III CZP 161/06

Uchwała z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP 161/06

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Automobilklubu S. w S. przeciwko

Skarbowi Państwa – Komendantowi Miejskiemu Policji w S., Komendantowi

Wojewódzkiemu Policji w S., Prokuraturze Okręgowej w S., Sądowi Rejonowemu w

W., Sądowi Rejonowemu dla m.st. W. w W., Sądowi Rejonowemu w S. oraz Izbie

Celnej w S. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 9 lutego 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

w Szczecinie postanowieniem z dnia 25 października 2006 r.:

"1. Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie cywilnej dla dochodzenia

przez przechowawcę wynagrodzenia za przechowanie rzeczy ruchomych oddanych

mu na przechowanie w związku z prowadzonym postępowaniem karnym i zajętych

w postępowaniu karnym za okres obejmujący to zajęcie, jeśli wynagrodzenie za to

przechowanie nie zostało w tym postępowaniu określone przez sąd, prokuratora lub

inny organ na podstawie art. 618 § 1 pkt 4 i § 3 k.p.k.

2. Czy w razie niedopuszczalności drogi sądowej dla dochodzenia przez

przechowawcę wynagrodzenia za przechowanie rzeczy ruchomych oddanych mu

na przechowanie w związku z prowadzonym postępowaniem karnym i zajętych w

postępowaniu karnym za okres obejmujący to zajęcie dopuszczalne jest

dochodzenie w sprawie cywilnej przez przechowawcę odsetek od wynagrodzenia

za przechowanie rzeczy ruchomych oddanych mu na przechowanie w związku z

prowadzonym postępowaniem karnym i zajętych w postępowaniu karnym

określonego na podstawie art. 618 § 1 pkt 4 i § 3 k.p.k.?"

podjął uchwałę:

Nie jest dopuszczalna droga sądowa przed sądem cywilnym dla

dochodzenia przez osobę godną zaufania w rozumieniu art. 228 § 1 k.p.k.

wynagrodzenia za przechowanie rzeczy oddanej jej na przechowanie w trybie

określonym w tym przepisie.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny apelacji Skarbu Państwa od

wyroku Sądu pierwszej instancji uwzględniającego powództwo o zapłatę

wynagrodzenia za przechowanie rzeczy ruchomych oddanych na przechowanie w

związku z toczącym się postępowaniem karnym. Wątpliwości Sądu Apelacyjnego

wzbudziła kwestia dopuszczalności drogi sądowej przed sądem cywilnym dla

dochodzenia przez osobę godną zaufania, w rozumieniu art. 228 k.p.k.,

wynagrodzenia w wypadku, gdy wynagrodzenie za przechowanie nie zostało

orzeczone przez sąd, prokuratora lub inny organ na podstawie art. 618 § 1 pkt 4 i §

3 k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga określenia

stosunku prawnego łączącego Skarb Państwa z osobą przechowującą rzeczy

ruchome w związku z toczącym się postępowaniem karnym. Chodzi o to, czy w tym

stosunku dominują elementy cywilnoprawne, czy też elementy o charakterze

publicznoprawnym. Kluczowe znaczenie ma art. 228 k.p.k., zgodnie z którym

przedmioty wydane lub znalezione w czasie przeszukania należy oddać na

przechowanie osobie godnej zaufania z zaznaczeniem obowiązku przedstawienia

na każde żądanie organu prowadzącego postępowanie. Oddanie przedmiotów na

przechowanie następuje w drodze postanowienia.

Sąd Najwyższy w wyroku z 15 czerwca 2004 r., II KK 38/03 (OSNKW 2004, nr

7-8, poz. 76) uznał, że oddanie na przechowanie osobie godnej zaufania w trybie

art. 228 § 1 albo § 2 k.p.k. przedmiotów tam określonych powoduje powstanie

stosunku zobowiązaniowego przechowania (art. 835 k.c.), w którym organ wydający

postanowienie jest wierzycielem, a osoba godna zaufania, której oddany został

przedmiot na przechowanie – dłużnikiem (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 13 listopada 2002 r., II KKN 121/01, nie publ., a także wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 października 1999 r., II KKN 230/99, "Prokuratura i Prawo"

2000, nr 2, poz. 8, z dnia 5 stycznia 2000 r., V KKN 192/99, "Prokuratura i Prawo"

2000, nr 6, poz. 6).

Uwzględniając te orzeczenia należy podkreślić, że „stosunek przechowania"

zawiązywany na podstawie art. 228 k.p.k. był rozpatrywany wyłącznie z punktu

widzenia obowiązków przechowawcy, Sąd Najwyższy pominął natomiast problem

istnienia i zakresu ewentualnych obowiązków obligacyjnych Skarbu Państwa.

Stwierdzenie, że postanowienie wydane na podstawie art. 228 k.p.k. tworzy między

Skarbem Państwa a osobą godną zaufania „swoistą relację dłużnik – wierzyciel"

było przy tym podyktowane dążeniem do rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności

karnej osoby godnej zaufania na podstawie art. 300 § 2 k.k. Okoliczność ta skłania

do rezerwy wobec takiego rozumienia przytoczonych orzeczeń, które prowadziłoby

do uznania stosunku między Skarbem Państwa a osobą godną zaufania za

stosunek zobowiązaniowy w rozumieniu prawa cywilnego.

