II CK 5/06

Sygn. akt II CK 5/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "M." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w P.

przeciwko Polskiemu Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu Spółce Akcyjnej

w W. i Gminie S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2007 r.,

kasacji pozwanej Gminy S.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 1 lutego 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części w jakiej apelacja nie została

rozpoznana na rzecz pozwanej Gminy S. i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka domagała się – po wezwaniu na jej wniosek od udziału w sprawie

Gminy S. – zasądzenia solidarnie od pozwanych 203 613,16 zł odszkodowania.

Jako podstawę prawną powództwa wskazała przepisy art. 415, art. 435 i art. 441 §

1 k.c.

Sąd Okręgowy w P. wstępnym wyrokiem z dnia 20 maja 2004 r. „uznał

powództwo za usprawiedliwione w zasadzie”.

Z ustaleń Sądu wynika, że Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A.

Zakład Górnictwa Nafty i Gazu w Z. (PGNiG S.A.) prowadził budowę Kopalni Gazu

Zimnego w S., zakończoną dnia 6 czerwca 1984 r. W ramach tej inwestycji

wykonano gazociąg „g 90”, który przechodzi przez działkę nr 62/1, stanowiącą

część nieruchomości położonej w Z. Po wykonaniu gazociągu PGNiG S.A. zleciła

nieistniejącemu już Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Geodezji i Gospodarki

Komunalnej w P. sporządzenie właściwych map. Gazociąg – wykazany na mapie,

sporządzonej w skali 1:5000 – został pominięty na mapie zasadniczej,

sporządzonej w skali 1:1000.

Dnia 31 sierpnia 1999 r. powódka kupiła działkę nr 62/1 w Z. i wystąpiła do

Gminy S. – dnia 12 października 1999 r – o wydanie decyzji o warunkach jej

zabudowy i zagospodarowania. Burmistrz Gminy S. wydał taka decyzję dnia 18

października 1999 r. Na podstawie tej decyzji Starosta P. dnia 1 kwietnia 2000 r.

wydał powódce decyzję, którą zatwierdził projekt budowlany i pozwolił na budowę

hali produkcyjno-magazynowej dla Zakładu Produkcji Mebli oraz zbiornika

bezodpływowego.

Podczas wykopów pod fundamenty hali koparka natrafiła na gazociąg, nie

wykazany w posiadanej przez powódkę dokumentacji geodezyjnej. Powódka – po

nabyciu dnia 30 maja 2000 r. działki przylegającej do działki nr 62/1 i zmianie przez

Burmistrza Gminy S. decyzji z dnia 18 października 1999 r. – przystąpiła do

budowy hali i zbiornika na działce kupionej dnia 30 maja 2000 r.

Dochodzone odszkodowanie ma zrekompensować powódce szkodę

poniesioną na skutek tego, że nie mogła kontynuować budowy na działce nr 62/1.

3

Wydając wyrok wstępny, Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko

powódki, że pozwani ponoszą za powstałą szkodę solidarną odpowiedzialność

z tytuły czynu niedozwolonego.

Apelację od wyroku wniosła tylko pozwana PGNiG S.A. Jej pełnomocnik

podkreślił na rozprawie apelacyjnej, że zaskarżył wyrok w części uwzględniającej

powództwo w stosunku do niej.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił orzeczenie Sądu pierwszej

instancji i oddalił powództwo w stosunku do pozwanej PGNiG S.A. i orzekł

o kosztach procesu. Sąd odwoławczy podzielił zarzuty apelującej, że wyrok został

wydany z naruszeniem przepisów wskazanych przez Sąd Okręgowy jako podstawa

prawna rozstrzygnięcia.

W kasacji, opartej na drugiej podstawie, pełnomocnik pozwanej zaskarżył

wyrok w całości i zarzucił naruszenie art. 195 § 2 zw. z art. 72 § 2 k.p.c., art. 73 § 2

oraz art. 378 § 1 i 2 k.p.c. Powołując się na tę podstawę, wniósł o uchylenie

orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniesiona przez skarżącą kasacja została odrzucona przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 10 maja 2005 r. dlatego, że wyrok wstępny z dnia 20 maja

2004 r. – zdaniem Sądu drugiej instancji – uprawomocnił się na skutek

niewniesienia przez pozwaną Gminę apelacji oraz z powodu braku podstaw do

zastosowania w sprawie art. 378 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia

23 marca 2006 r., II CZ 17/06 uchylił jednak postanowienie o odrzuceniu kasacji,

ponieważ trafne okazały się podniesione w zażaleniu Gminy zarzuty, że nie

zachodzą wskazane przez Sąd Apelacyjny przyczyny odrzucenia kasacji.

Wyrażone przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 23 marca 2006 r.,

II CZ 17/06 stanowisko dotyczące kwestii zastosowania w sprawie art. 378 § 2

k.p.c. oraz problemu prawomocności wydanego przez Sąd Okręgowy wyroku

wstępnego i tzw. substratu zaskarżenia wiążą w postępowaniu kasacyjnym.

Jest bowiem niedopuszczalna – zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. – odmienna ocena

tych kwestii w tej samej sprawie, jeżeli okoliczności faktyczne i prawne nie uległy

zmianie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1994 r., III CZP 29/94,

Biuletyn Sądu Najwyższego z 1994 r. nr 3).

