SNO 78/06

UCHWAŁA Z DNIA 14 LUTEGO 2007 R.

SNO 78/06

Przewodniczący: sędzia SN Krzysztof Cesarz.

Sędziowie SN: Tadeusz Żyznowski, Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca).

S ą d N a j w y ż s z y – S ą d D y s c y p l i n a r n y na posiedzeniu z

udziałem Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego sędziego Sądu Okręgowego w sprawie

sędziego Sądu Rejonowego po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2007 r. w związku z

zażaleniem Prokuratora Okręgowego na uchwałę Sądu Apelacyjnego  Sądu

Dyscyplinarnego z dnia 17 października 2006 r., sygn. akt (...),w przedmiocie

zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej

u c h w a l i ł : u c h y l i ć zaskarżoną u c h w a ł ę i sprawę przekazać Sądowi

Apelacyjnemu – Sądowi Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskiem z dnia 18 maja 2005 r. Minister Sprawiedliwości domagał się

wszczęcia postępowania dyscyplinarnego w stosunku do sędziego Sądu Rejonowego,

zarzucając jej dopuszczenie się rażącej obrazy art. 28 § 1 dawnego Prawa

upadłościowego.

Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego postanowieniem z dnia 21 lutego 2006 r.

odmówił wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, nie podzielając zarazem poglądu

wnioskodawcy, że zachowanie sędziego nosi znamiona czynu zabronionego,

określonego w art. 231 § 1 k.k. Po rozpoznaniu zażalenia Ministra Sprawiedliwości na

powyższe postanowienie Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny postanowieniem z dnia

30 marca 2006 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie o odmowie wszczęcia

postępowania dyscyplinarnego.

W dniu 5 lipca 2006 r. Prokurator Okręgowy wniósł o zezwolenie na

pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego Sądu Rejonowego za czyn

polegający na wydaniu postanowień polecających syndykowi masy upadłości

włączenie w skład masy upadłości kutra rybackiego DZI-103, o którym sędzia

wiedziała, że nigdy nie był własnością upadłego, i zezwalających syndykowi na jego

sprzedaż z wolnej ręki, czym przekroczyła przysługujące jej uprawnienia i dopuściła

się rażącej obrazy prawa – art. 20 § 1 dawnego Prawa upadłościowego. W ocenie

Prokuratora Okręgowego powyższe zachowanie wypełnia znamiona przestępstwa z

art. 231 § 1 k.k., co uzasadnia wniosek na podstawie art. 80 § 2a ustawy z dnia 27

lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070).

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny uchwałą z dnia 17 października 2006 r.,

sygn. akt (...), odmówił uwzględnienia wniosku o zezwolenie na pociągnięcie do

odpowiedzialności karnej sędziego Sądu Rejonowego.

Uzasadniając uchwałę Sąd Dyscyplinarny pierwszej instancji podkreślił, że

fundamentem realnego funkcjonowania zasady niezawisłości sędziowskiej jest

ostrożność w ocenie zasadności wniosków w przedmiocie wyrażenia zgody na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej z uwagi na uprawnienie sędziego

do własnej interpretacji przepisów, która w razie jej wadliwości może i powinna być

korygowana w toku kontroli instancyjnej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego o braku podstaw do

uwzględnienia wniosku Prokuratora Okręgowego przesądza nie wykazanie w nim za

pomocą stosownych dowodów, że objęta wnioskiem osoba miała świadomość (w

postaci pewności lub możliwości), że jej zachowanie narusza uprawnienia lub stanowi

niewypełnienie obowiązków i że przez to działa na szkodę interesu publicznego lub

prywatnego.

