. nr 11 w K., zabudowana budynkiem

mieszkalnym trzykondygnacyjnym, stanowiła od 1935 r. własność Stowarzyszenia

Ochrony Dzieci Wyznania Mojżeszowego w K. Siedziba tego stowarzyszenia

mieściła się przy ul. M. nr 2 w K. Zostało ono wpisane do rejestru stowarzyszeń

Starostwa Grodzkiego K. na podstawie rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1932 r. – Prawo o

stowarzyszeniach (Dz.U. Nr 94, poz. 808 ze zm.).

Na podstawie orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w K. z dnia 21

października 1959 r. prawo własności tej nieruchomości przeszło na rzecz Skarbu

Państwa, natomiast wskutek komunalizacji nieruchomość ta z mocy prawa przeszła

z dniem 27 maja 1990 r. na własność Gminy K., co znalazło potwierdzenie w

decyzji Wojewody K. z dnia 2 stycznia 1992 r., a fakt ten ujawniono w odpowiedniej

księdze wieczystej.

Pismem z dnia 27 lutego 1998 r. strona powodowa – Gmina Wyznaniowa

Żydowska, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku

Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr

41, poz. 251 ze zm.), zainicjowała postępowanie zmierzające do przeniesienia na

jej rzecz własności nieruchomości położonej przy ul. S. nr 11 w K. Komisja

Regulacyjna ds. Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Warszawie wespół z

Wojewodą M. i Gminą K. orzeczenia nie uzgodniła. W związku z tym, na podstawie

art. 34 ust. 2 ustawy powód skierował sprawę na drogę sądową, domagając się

przeniesienia na jego rzecz własności przedmiotowej nieruchomości.

Zdaniem strony powodowej, nieruchomość spełnia warunki określone w art.

30 ustawy, gdyż we wrześniu 1939 r. stanowiła własność Stowarzyszenia Ochrony

Dzieci Wyznania Mojżeszowego, będącego żydowską wyznaniową osobą prawną,

której głównym celem było prowadzenie działalności charytatywno-opiekuńczo-

oświatowej. Cel ten był urzeczywistniany przez prowadzenie sierocińca dla dzieci

wyznania mojżeszowego.

Wyrokiem z dnia 29 października 2004 r. Sąd Okręgowy w Krakowie

zobowiązał stronę pozwaną Gminę Kraków do złożenia oświadczenia woli, że

przenosi na stronę powodową Gminę Wyznaniową Żydowską własność spornej

nieruchomości. Sąd Okręgowy ustalił, że będąca przedmiotem sporu nieruchomość

stanowiła budynek mieszkalny, w którym wszystkie lokale były wynajmowane, a

wpływy z tego tytułu przeznaczane były na cele statutowe Stowarzyszenia Ochrony

Dzieci Wyznania Mojżeszowego.

Mimo nieodnalezienia statutu przedmiotowego stowarzyszenia, opierając się

na brzmieniu statutu „bliźniaczej organizacji z siedzibą w W.” oraz zeznaniach

świadków, Sąd pierwszej instancji przyjął, że Stowarzyszenia Ochrony Dzieci

Wyznania Mojżeszowego w K. stanowiło część systemu żydowskiej opieki

społecznej, której przedmiotem i celem funkcjonowania było prowadzenie

działalności charytatywno-opiekuńczej i oświatowo-wychowawczej, polegającej na

prowadzeniu sierocińca dla dzieci wyznania mojżeszowego oraz udzielaniu

najbiedniejszym dzieciom pomocy w postaci odzieży i żywności. Według Sądu,

Stowarzyszenie Ochrony Dzieci Wyznania Mojżeszowego stanowiło „organizację

społeczną non profit" i uzyskiwane środki mogło przeznaczać jedynie na cele

statutowe. Środki te czerpało ze zbiórek publicznych, subwencji, datków, składek

członkowskich oraz dochodów, jakie było w stanie wytworzyć – uzyskiwanych także

z wynajmu mieszkań w spornej nieruchomości – i które nie mogły być rozdzielane

pomiędzy członków zarządu jako forma wynagrodzenia.

