II CSK 439/06

Wyrok z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 439/06

Osobie niebędącej członkiem spółdzielni mieszkaniowej, która ma prawo

do lokalu w budynku należącym do spółdzielni, przysługuje w stosunku do tej

spółdzielni ochrona oparta na zasadach ogólnych.

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej "B." w S.

przeciwko Janowi B. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 15 lutego 2007 r. skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Szczecinie z dnia 11 maja 2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Szczecinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Jan B. uzyskał w dniu 1 sierpnia 2000 r. przydział lokalu użytkowego o

powierzchni 240,58 m2

, do którego przysługiwało mu spółdzielcze prawo

własnościowe. Z powodu zalegania z uiszczaniem opłat eksploatacyjnych uchwałą

rady nadzorczej Spółdzielni został w dniu 27 września 2001 r. wykluczony z grona

członków Spółdzielni. Od uchwały tej pozwany nie wniósł odwołania, a wcześniej, w

dniu 21 maja 2001 r., złożył wniosek o przekształcenie własnościowego prawa

spółdzielczego w odrębną własność lokalu, jednak do przekształcenia nie doszło.

Pozwany, mimo wygaśnięcia członkostwa, nadal korzysta z lokalu użytkowego.

Opłaty z tytułu korzystania z powyższego lokalu zostały ustalone zgodnie z

postanowieniem § 97 statutu powodowej Spółdzielni. Pozwany nie zaakceptował

ustalonej wysokości i początkowo uiszczał opłaty niższe, ustalone według swojego

uznania, a następnie zaprzestał ich uiszczania.

Sąd pierwszej instancji, zasądzając dochodzoną przez Spółdzielnię

należność, wskazał, że wobec bezumownego korzystania przez pozwanego z

lokalu należącego do powódki obowiązany jest on do zapłaty na jej rzecz

odszkodowania z tego tytułu. Podstawę prawną stanowi art. 224 § 2 w związku z

art. 225 k.c. Sąd nie uwzględnił zarzutów pozwanego dotyczących nieprawidłowego

wyliczenia wysokości opłat należnych od lokalu, z którego korzysta, przepisy

ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 30, poz. 210 ze

zm., jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej: "Pr.spółdz.")

przewidują bowiem procedurę wzruszania uchwał organów spółdzielni. Pozwany,

nie akceptując wysokości opłat, mógł zaskarżyć je bezpośrednio na drodze

sądowej, a skoro nie zdecydował się na skorzystanie z tej drogi w czasie, kiedy był

członkiem spółdzielni, jak również po wykluczeniu go z członkostwa, należy

domniemywać, że nie miał stosownych argumentów. Zaprzestanie uiszczania opłat

spowodowało powstanie szkody po stronie powodowej Spółdzielni, której wysokość

nie budzi wątpliwości.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację pozwanego, wskazał, że niezbędne jest w

pierwszej kolejności ustalenie, czy pozwanemu służy prawo do zajmowanego

lokalu, które wykluczyłoby możliwość zasądzenia dochodzonej należności na

podstawie art. 224 § 2 k.c. W chwili wykluczenia pozwanego ze Spółdzielni art. 227

Pr.spółdz. przewidywał, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu może

przysługiwać jedynie członkowi spółdzielni mieszkaniowej. Przepis ten uchylono

ustawą z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 2058),

wprowadzając do ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. 2003 r. Nr 119 poz. 1116 ze zm. – dalej:

"u.s.m.") m.in. przepis art. 178

, który także wiązał prawo do lokalu z członkostwem

w spółdzielni. Wyrokiem z dnia 30 marca 2004 r., K 32/03 (OTK-A Zb.Urz. 2004, nr

3, poz. 22) Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za niezgodny z art. 64 ust. 2 w

związku z art. 31 ust. 1 Konstytucji. Tym samym utracił on moc z dniem 15 kwietnia

2004 r., a więc poczynając od tego dnia, własnościowe prawo do lokalu może

przysługiwać także osobie niebędącej członkiem spółdzielni. Uchwała rady

nadzorczej powodowej Spółdzielni wykluczająca pozwanego podjęta została przed

wskazaną wyżej datą (27 września 2001 r.), jednak Sąd Apelacyjny przyjął, że

biorąc pod uwagę stanowisko orzecznictwa dotyczące skutków uznania przepisu

ustawy za sprzeczny z Konstytucją, należy przyjąć, iż pozwany Jan B. nie utracił

prawa do lokalu i nie może być uważany za bezumownego posiadacza lokalu

użytkowego. (...)

Skarga kasacyjna pozwanego oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Skarżący wskazał naruszenie art. 378 k.p.c. przez zaniechanie rozważenia

wszystkich zarzutów apelacyjnych oraz naruszenia art. 58 k.c. w związku z art. 4

u.s.m. i art.18 Pr.spółdz.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) W rozpoznawanej sprawie powstało zagadnienie, czy w toku

postępowania sądowego o zapłatę dochodzoną przez Spółdzielnię możliwe jest

podnoszenie przez pozwanego zarzutów dotyczących uchwały organu spółdzielni,

konkretnie rady nadzorczej, z której wynika obowiązek spełnienia określonego

świadczenia. Należy przy tym zauważyć, że w obowiązującym stanie prawnym

konfiguracja podmiotowa takiego procesu może przedstawiać się w sposób

zróżnicowany: pozwanym może być członek spółdzielni albo osoba, której służy

prawo do lokalu, niebędąca członkiem spółdzielni.

