III CZP 164/06

Uchwała z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP 164/06

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mirosława C. przy uczestnictwie Józefa

D., Agnieszki D., Beaty K. i Miasta B. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu

na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2007 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koszalinie postanowieniem z

dnia 11 grudnia 2006 r.:

"Czy jest ważna umowa, zawarta – bez zachowania formy aktu notarialnego –

przez wspólników spółki cywilnej z osobą trzecią o przystąpieniu tej osoby do spółki

cywilnej, jeżeli współwłasność łączna dotychczasowych wspólników obejmuje

nieruchomość?

w przypadku zaś odpowiedzi pozytywnej na pierwsze pytanie:

– czy na skutek takiej umowy osoba przystępująca do spółki cywilnej nabywa

prawo do całego dotychczasowego majątku wspólnego wspólników, w tym również

w odniesieniu do nieruchomości, czy też tylko do części majątku z wyłączeniem

współwłasności łącznej nieruchomości?"

podjął uchwałę:

Przystąpienie nowego wspólnika do spółki cywilnej, w której wspólnikom

przysługuje współwłasność łączna nieruchomości, wymaga zachowania

formy szczególnej obowiązującej przy przeniesieniu własności

nieruchomości.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Koszalinie, rozpoznając apelacje wnioskodawcy – Mirosława

C. i uczestników Józefa D. oraz Agnieszki D. od postanowienia Sądu Rejonowego

w Koszalinie z dnia 7 kwietnia 2006 r. znoszącego współwłasność nieruchomości w

postaci budynku usługowo-mieszkalnego z prawem użytkowania wieczystego

gruntu, położonego w B. przy ul. G. nr 54, powziął istotne wątpliwości i na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne sformułowane w sentencji postanowienia z dnia 11 grudnia

2006 r. Zagadnienie to powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Wnioskodawca Mirosław C. i uczestnik Józef D. w dniu 3 czerwca 1996 r.

zawarli umowę spółki cywilnej, której przedmiotem było prowadzenie działalności

gospodarczej w zakresie handlu hurtowego i detalicznego. Na działce nr (...),

położonej w B., oddanej im w użytkowanie wieczyste, wspólnicy wybudowali

budynek usługowo-mieszkalny, a w dniu 9 grudnia 1997 r. podpisali umowę

ustanowienia odrębnej własności lokali mieszczących się w tym budynku – lokalu

użytkowego oraz dwu lokali mieszkalnych. Na mocy tej umowy wyodrębniony lokal

użytkowy stanowić miał współwłasność łączną Józefa D. i Mirosława C. jako

wspólników spółki cywilnej „Hurtownia Farb i Lakierów M.-B." w B. (...)

Pismem z dnia 21 lutego 2003 r. skierowanym do wspólników Mirosław C.

wypowiedział udział w spółce, a następnie w dniu 15 kwietnia 2003 r. wystąpił do

sądu, domagając się zniesienia współwłasności opisanej nieruchomości przez

przyznanie nieruchomości uczestnikowi Józefowi D. z obowiązkiem spłaty na rzecz

wnioskodawcy w kwocie 200 000 zł jako połowy wartości nieruchomości wraz z

odsetkami ustawowymi od dnia wydania postanowienia do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. dokonał zniesienia

współwłasności w ten sposób, że nieruchomość została przyznana na wyłączną

własność Józefa D., samochód – wnioskodawcy, a inne ruchomości na

współwłasność łączną Józefa D. i Agnieszki D. Ponadto Sąd Rejonowy określił

wysokość należnych spłat pomiędzy uczestnikami. Wydane rozstrzygnięcie opierało

się na wyodrębnieniu w ramach majątku spółki dwóch mas majątkowych:

współwłasności nieruchomości w postaci wyodrębnionego lokalu użytkowego z

prawem wieczystego użytkowania działki, do której Sąd ustalił prawo wyłącznie

Mirosława C. i Józefa D. po 1/2 części, oraz pozostałego majątku w postaci

ruchomości, przyjmując, że stanowi on współwłasność wnioskodawcy, uczestnika

Józefa D. i uczestniczki Agnieszki D. dla każdego ze wspólników po 1/3 części.

Rozpoznający apelacje Sąd Okręgowy, podkreślając, że członkostwo

wspólników w spółce cywilnej ma charakter osobisty i majątkowy, a zmiany składu

osobowego spółki skutkują zmianą w zakresie uprawnień majątkowych i powołując

się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 21 listopada

1995 r., III CZP 160/95 (OSNC 1996, nr 3, poz. 33), uznał, że na gruncie

obowiązujących przepisów dotyczących umowy spółki cywilnej, w tym art. 863 k.c.,

możliwe jest przystąpienie do spółki nowego wspólnika. Według Sądu drugiej

instancji, przystąpienie do spółki cywilnej łączy się z nabyciem praw do majątku

stanowiącego wspólność bezudziałową dotychczasowych wspólników, a nabycie

takich uprawnień ze względu na nierozerwalny związek cech majątkowych i

osobistych stosunku spółki cywilnej stanowi warunek konieczny przystąpienia do

spółki. Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą jednak formy, w jakiej czynność

przystąpienia do spółki powinna być dokonana. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Prawo użytkowania wieczystego do działki oraz odrębna własność lokalu