Ponadto Sąd przyjął, że Stowarzyszenie pozostawało w ścisłym związku

organizacyjnym i finansowym z Gminą Wyznaniową Żydowską w K. Związek

organizacyjny pomiędzy tymi podmiotami znajdował oparcie w statucie

stowarzyszenia przez objęcie pomocą humanitarną wszystkich członków Gminy

Wyznaniowej Żydowskiej w K. oraz rozporządzeniu regulującym status i

funkcjonowanie wyznaniowych gmin żydowskich, określającym obowiązki gminy w

zakresie dobroczynnym, które wykonywane były przez Stowarzyszenie. Związek

finansowy przejawiał się w subwencjonowaniu przez Żydowską Gminę Wyznaniową

działalności Stowarzyszenia w zamian za wykonywanie zadań gminy w zakresie

pomocy społecznej.

Ze względu na fakt złożenia formularza do rejestru stowarzyszeń Starostwa

Grodzkiego K. w 1937 r. Sąd przyjął, że Stowarzyszenie podlegało przepisom

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października

1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach i miało osobowość prawną. Biorąc pod uwagę,

że w stanie prawnym na dzień 1 września 1939 r. nie było ustawowego kryterium

identyfikowania pojęcia „wyznaniowa żydowska osoba prawna", w ocenie Sądu

pierwszej instancji uzasadnione jest wykazywanie wyznaniowego charakteru

Stowarzyszenia przez odwoływanie się do jego związków z Wyznaniową Gminą

Żydowską oraz wykształconych poglądów w przedmiocie judaizmu. Związek ten

miał, jak ustalił Sąd, charakter funkcjonalny i organizacyjno-finansowy, a

Stowarzyszenie w zakresie statutowej działalności wypełniało powinności gminy

nałożone na nią przez prawo. Sąd wskazał również, że o wyznaniowym charakterze

Stowarzyszenia świadczy nazwa określająca podmiotowy zakres oddziaływania i

religijny charakter Stowarzyszenia i silnie religijny profil wychowawczy sierocińca

prowadzonego przez Stowarzyszenie.

Sąd przyjął, że nie ma podstaw do różnicowania przeznaczenia nieruchomości

na bezpośrednio i pośrednio służące działalności charytatywno-opiekuńczej.

Ponieważ Stowarzyszenie było "organizacją non profit" i wyłącznym jego celem było

świadczenie pomocy humanitarnej, wszystkie dochody przeznaczał na cele

statutowe. W tym stanie rzeczy przeznaczanie wpływów z najmu na działalność

charytatywną opiekuńczą spełnia – w ocenie Sądu pierwszej instancji – wymóg, aby

budynek służył działalności charytatywno-opiekuńczej.

Oddalając apelację pozwanej Gminy, Sąd drugiej instancji w całości przyjął za

własny ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny jako poprawnie wyprowadzony

z przedstawionych mu dowodów. Uznał, że Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, iż

w sprawie ma zastosowanie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o

stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej.

Uzupełniając argumentację prawną przedstawioną przez Sąd pierwszej instancji,

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 9 pkt a Prawa o stowarzyszeniach, jego

przepisom nie podlegały związki religijne (wyznaniowe) prawnie przez państwo

uznane. Zdaniem Sądu drugiej instancji, jednym z takich związków był związek, o

którym mowa w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14

października 1927 r. o uporządkowaniu stanu prawnego w organizacji gmin

wyznaniowych żydowskich na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej z wyjątkiem

województwa śląskiego (jedn. tekst: Dz.U. z 1928 r. Nr 52, poz. 500). Przepisy tego

rozporządzenia jednoznacznie wskazują na to, jakie organizacje, ze względu na

swój religijny charakter, nie podlegały Prawu o stowarzyszeniach, jednakże sam

fakt, że Stowarzyszenie Ochrony Dzieci Wyznania Mojżeszowego zostało

zarejestrowane na podstawie tego Prawa nie oznacza, by nie mogło być ono

obecnie traktowane jako wyznaniowa żydowska osoba prawna.