W odniesieniu do członka spółdzielni sytuacja prawna ulegała zmianom. Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 2 lutego 2007 r., III CZP 141/06 (OSNC 2007, nr 12,

poz. 180) wskazał, że w sprawie o zapłatę należności z tytułu opłaty na fundusz

termomodernizacyjny utworzony uchwałą rady nadzorczej spółdzielni

mieszkaniowej członek spółdzielni może kwestionować zasadność opłaty.

W uzasadnieniu podniesiono, że rozstrzygnięte zagadnienie prawne ma walor

ogólniejszy. Sąd Najwyższy podkreślił, że na tle Prawa spółdzielczego w brzmieniu

nadanym przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy – Prawo

spółdzielcze oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419 ze zm.)

powództwo o uchylenie uchwały rady nadzorczej spółdzielni przysługuje, poza

przypadkiem przewidzianym w art. 198 § 2 Pr.spółdz., jedynie wówczas, gdy

przedmiotem uchwały jest wykluczenie lub wykreślenie członka, a walne

zgromadzenie członków spółdzielni w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym nie

podjęło uchwały w terminie określonym w statucie (art. 32 § 1a). Takie stanowisko

zajął wcześniej Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 marca 2002 r., IV CKN 900/00

(OSNC 2003, nr 3, poz. 37), w którym wyjaśniono, że niemożliwość domagania się

uchylenia uchwały rady nadzorczej na drodze sądowej nie wyłącza dopuszczalności

wytoczenia przez członka spółdzielni powództwa przeciwko spółdzielni na ogólnych

zasadach prawa cywilnego; w takiej sprawie członek spółdzielni może pośrednio

kwestionować uchwałę rady nadzorczej, z której spółdzielnia wywodzi ograniczenie

praw lub istnienie obowiązku członka spółdzielni. Ponadto w uzasadnieniu uchwały

z dnia 2 lutego 2007 r., III CZP 141/06, Sąd Najwyższy wskazał, że dopuszczalne

jest także kwestionowanie uchwały rady nadzorczej spółdzielni w formie zarzutu

zgłoszonego przez członka spółdzielni w sprawie wytoczonej przeciwko niemu

przez spółdzielnię.

Zmiana dokonana ustawą z dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 122, poz.

1024) rozszerzyła możliwość odwoływania się do sądu przez członka spółdzielni od

uchwał organów spółdzielni i możliwością tą objęte zostały wszystkie uchwały rady

nadzorczej spółdzielni bez potrzeby wyczerpywania postępowania

wewnątrzspółdzielczego, gdy jest ono przewidziane w statucie. Zmiana ta,

wyrażająca zasadę dostępu do drogi sądowej (art. 45 ust. 1 Konstytucji) w

sprawach wynikających z będącego stosunkiem cywilnoprawnym członkostwa w

spółdzielni, potwierdziła dopuszczalność kwestionowania przez członka spółdzielni

uchwały rady nadzorczej. Dotyczy to zarówno spraw wytoczonych przez członka

spółdzielni, jak i spraw wytoczonych przez spółdzielnię przeciwko jej członkowi.

W rozpoznawanej sprawie stanowisko zawarte w uchwale z dnia 2 lutego

2007 r., III CZP 141/06, podzielane przez skład orzekający w niniejszej sprawie,

może mieć jednak znaczenie tylko pomocnicze, pozwany Jan B. został bowiem

skutecznie wykluczony z grona członków Spółdzielni Mieszkaniowej "B.". Oznacza

to, że nie ma on uprawnienia do kwestionowania uchwał organów spółdzielni w

postępowaniu wewnątrzspółdzielczym. Stosunek łączący osobę uprawnioną do

lokalu, niebędącą członkiem spółdzielni, ma charakter wyłącznie cywilnoprawny,

bez elementów organizacyjnych wynikających z członkostwa. Wykluczenie w

stosunku do takiej osoby możliwości kwestionowania na drodze sądowej uchwał

organów spółdzielni stanowiących źródło nałożonych na nią obowiązków lub

ograniczenia praw oznaczałoby pozbawienie takiego podmiotu ochrony prawnej, co

jest oczywiście nie do przyjęcia. Należy uznać, że osobom, którym służy prawo do

lokalu, niebędącym członkami spółdzielni, przysługuje ochrona ich praw w stosunku

do spółdzielni oparta na zasadach ogólnych.

Z powyższych rozważań wynika, że trafny jest zawarty w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 58 k.c. przez jego niezastosowanie.

Sąd drugiej instancji nie dokonał oceny treści uchwały rady nadzorczej powodowej

Spółdzielni, wychodząc z błędnego założenia, że stosowanie tego przepisu zostało

wyłączone przepisami o charakterze szczególnym, tzn. uregulowaniami zawartymi

w Prawie spółdzielczym. Takie stanowisko jest niezasadne z dwóch powodów; po

pierwsze, pozwany nie jest członkiem Spółdzielni i przepisy określające prawa i

obowiązki członków, w tym inicjowanie postępowania wewnątrzspółdzielczego, nie

znajdują do niego zastosowania, i po drugie, nawet w stosunku do członków

spółdzielni nie zostało wyłączone stosowanie przepisów ogólnych w postępowaniu

sądowym, w którym kwestionowana jest uchwała organu spółdzielni. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok (art. 39815

§ 1

k.p.c.).