użytkowego należała do dwóch wspólników spółki cywilnej jako współwłaścicieli

łącznych i do spółki tej przystąpił nowy wspólnik, składając oświadczenie woli o

przystąpieniu w formie pisemnej. Takie oświadczenie zaakceptowane przez

wspólników stanowi zmianę dotychczasowej umowy; jest ono skuteczne, gdyż

przepisy o spółce cywilnej przewidują dla zawarcia umowy spółki cywilnej formę

pisemną dla celów dowodowych, czyli co do zasady zmiana takiej umowy nie

wymaga zachowania szczególnej formy (art. 77 k.c.). Skoro jednak przed zmianą

umowy spółki jej wspólnicy byli współużytkownikami wieczystymi oraz

współwłaścicielami odrębnych lokali, czyli w skład majątku spółki cywilnej wchodziła

nieruchomość, rodzi się pytanie, czy zmiana umowy spółki cywilnej bez zachowania

formy notarialnej jest skuteczna.

Odpowiedzi na to pytanie poszukiwać należy w wykładni art. 860 § 2 i art. 77

k.c. oraz przepisach dotyczących formy prawnej właściwej dla zbycia prawa

użytkowania wieczystego i odrębnej własności lokalu, przystąpienie bowiem do

spółki cywilnej, której majątek obejmuje wspomniane prawa, jest odmianą ich

przeniesienia na inną osobę. (...) Chodzi więc o rozporządzenie (przeniesienie)

praw, do którego stosuje się wprost (art. 155 § 1 k.c.) lub odpowiednio (art. 237 k.c.)

przepisy o przeniesieniu prawa własności.

To, że ustawa zezwala na zawarcie i na zmianę umowy spółki cywilnej w

formie pisemnej dla celów dowodowych nie oznacza, że od tej reguły nie są

dopuszczalne wyjątki; osoby, które chcą zawrzeć umowę spółki cywilnej, w której

zamierzają być współwłaścicielami nieruchomości należącej uprzednio tylko do

jednej z nich, muszą zachować wymogi formy przewidzianej dla przeniesienia

własności. Innymi słowy, bez zachowania formy aktu notarialnego nie zostanie

skutecznie ustanowiona współwłasność łączna pomiędzy osobami zawierającymi

umowę spółki cywilnej. W takiej sytuacji należy zbadać, czy w świetle art. 58 § 3

k.c. tak zawarta umowa spółki cywilnej może być uznana za ważną w części

nieobejmującej wniesienia do spółki cywilnej własności nieruchomości. Podobne

rozumowanie należy stosować w przypadku zmiany umowy spółki cywilnej, której

majątek obejmuje prawo własności nieruchomości. Jeżeli przy zmianie umowy

spółki cywilnej nie zachowano wymogów formalnych potrzebnych dla dopuszczenia

do współwłasności nowego wspólnika, zmiana w tym zakresie nie może być uznana

za ważną. Co najwyżej można rozważać, czy umowa nazwana przez wspólników

zmianą dotychczasowej umowy spółki jest odrębną umową spółki cywilnej, której

majątek nie obejmuje współwłasności nieruchomości.

Taka wykładnia przepisów regulujących zawarcie i zmianę umowy spółki

cywilnej znajduje potwierdzenie w rozpoznawanej sprawie, w której przedmiotem

wspólności łącznej jest nie prawo własności nieruchomości, ale prawo użytkowania

wieczystego oraz odrębna własność lokalu. Z tego względu, że prawo polskie

reguluje tylko sytuację, w której prawo własności przysługuje wspólnie kilku

osobom, przepisy o współwłasności należy stosować odpowiednio do sytuacji, w

której inne prawo przysługuje wspólnie kilku osobom. Taka wspólność praw, a nie

tylko współwłasność w ścisłym znaczeniu, występuje w rozpoznawanej sprawie.

Wspólnością praw w spółce, której wspólnikami byli wnioskodawca Mirosław

C. i uczestnik Józef D., objęte było prawo odrębnej własności lokalu użytkowego

oraz związany z tym prawem udział 496/1000 w użytkowaniu wieczystym działki nr

(...), położonej w B., oraz udział we współwłasności wspólnych części stanowiącego

odrębną nieruchomość budynku. Dopuszczenie możliwość przystąpienia do spółki

cywilnej nowego wspólnika bez zachowania formy aktu notarialnego,

powodowałoby, że stałby się on współuprawniony zarówno z tytułu odrębnej

własności lokalu, jak również byłby współuprawniony w prawie użytkowania

wieczystego i własności wspólnych części budynku, brak jednak podstawy prawnej

do odstąpienia od formy aktu notarialnego dla przeniesienia tych praw. Takim

odstępstwem nie może być art. 860 § 2 k.c., gdyż nie odnosi się on do

przeniesienia własności, gdyby zamiarem ustawodawcy było, aby zawarcie umowy

spółki lub jej zmianę traktować jako wyjątek od zastrzeżenia formy aktu

notarialnego dla związanego z tymi czynnościami przeniesienia własności lub

innego prawa, przepis ten powinien wyraźnie tak stanowić. Skoro takiego

zastrzeżenia dla złagodzenia wymogu formy aktu notarialnego nie ma w art. 860 § 2

k.c., to skuteczność umowy spółki lub jej zmiany, mającej na celu przeniesienie

własności lub innego prawa, dla którego ustawa zastrzega formę aktu notarialnego,

należy oceniać według ogólnych zasad dotyczących niezachowania formy

szczególnej. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej (art. 390 k.p.c.).