Należy zauważyć, że zakres odpowiedzialności oraz wzajemnych obowiązków

płynących ze stosunku przechowania tylko w części odpowiada celom regulacji

karnej, nie sposób bowiem uznać, aby odpowiedzialność kontraktowa (art. 471 i

nast. k.c.) mogła w dostatecznym stopniu zabezpieczać interes publiczny związany

z prowadzeniem postępowania karnego. Wynika to ze specyfiki interesów

realizowanych przez organy władzy publicznej za pomocą instytucji, o której mowa

w art. 228 k.p.k. Nie ulega wątpliwości, że interesy chronione w ten sposób mają

charakter niemajątkowy. Zachowanie rzeczy „w stanie niepogorszonym" oznacza w

postępowaniu karnym również coś innego niż zachowanie w stanie

„niepogorszonym" z punktu widzenia typowych interesów realizowanych w drodze

stosunku przechowania. Chodzi przede wszystkim o zabezpieczenie wartości

„dowodowej" przechowywanej rzeczy ruchomej, dlatego odwołanie się przez Sąd

Najwyższy do konstrukcji art. 835 k.c. może oznaczać wyłącznie „odpowiednie"

zastosowanie tego przepisu.

Trzeba zauważyć, że w przypadku stosunku prawnego powstałego w wyniku

postanowienia wydanego na podstawie art. 228 k.p.k. wysokość należnego

wynagrodzenia jest określona nie tylko przepisami prawa materialnego, tj. kodeksu

cywilnego, ale również przepisami kodeksu postępowania karnego oraz

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2003 r. w sprawie

wysokości i sposobu obliczania wydatków Skarbu Państwa w postępowaniu karnym

(Dz.U. Nr 108, poz. 1026), które mają charakter publicznoprawny. Osoba godna

zaufania, w rozumieniu art. 228 k.p.k., wyrażając zgodę na przyjęcie obowiązków

przechowawcy akceptuje potraktowanie wynagrodzenia za przechowanie rzeczy

jako kosztów postępowania karnego, a tym samym wyraża zgodę na ich

dochodzenie przed organami procesowymi, tj. prokuratorem i sądem. W jej interesie

jest zatem składanie do tych organów wniosków o przyznanie wynagrodzenia, o

którym mowa w § 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości.

Poza tym, nie do pogodzenia z celami postępowania karnego pozostaje

przyznane przechowawcy przez art. 844 § 2 k.c. uprawnienie do żądania odebrania

rzeczy przez składającego w każdym czasie, jeżeli czas przechowania nie był

oznaczony. Wymaga również uwzględnienia, że istotnym elementem przechowania,

o którym mowa w art. 228 k.p.k., jest obowiązek przechowawcy „przedstawienia

(przechowywanej rzeczy ruchomej) na każde żądanie organu prowadzącego

postępowanie". Wskazany obowiązek jest obowiązkiem o charakterze publicznym,

a ograniczenie negatywnych skutków jego nieprzestrzegania wyłącznie do

odpowiedzialności cywilnej należy uznać za niedopuszczalne. Właściwy organ

może żądać określonego zachowania od osoby godnej zaufania nie dlatego, że –

jako Skarb Państwa – jest jej wierzycielem w ramach stosunku prawnego między

dwoma równorzędnymi podmiotami, ale ze względu na przyznaną temu organowi

kompetencję do władczego określania sytuacji prawnej podmiotów, realizowaną za

pomocą postanowienia wydanego na podstawie art. 228 k.p.k. Z tym stwierdzeniem

nie stoi w sprzeczności okoliczność, że osoba godna zaufania nie jest zobligowana

do przyjęcia obowiązków przechowawcy na podstawie postanowienia wydanego w

trybie art. 228 k.p.k. i że na ich przyjęcie musi wyrazić zgodę.

Należy także zwrócić uwagę na okoliczność, że według przepisów

postępowania karnego wysokość przyznanego wynagrodzenia osobom, o których

mowa w art. 228 k.p.k., podlega kontroli sądu (art. 626 k.p.k.). Przewidziane w art.

626 k.p.k. orzekanie o kosztach jest obowiązkiem sądu podlegającym realizacji w

każdym czasie, niezależnie od etapu postępowania, a więc także w toku

postępowania wykonawczego, aż do upływu okresu przedawnienia do orzekania w

tym przedmiocie. Kontroli sądowej podlegają również postanowienia w

postępowaniu przygotowawczym (art. 626a k.p.k.). Inaczej mówiąc, art. 626 i 626a

k.p.k. wyłączają drogę sądową przed sądem cywilnym na rzecz drogi sądowej

przed sądem karnym. W tej sytuacji zachowane jest prawo do sądu

zagwarantowane przez art. 6 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i

podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z

1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), oraz art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji.

Z tych względów stosunku prawnego powstałego w wyniku postanowienia

wydanego na podstawie art. 228 k.p.k. nie można utożsamiać ze stosunkiem

obligacyjnym w rozumieniu art. 835 i nast. k.c., gdyż cechuje go

współwystępowanie elementów prywatnoprawnych oraz publicznoprawnych.

Mieszany charakter tego stosunku przesądza niedopuszczalność drogi sądowej

przed sądem cywilnym. (...)

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.