W tej sytuacji Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca nie wykazał

dopuszczenia się oczywistej i rażącej obrazy przepisów prawa – art. 20 § 1 i art. 28 § 1

dawnego Prawa upadłościowego, zatem takiej obrazy, która nie budzi wątpliwości i

wynika wprost z brzmienia przepisu, a która to przesłanka jest niezbędna do

przypisania popełnienia przestępstwa umyślnego, stypizowanego w art. 231 § 1 k.k.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego analiza przepisów art. 20 § 1 i art. 28 § 1 dawnego Prawa

upadłościowego nie pozwala na oczywiste przyjęcie, że po ustaleniu właściciela

rzeczy sąd z urzędu powinien ją wyłączyć z masy upadłości i wydać właścicielowi.

Odwołując się do poglądów piśmiennictwa oraz rozbieżnych stanowisk

prezentowanych przez sędziów wizytatorów, Sąd Apelacyjny podkreślił złożoność i

niejednoznaczność powołanych przepisów Prawa upadłościowego, co mogło

utwierdzić sędziego – komisarza, tj. obwinionego sędziego, w przekonaniu, że

stosowana przez nią interpretacja obu wymienionych przepisów jest prawidłowa, a

praktyka prowadzonych postępowań właściwa. Nadto Sąd Dyscyplinarny pierwszej

instancji uznał, że sędzia – komisarz wydając zgodę na sprzedaż kutra kierowała się

wnioskiem syndyka, a ten oznaczając przedmiot sprzedaży kierował się treścią oferty

otrzymanej od potencjalnego i jedynego nabywcy.

Powyższą uchwałę Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego zaskarżył

zażaleniem Prokurator Okręgowy, zarzucając:

a) obrazę art. 14 i art. 92 k.p.k. przez przyjęcie za podstawę uchwały okoliczności

nie mających znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. zaniechania przez

sędziego działań zmierzających do wyłączenia kutra z masy upadłości, podczas

gdy przedmiotem wniosku było wydanie przez sędziego polecenia włączenia

kutra do masy upadłości, mimo bezsporności tego, że nie należał on do upadłego,

3

co skutkowało wydaniem zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem granic

skargowości (art. 14 k.p.k.), a które to uchybienie jest bezwzględną przyczyną

odwoławczą (art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.);

b) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, mający

wpływ na jego treść, a polegający na uznaniu, że sędzia polecając syndykowi

włączenie kutra do masy upadłości świadomie i w sposób rażący nie naruszył

dyspozycji art. 20 § 1 dawnego Prawa upadłościowego, zaś wyrażając zgodę na

sprzedaż z wolnej ręki kutra, posiadającego oznaczenia indywidualne, jako

rzeczy oznaczonej tylko co do gatunku, świadomie i w sposób rażący nie

naruszył dyspozycji art. 87 dawnego Prawa upadłościowego.

Zdaniem skarżącego, analiza postanowień wydanych przez sędziego –

komisarza w postępowaniu upadłościowym oraz zabezpieczonych dokumentów

prowadzi do przeciwnego wniosku, że zachowania sędziego pozostawały w

oczywistej rażącej sprzeczności z obowiązującymi przepisami, co przesądza o

świadomym zrealizowaniu znamion czynu zabronionego, opisanego w art. 231 §

1 k.k.

Wskazując na powyższe zarzuty Prokurator Okręgowy wniósł o uchylenie

zaskarżonej uchwały i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi

Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia skarżący

wywodzi, że Sąd Apelacyjny błędnie skoncentrował się na wątpliwościach

związanych z interpretacją art. 28 § 1 dawnego Prawa upadłościowego, wyrażając

mylny pogląd, że przedmiotem wniosku był zarzut niedopełnienia przez sędziego

obowiązku wyłączenia z masy upadłości kutra DZI-103. Żalący się podkreśla,

powołując się na treść wniosku inicjującego niniejsze postępowanie, że zarzucał

sędziemu – komisarzowi przekroczenie uprawnień, polegające na bezprawnym

poleceniu syndykowi włączenia kutra w skład masy upadłości i w konsekwencji

uznaniu go za składnik tej masy, w sposób rażąco sprzeczny z art. 20 § 1 dawnego

Prawa upadłościowego. Tymczasem Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny odmiennie