Zdaniem Sąd Apelacyjnego, określeniem „wyznaniowa żydowska osoba

prawna”, wprowadzonym ustawą z dnia 20 lutego 1997 r., nie można posługiwać

się w sposób bezpośredni przy wyznaczaniu pojęcia osób prawnych żydowskiego

związku wyznaniowego funkcjonujących do czasu wybuchu drugiej wojny

światowej. Z jednej strony do takich osób można niewątpliwie zaliczyć

stowarzyszenia wyznaniowe, tworzone i działające zgodnie z załącznikiem do

powołanego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 października

1927 r., a w związku z tym takie stowarzyszenie mogłoby dochodzić przeniesienia

własności nieruchomości na podstawie art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 lutego

1997 r. Z drugiej strony, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie oznacza to, aby art. 30

ust. 1 dotyczył tylko gmin żydowskich, Związku Gmin i stowarzyszeń wyznaniowych

powołanych na podstawie przywołanych przepisów, określenie „wyznaniowa

żydowska osoba prawna” obejmuje bowiem szerszy krąg osób prawnych. O

szerszym zakresie tego określenia świadczy, zdaniem Sądu Apelacyjnego, miedzy

innymi art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., w którym mowa o

budynkach stanowiących uprzednio siedziby gmin żydowskich oraz o budynkach

służących uprzednio celom kultu religijnego, działalności oświatowo-wychowawczej

i charytatywno-opiekuńczej. Wynika z tego, że wyznaniową żydowską osobą

prawną może być stowarzyszenie zajmujące się działalnością, o jakiej mowa w tym

przepisie, a nieutrzymujące synagogi oraz cmentarza. (...)

Zdaniem Sądu drugiej instancji, skoro art. 30 ust. 1 pkt 2 wyraźnie odróżnia

budynki stanowiące uprzednio siedziby gmin żydowskich od budynków służących

celom kultu religijnego, działalności oświatowo-wychowawczej i charytatywno-

opiekuńczej, uzasadniony jest wniosek, że służenie określonemu celowi nie

ogranicza się do tego, by w danym budynku znajdowała się siedziba „wyznaniowej

żydowskiej osoby prawnej". Służyć zatem będzie działalności oświatowo-

wychowawczej czy też charytatywno-opiekuńczej także budynek, który przynosi

dochód wykorzystywany na potrzeby tej działalności.

W skardze kasacyjnej pozwana Gmina zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 1

ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych

żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej, wskutek uznania, że Stowarzyszenie

Ochrony Dzieci Wyznania Mojżeszowego w K. było wyznaniową żydowską osobą

prawną, o jakiej mowa w tym przepisie, oraz wskutek uznania, że budynek

mieszkalny znajdujący się na nieruchomości przy ul. S. nr 11 w K. służył uprzednio

działalności oświatowo-wychowawczej i charytatywno-opiekuńczej, o jakiej mowa w

tym przepisie. Stanowisko pozwanej Gminy co do błędnej wykładni pojęcia

wyznaniowa żydowska osoba prawna, użytego w art. 30 ust. 1 poparł Prokurator

Generalny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin

wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 41, poz. 251 ze

zm.) określiły warunki przenoszenia na rzecz gmin żydowskich lub Związku Gmin

własności wymienionych w tej ustawie nieruchomości. Jak wynika z art. 30 ust. 1 tej

ustawy, chodzi o nieruchomości lub ich części przejęte przez Państwo, które w dniu

1 września 1939 r. były własnością gmin żydowskich lub innych wyznaniowych

żydowskich osób prawnych, działających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Taki warunek przeniesienia własności na gminę żydowską lub Związek Gmin był

konieczny, ale niewystarczający, dodatkowo bowiem na nieruchomości takiej w dniu

1 września 1939 r. powinny znajdować się cmentarze żydowskie lub synagogi, albo

w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. na takiej nieruchomości

znajdują się budynki stanowiące uprzednio siedziby gmin żydowskich lub innych

wyznaniowych żydowskich osób prawnych oraz budynki służące uprzednio celom

kultu religijnego, działalności oświatowo-wychowawczej i charytatywno-opiekuńczej.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma więc ustalenie, co

należy rozumieć przez określenie „wyznaniowa żydowska osoba prawna”.