4

Nie ma potrzeby szczegółowego powtarzania motywów rozstrzygnięcia

zawartego w przytoczonym postanowieniu Sądu Najwyższego, ponieważ zostały

one przedstawione w znanym stronom uzasadnieniu tego orzeczenia. Wystarczy

przypomnieć, że z uzasadnienia powództwa wynika, iż w sprawie wystąpiło bierne

współuczestnictwo procesowe usprawiedliwione solidarnym zobowiązaniem

pozwanych, które ma postać współuczestnictwa materialnego opartego na

wspólnych obowiązkach pozwanych (art. 72 § 1 pkt 1 in principio k.p.c.).

Tym samym zaistniały podstawy do zastosowania art. 378 § 2 k.p.c. –

stanowiącego, że w granicach zaskarżenia sąd drugiej instancji może z urzędu

rozpoznać sprawę także na rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli,

gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa i obowiązki są dla nich wspólne – oraz

art. 363 § 3 k.p.c., który stanowi, że jeżeli zaskarżono tylko część orzeczenia, staje

się ono prawomocne w części pozostałej z upływem terminu do zaskarżenia, chyba

że sąd drugiej instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także w tej części. Pogląd

Sądu Apelacyjnego o uprawomocnieniu się wyroku Sądu Okręgowego jest więc

nie do pogodzenia z treścią końcowej części art. 363 § 3 k.p.c.

Wynikający z art. 378 § 2 k.p.c. wyjątek od zasady dyspozycyjności i zasady

związania granicami apelacji przez przyznanie sądowi odwoławczemu możliwości

wyjścia we wskazanej w tym przepisie sytuacji poza podmiotowe granice

zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji został podyktowany interesem

publicznym. W wypadku współuczestnictwa materialnego uzasadnionego

wspólnością praw lub obowiązków, rozbieżność rozstrzygnięć sądowych co do

poszczególnych współuczestników, wynikająca nie, z możliwej także w razie

takiego współuczestnictwa, odmienności sytuacji materialnoprawnej

współuczestników (por. art. 366 i art. 375 § 1 k.c.), lecz jedynie z faktu

niezaskarżenia przez niektórych z nich wyroku sądu pierwszej instancji,

podważałaby – w ocenie ustawodawcy – autorytet wymiaru sprawiedliwości.

Należy zatem przyjąć, zgodnie z dominującą interpretacją zwrotu

„sąd może”, że w razie stwierdzenia przesłanek zastosowania art. 378 § 2 k.p.c.,

sąd jest obowiązany wydać stosowne rozstrzygnięcie także na rzecz tych

współuczestników, który wyroku nie zaskarżyli. Jeżeli natomiast sąd odwoławczy

nie stwierdzi stosownych przesłanek, nie wydaje negatywnego rozstrzygnięcia na

5

rzecz tych współuczestników, którzy wyroku sądu pierwszej instancji nie zaskarżyli.

Zgodnie jednak z art. 328 § 2 k.p.c., mającym odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu apelacyjnym, sąd odwoławczy powinien wówczas w uzasadnieniu

wydanego orzeczenia wyjaśnić przyczyny, dla których nie rozstrzygnął w nim

sprawy także na rzecz współuczestników, którzy nie zaskarżyli wyroku sądu

pierwszej instancji.

W tej ostatniej sytuacji brak substratu zaskarżenia, rozumianego jako

zawarte w sentencji wyroku pozytywne lub negatywne rozstrzygniecie, nie stanowi

przeszkody do zaskarżenia orzeczenia, ponieważ specyfika unormowania

przewidzianego w art. 378 § 2 k.p.c. uzasadnia modyfikację tego pojęcia. W tym

wypadku substratem zaskarżenia – w drodze wyjątku od powszechnie

przyjmowanego rozumienia tego pojęcia – jest wyrok sądu drugiej instancji

w zakresie, w jakim jest on według twierdzeń skarżącego dotknięty wadą

polegającą na nierozstrzygnięciu w nim sprawy także na rzecz współuczestnika

sporu, który nie wniósł apelacji. Uwzględniając doniosłość racji przemawiających za

rozpoznaniem sprawy przez sąd drugiej instancji również na rzecz

współuczestników, którzy nie zaskarżyli wyroku sądu pierwszej instancji, należy

bowiem dopuścić możliwość skorygowania wadliwej decyzji sądu co do

zastosowania art. 378 § 2 k.p.c. Braku takiej możliwości nie da się usprawiedliwić

niedbałością współuczestnika, który nie zaskarżył wyroku sądu pierwszej instancji.

Jeżeli chce się być konsekwentnym, to nie można, z jednej strony, przechodzić do

porządku nad zaniedbaniem zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji przez

współuczestnika, nakazując sądowi drugiej instancji w imię interesu publicznego

rozpoznać sprawę także na jego rzecz, a z drugiej strony, z powodu tego samego

zaniedbania stosować wobec niego sankcję w postaci wykluczenia możliwości

skorygowania naruszenia art. 378 § 2 k.p.c. przez sąd drugiej instancji.

W świetle powyższego zarzut naruszenia art. 378 § 2 k.p.c. przez jego

niezastosowanie należało uznać za uzasadniony.

Nieuzasadniony jest natomiast zarzut naruszenia art. 195 § 2 w zw. z art. 72

§ 2 k.p.c. polegający – zdaniem skarżącego – na zaniechaniu wezwania do udziału

w sprawie w charakterze pozwanego Powiatu P. Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c. w

postępowaniu apelacyjnym nie znajdują zastosowania przepisy art. 194-196 i 198

6

k.p.c., regulujące podmiotowe przekształcenie powództwa. W tej sytuacji, pomijając

kwestię współuczestnictwa koniecznego, nie można Sądowi zarzucić naruszenia

art. 195 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy – na podstawie art. 39313

§ 1

k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. z 2005 r., Nr 13, poz.

98) – orzekł, jak w sentencji wyroku.

db