określił sposób działania sprawcy, co wykracza poza granice faktycznego zdarzenia

poddanego ocenie Sądu i narusza wynikającą z art. 14 k.p.k. zasadę niezmienności

przedmiotu postępowania. Błędnie poczynione ustalenia faktyczne doprowadziły do

wadliwego uznania przez Sąd Apelacyjny, że włączenie kutra do masy upadłości

świadomie i w sposób rażący nie naruszyło dyspozycji art. 20 § 1 dawnego Prawa

upadłościowego, w sytuacji w której bezspornym było, że kuter nie należał do majątku

upadłego, a sędzia o okoliczności tej wiedziała.

Skarżący, z powołaniem się na art. 87 Prawa upadłościowego, sprzeciwia się

nadto poglądowi Sądu Apelacyjnego, że materiał dowodowy nie pozwala na

przypisanie sędziemu – komisarzowi świadomości bezprawnego wyrażenia zgody na

sprzedaż z wolnej ręki kutra posiadającego indywidualne oznaczenia tylko na tej

4

podstawie, że wydając w tym przedmiocie postanowienie kierowała się wnioskiem

syndyka. W konsekwencji Prokurator Okręgowy wywodzi, że obwiniona sędzia

przekraczając uprawnienia i nie dopełniając obowiązków doprowadziła do sprzedaży

kutra bez zgody i wiedzy jego właściciela, działając na szkodę interesu prywatnego

Marka M., ale również na szkodę interesu publicznego, ponieważ zachowania

sędziego podważają zaufanie do obrotu prawnego.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

Zażalenie Prokuratora Okręgowego zasługiwało na uwzględnienie wyłącznie

wobec trafności podniesionego w nim zarzutu obrazy art. 92 k.p.k., a to wskutek

przyjęcia za podstawę wydania zaskarżonej uchwały okoliczności nie mających

znaczenia dla rozstrzygnięcia, bo nie objętych przedmiotem wniosku o zezwolenie na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej. Stosownie co powołanego

przepisu, podstawę uchwały Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego mógł

stanowić całokształt tylko tych okoliczności ujawnionych w postępowaniu, które

miały znaczenie dla rozstrzygnięcia. Oznacza to, że uchwała Sądu Dyscyplinarnego w

przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej może

być wydana po uprzednim dokonaniu oceny tylko tych zachowań, które były objęte

wnioskiem oskarżyciela. Konstatacja ta jest oczywista, zważywszy, że obowiązkiem

Sądu Dyscyplinarnego w razie ewentualnego uwzględnienia wniosku jest wskazanie –

w ślad za określonym we wniosku żądaniem – czynu, odnośnie do którego wyrażono

zgodę na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, wraz z podaniem danych

pozwalających na ścisłą konkretyzację czynu (czasu i miejsca popełnienia, osoby

pokrzywdzonej, sposobu działania itp.). Rola Sądu Dyscyplinarnego sprowadza się

więc wyłącznie do oceny, czy materiały przedstawione przez uprawnionego

wnioskodawcę dostatecznie uzasadniają przedstawienie sędziemu zarzutu popełnienia

czynu zabronionego, ale tylko w odniesieniu do konkretnego zachowania sędziego,

opisanego we wniosku oskarżyciela. Obowiązkiem Sądu Dyscyplinarnego jest zatem

sprawowanie kontroli treści wniosku o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej pod kątem oceny, czy przypisywane we wniosku

zachowanie sędziego dostatecznie uzasadnia wystąpienie znamion przestępstwa,

którego popełnienie mogłoby być sędziemu zarzucone (uchwała Wyższego Sądu

Dyscyplinarnego z dnia 25 marca 1997 r., WSD 1/97). Innymi słowy, obowiązkiem

Sądu Dyscyplinarnego jest dokonanie oceny w przedmiocie wystąpienia dostatecznie

uzasadnionych przesłanek do zaistnienia „stanu podejrzenia”, że przypisywane we

wniosku określone zachowanie sędziego wyczerpuje znamiona przestępstwa, a

zebrane przez oskarżyciela dowody dostatecznie uzasadniają podejrzenie, że sędzia

czyn ten popełnił. Owo „dostatecznie uzasadnione podejrzenie” oznacza wyższy

stopień prawdopodobieństwa podejrzenia tak co do faktu popełnienia przestępstwa, jak