Wykładnia językowa art. 30 wskazuje, że termin ten obejmuje gminy żydowskie

oraz inne osoby prawne, które miały charakter zarówno żydowski, jak i wyznaniowy.

Sama wykładnia językowa nie przesądza jednak, według jakich kryteriów należy

ustalać charakter takich osób prawnych. Sąd Apelacyjny przyjął, że decydujące

znaczenie ma rodzaj działalności prowadzonej przez określoną osobę prawną, a nie

jej status formalnoprawny, taki pogląd budzi jednak uzasadnione wątpliwości.

Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r., podobnie jak inne ustawy regulujące stosunek

Państwa do kościołów i związków wyznaniowych, przy ustalaniu kategorii

kościelnych (wyznaniowych) osób prawnych posługuje się wyraźnie kryterium

formalnym. Pozostawiając kościołom i związkom wyznaniowym swobodę w

określaniu jednostek organizacyjnych, przy pomocy których realizują one swoje

cele, osobowość prawną wiąże tylko z jednostkami, uznawanymi za osoby prawne

wprost w ustawie lub które uzyskują osobowość prawną w wyniku rozporządzenia

odpowiedniego ministra. Takie podejście do ustalania kategorii osób prawnych

wyznaniowo-żydowskich wyraźnie wynika także z art. 5 i 6 oraz art. 22 ustawy z

dnia 20 lutego 1997 r.

Podobny stan prawny istniał w okresie przed dniem 1 września 1939 r. na tej

części Rzeczypospolitej, której dotyczy rozpoznawana sprawa. Z rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 października 1927 r. wynika, że prawa

korporacyjne i osobowość prawną posiadał Związek Religijny, poszczególne gminy

żydowskie oraz stowarzyszenia wyznaniowe tworzone za zgodą naczelnej władzy

nadzorczej, którą był Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. (...)

Ustalanie znaczenia określenia „żydowska wyznaniowa osoba prawna” w

sposób, jaki proponuje powód i Sąd Apelacyjny, prowadzi do złamania jednej z

podstawowych zasad prawa cywilnego, że o osobowości prawnej decyduje uznanie

danej jednostki organizacyjnej za osobę prawną przez samego ustawodawcę.

Zasada ta znajduje swój praktyczny wyraz w tym, że o osobowości prawnej

określonej jednostki kościoła lub związku wyznaniowego decyduje uznanie za

osobę prawną przez przepis prawa lub wpisanie do odpowiedniego rejestru. Nie

dopuszczalne jest zatem ustalanie znaczenia tego pojęcia przez analizę użytych w

nazwie określeń i odwoływanie się do celów oraz zadań realizowanych przez

określoną osobę prawną. W ten sposób na tle ustawy z dnia 20 lutego 1997 r.,

należałoby dopuścić dwa odmienne kręgi wyznaniowych żydowskich osób

prawnych; podstawą do wyróżnienia jednego byłyby art. 5, 6 i 22 ustawy, zgodnie z

którymi do takich osób należałyby gminy żydowskie, Związek Gmin oraz jednostki

organizacyjne, uzyskujące osobowość prawną w drodze rozporządzenia Ministra

Spraw Wewnętrznych i Administracji, natomiast drugi krąg byłyby tworzony na

potrzeby art. 30. (...) Dopuszczenie takiej wykładni nie tylko kłóci się z przyjętym w

prawie cywilnym sposobem uznawania określonej jednostki organizacyjnej za

osobę prawną, ale zagraża bezpieczeństwu obrotu. (...)