5

i co do osoby sprawcy, stanowiąc warunek materialny, wyrażający się w istnieniu

dostatecznej podstawy faktycznej zakreślonej we wniosku oskarżyciela do postawienia

określonej osoby w „stan podejrzenia”. Weryfikacja w przedmiocie wystąpienia

przesłanki określonej w art. 80 § 2c ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), zwanej dalej „u.s.p.”, musi

jednak być dokonywana wyłącznie w odniesieniu do czynów objętych wnioskiem

uprawnionego oskarżyciela (por.: postanowienie SN z dnia 11 października 2005,

sygn. akt SNO 43/05, OSN-SD 2005 r., poz. 58; uchwała SN z dnia 29 sierpnia 2005

r., SNO 40/05, OSN-SD 2005 r., poz. 53; uchwała SN z dnia 10 czerwca 2005 r., SNO

19/05, OSN-SD 2005 r., poz. 46).

Tymczasem nie sposób odmówić racji skarżącemu, że Sąd Apelacyjny – Sąd

Dyscyplinarny, choć przytoczył brzmienie obu przepisów, tj. art. 20 § 1 i art. 28 § 1

dawnego Prawa upadłościowego, to jednak dokonując oceny prawnej zachowania

obwinionego sędziego, w kontekście przesłanki wynikającej z art.80 § 2c u.s.p.,

skoncentrował się wyłącznie na istnieniu rozbieżności interpretacyjnych dotyczących

tylko drugiego z wymienionych przepisów dawnego Prawa upadłościowego, a

odnoszącego się jedynie do czynności wyłączenia z masy upadłości rzeczy nie

należących do upadłego. Zasadnie przeto skarżący zarzucił w uzasadnieniu zażalenia,

że Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny odmiennie określił sposób działania

obwinionego sędziego w stosunku do zarzucanego mu zachowania opisanego we

wniosku oskarżyciela i takie działanie poddał ocenie prawnej, wykraczając w ten

sposób poza granice faktycznego zdarzenia poddanego we wniosku oskarżyciela

ocenie Sądu.

Zasadnie skarżący wywodzi, że zarzut sformułowany w jego wniosku nie

obejmował zachowań obwinionego sędziego polegających na wyłączeniu rzeczy z

masy upadłości, w kontekście istniejących niewątpliwie rozbieżności

interpretacyjnych sprowadzających się do pytania, czy wyłączenie takie może być

dokonane przez Sąd z urzędu, czy tylko na wniosek osoby roszczącej sobie prawo do

rzeczy. Brzmienie wniosku i jego uzasadnienia wskazuje na zarzucanie obwinionemu

sędziemu innego czynu, a mianowicie dopuszczenia się obrazy art. 20 § 1 dawnego

Prawa upadłościowego wskutek polecenia syndykowi włączenia w skład masy

upadłości rzeczy, o której obwiniona sędzia wiedziała, że rzecz ta nie była nigdy

własnością upadłego. Trafnie wywiedziono w zażaleniu, że Sąd Apelacyjny – Sąd

Dyscyplinarny nie poddał ocenie prawnej, opisanego we wniosku oskarżyciela, czynu

obwinionego sędziego w kontekście unormowania wynikającego z art. 20 § 1 dawnego

Prawa upadłościowego. Tymczasem uprzednie dokonanie tej oceny prawnej i jej

wynik jest niezbędnym, a zarazem wstępnym etapem do ewentualnego kolejnego

kroku, tj. zbadania wystąpienia przesłanki z art. 80 § 2c u.s.p. Zarzucane Sądowi

Apelacyjnemu – Sądowi Dyscyplinarnemu uchybienie nie kwalifikuje się jednak jako

6

błąd w ustaleniach faktycznych – jak to przyjęto w zażaleniu – lecz jako ewentualne

naruszenie prawa materialnego w postaci zaniechania zastosowania art. 20 § 1

dawnego Prawa upadłościowego dla dokonania oceny opisanego we wniosku

zachowania obwinionego sędziego.

Z kolei o zasadności zarzutu naruszenia art. 92 k.p.k. przesądza błędne przyjęcie

za podstawę zaskarżonej uchwały okoliczności nie mających znaczenia dla

rozstrzygnięcia, a mianowicie zachowania obwinionego sędziego w postaci dokonania

wyłączenia rzeczy z masy upadłości, które to zachowanie nie było objęte przedmiotem

wniosku oskarżyciela.

Zadaniem Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego przy ponownym

rozpoznaniu sprawy będzie więc dokonanie oceny prawnej, czy opisany we wniosku

oskarżyciela czyn zarzucany obwinionej stanowił naruszenie przepisu art. 20 § 1

dawnego Prawa upadłościowego, z uwzględnieniem interpretacji poszczególnych

elementów hipotezy zawartej w tym przepisie normy prawnej. Dopiero określony

wynik tej oceny może ewentualnie przesądzić o potrzebie badania czy czyn

obwinionego sędziego wskazuje na dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia

przestępstwa z art. 231 § 1 k.k., i ewentualnie które konkretnie przejawy zachowania

obwinionego sędziego dostatecznie uzasadniają podejrzenie wystąpienia

poszczególnych znamion tego przestępstwa opisanego w ostatnio powołanym

przepisie Kodeksu karnego.

Podobnego mechanizmu postępowania ze strony Sądu Apelacyjnego – Sądu

Dyscyplinarnego wymaga dokonanie oceny wydania przez obwinionego sędziego

postanowienia z dnia 31 października 2001 r., w przedmiocie zezwolenia syndykowi

na sprzedaż z wolnej ręki kutra uznanego uprzednio za element masy upadłości, a

uzasadnionego przez obwinioną kierowaniem się wnioskiem syndyka. Sąd Apelacyjny

powinien zbadać i ocenić, czy takie zachowanie stanowi naruszenie konkretnego

przepisu dawnego Prawa upadłościowego będącego źródłem określonych uprawnień

bądź obowiązków sędziego – komisarza, bo dopiero wynik tej oceny może być

podstawą do oceny wystąpienia przesłanki wynikającej z art. 80 § 2c u.s.p. w

kontekście ustawowych znamion przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k.

Uchylenie zaskarżonej uchwały uzasadniała trafność podniesionego w zażaleniu

zarzutu naruszenia art. 92 k.p.k. Wymaga jednak wyraźnego zaakcentowania, na co

słusznie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny, że instytucja

immunitetu sędziowskiego stanowi jedną z najpoważniejszych gwarancji zasady

niezawisłości sędziowskiej, podniesionej do rangi zasad konstytucyjnych, a więc tych,

które ustawa zasadnicza traktuje jako kierunkowe dla prawidłowego ukształtowania

wymiaru sprawiedliwości. Powyższe musi więc stanowczo skłaniać sądy

dyscyplinarne do zachowania szczególnej staranności i ostrożności przy dokonywaniu

7

oceny zasadności wniosków w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej.

Kierując się przedstawionymi wyżej motywami, wskazującymi na zasadność

części spośród zarzutów sformułowanych w zażaleniu, Sąd Najwyższy – Sąd

Dyscyplinarny uchylił zaskarżoną uchwałę.