Przez wyznaniową żydowską osobę prawną należy więc rozumieć tylko te

jednostki organizacyjne, które taki mają status zgodnie z wyraźnym

postanowieniem ustawy. Sam charakter działalności określonej osoby prawnej,

który może pokrywać się z celami, jakie mają realizować wyznaniowe żydowskie

osoby prawne, w szczególności gminy żydowskie, nie może mieć znaczenia

decydującego. Rozwiązanie takie nie tylko służy bezpieczeństwu obrotu, gdyż nie

pozostawia wątpliwości, jakie jednostki do takich osób zaliczyć, ale nie zaciera

różnic pomiędzy osobami prawnymi, które stanowią część organizacyjną danego

kościoła lub związku, a osobami prawnymi działającymi na podstawie przepisów

właściwych dla każdych, a więc nie tylko wyznaniowych osób prawnych. Osoby

prawne, które nie są nastawione na realizację celów majątkowych (stowarzyszenia

lub fundacje), nawet jeżeli ich działalność wspomaga cele wyznaniowe, nie

podlegają nadzorowi kościoła lub związku. Mogą wobec tego wolą tylko swoich

członków lub założycieli modyfikować cel swojej działalności oraz korzystać z

funduszy państwowych lub samorządowych, które są przeznaczone dla wszystkich

osób, nie tylko wyznaniowych, realizujących popierane prze państwo bądź

samorząd cele wychowawcze lub charytatywne. Także z tego względu brak

podstaw, aby stowarzyszenie podlegające Prawu o stowarzyszeniach zaliczać do

wyznaniowych żydowskich osób prawnych.

Trudno również podzielić stanowisko wyrażone w zaskarżonym wyroku, że

skoro ustawodawca w art. 30 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. oprócz

nieruchomości, na których w dniu 1 września 1939 r. znajdowały się cmentarze

żydowskie lub synagogi, wymienia dodatkowo nieruchomości, na których

znajdowały się budynki służące m.in. celom działalności oświatowo-wychowawczej i

charytatywno-opiekuńczej, to stowarzyszenie będące właścicielem budynku, za

pomocą którego realizowano ten cel, jest wyznaniową żydowską osobą prawną. W

powołanym przepisie wyraźnie na plan pierwszy wysunięto warunek, aby taka

nieruchomość stanowiła własność wyznaniowej żydowskiej osoby prawnej, najpierw

więc należy ustalić, czy dane stowarzyszenie można zaliczyć do takich osób, a

dopiero później ustalać, czy w budynku należącym do takiego stowarzyszenia była

prowadzona określona działalność. Trzeba także dodać, że stowarzyszenie

wyznaniowe, o którym mowa w rozporządzeniu z dnia 14 października 1927 r.,

powinno prowadzić cmentarz, ale mogło ono również posiadać inne nieruchomości,

gdyż mogło być powołane dla utrzymywania innych urządzeń religijnych, np.

domów religijnych (art. 32 i 33 rozporządzenia). Wbrew sugestii wyrażonej przez

Sąd Apelacyjny, takie stowarzyszenie wyznaniowe mogło posiadać w dniu 1

września 1939 r., oprócz cmentarza lub synagogi, budynki przeznaczone do

realizacji celów religijnych, wychowawczych lub charytatywnych.

Dla wykładni art. 30 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. nie może też mieć

znaczenia podnoszony przez powodową Gminę argument, że przed dniem 1

września 1939 r. nie zarejestrowano żadnego stowarzyszenia wyznaniowego w

trybie przewidzianym w rozporządzeniu z dnia 14 października 1927 r. W chwili

uchwalania ustawy o stosunku państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w

Rzeczypospolitej Polskiej była to niewątpliwie okoliczność znana i jeżeli wolą

ustawodawcy byłoby, aby na podstawie tej ustawy gminy żydowskie mogły uzyskać

własność nieruchomości stanowiących w dniu 1 września 1939 r., własność nie

tylko żydowskich wyznaniowych osób prawnych, to art. 30 musiałby posługiwać się

innym określeniem. (...)

Mając na względzie, że podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut błędnej

wykładni pojęcia „wyznaniowa żydowska osoba prawna” okazał się

usprawiedliwiony, a w związku z tym nie ma potrzeby odnoszenia się do drugiego z

zarzutów podnoszonych w skardze kasacyjnej, Sąd Najwyższy, na podstawie art.

39815

k.p.c., orzekł, jak w sentencji.