I PK 234/06

Sygn. akt I PK 234/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. K. i in. , przeciwko Okręgowemu Przedsiębiorstwu

Obrotu Zwierzętami Hodowlanymi […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 stycznia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

W pozwie złożonym w niniejszej sprawie powodowie, zatrudnieni jako

kierowcy - domagali się zasądzenia na rzecz każdego z nich od strony pozwanej

Okręgowego Przedsiębiorstwa Obrotu Zwierzętami Hodowlanymi kwoty 11.260

złotych tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę oraz 39.600 złotych tytułem

2

niewypłaconych ryczałtów za diety i noclegi za lata 1996 – 1999.

Ostatecznie (po rozpoznaniu dwukrotnie niniejszej sprawy przez Sąd

pierwszej instancji), Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z dnia 30 stycznia 2006r. zmienił wyrok z dnia 29 września 2005r. Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób, że zasądził

na rzecz powodów kwoty niższe od wskazanych w powództwie tytułem wyrównania

wynagrodzenia za pracę oraz tytułem ryczałtu za noclegi - przyjmując jako

podstawę kwotę wynagrodzenia wyliczonego przez biegłego J. K. W pozostałym

zakresie oddalił apelację powodów oraz apelację strony pozwanej.

Sąd w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że zgodnie z definicją czasu pracy

zawartą w art. 128 k.p., kierowca przez cały czas podróży pozostaje w dyspozycji

pracodawcy i za czas ten przysługuje mu wynagrodzenie określone stawką

osobistego zaszeregowania, z uwzględnieniem innych składników wynagrodzenia

przysługujących za nominalny czas pracy. Sąd ten dał wiarę wyliczeniom

dokonanym przez biegłego sądowego z zakresu księgowości J. K. i wyliczył

wynagrodzenie powodów przy założeniu, że pozostawali oni w dyspozycji

pracodawcy 18 godzin na dobę. Miał też na względzie fakt, że sama strona

pozwana w Regulaminie pracy w punkcie 8 działu X postanowiła, iż czas

pozostawania pracownika kierowcy w dyspozycji pracodawcy, ale niewykonywanie

pracy (np. odpoczynek, jazda jako kierowca nieprowadzący pojazdu itp.) zalicza się

do czasu pracy, nie stanowi on jednak pracy w godzinach nadliczbowych.

Powyższe ustalenia, w ocenie Sądu, pozwoliły wyliczyć wynagrodzenie powodów

za czas podróży służbowej przy przyjęciu faktycznej ilości godzin podróży każdego

z powodów a nie hipotetycznej ilości przyjętej identycznie dla każdego z powodów

w pozwie. Zebrany w sprawie materiał dowodowy (szczegółowe wyliczenia

biegłego) wykazał, że powodowie tytułem ryczałtu za diety i noclegi powinni

otrzymywać kwoty odpowiadające średnio 75% wartości noclegów, które

przysługiwałyby im na podstawie przepisów ogólnych tj. zarządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i innych należności z

tytułu podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. z 1995 r. Nr 1 poz. 10 ze

zm.), zarządzenia z dnia 29 maja 1996 roku w sprawie zasad ustalania oraz

wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej

3

poza granicami kraju (M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) oraz rozporządzenia z dnia 3

lipca 1998 roku w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności

przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju

(Dz.U. Nr 89 poz. 568). Sąd Apelacyjny uznał, że ryczałt za noclegi przyznany

przez pracodawcę w wysokości 30% należności przysługujących powodom na

zasadach ogólnych był niewystarczający. Podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie

wyrównania ryczałtu za noclegi były zarządzenia dyrektora nr 13/94, 14/94, 6/95,

5/97 obejmujące należności zarówno z tytułu diet jak i noclegów.

Od powyższego rozstrzygnięcia pozwana spółka wniosła skargę kasacyjną

powołując się na naruszenie tym orzeczeniem przepisów prawa materialnego: art.

775

k.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i orzeczenie na rzecz powodów

kwot z tytułu ryczałtu za noclegi w czasie zagranicznych podróży służbowych, w

sytuacji gdy powodowie nie ponieśli kosztów w tym zakresie związanych z podróżą

służbową i nie mógł im przysługiwać zwrot kosztów, gdyż nie zostały spełnione

przesłanki określone w zastosowanym przepisie, art. 128 k.p. poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż cały czas, w którym kierowca

przebywa w podróży służbowej stanowi czas pracy podczas gdy z uwagi na

konieczność nieprzerwanego odpoczynku dobowego pracownik nie może

świadczyć pracy i nie pozostaje w tym czasie w dyspozycji pracodawcy oraz

naruszenie przepisów postępowania art. 386 § 6 k.p.c., które to naruszenie miało

istotny wpływ na wynik sprawy polegające na rozstrzygnięciu przez Sąd Apelacyjny

wbrew wskazaniom Sądu Apelacyjnego zawartym w wyrokach z dnia 28 kwietnia

2000 r. i 19 czerwca 2002 r., w którym przekazano sprawę do ponownego

rozpoznania, a zawierającym stwierdzenie o konieczności uzależnienia zasądzenia

roszczeń z tytułu ryczałtów od zbadania i stwierdzenia faktu poniesienia kosztów

przez powodów, a także z wyrażoną w tym wyroku ocena prawną, iż należność z

tytułu zwrotu kosztów nie może prowadzić do nieuzasadnionego wzbogacenia

pracowników.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Zarzut naruszenia art. 128 k.p.

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie nie jest zasadny. Co prawda zgodzić się

trzeba z poglądami, iż w ramach podróży służbowej - poza czasem wykonywania

zatrudnienia - pracownik „nie pozostaje w dyspozycji zakładu pracy w rozumieniu

art. 128 k.p." (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1978 r., I PR 45/78,

PiZS 1979/10/76) i do czasu pracy w podróży zalicza się ilość godzin

odpowiadającą wymiarowi pracy według harmonogramu pracownika w zakładzie –

a contrario - odbywanie przejazdu poza „czasem pracy", tj. poza godzinami

ustalonymi jego rozkładem (harmonogramem), nie jest czasem pracy. Jednak

powyższe poglądy nie mogą mieć zastosowania względem kierowców, dotyczą

one bowiem „typowej" podróży służbowej, charakteryzującej się tym, że 1) jest

wyjątkowym zjawiskiem w kompleksie pracowniczych obowiązków, 2) w trakcie jej

odbywania pracownik na ogół nie ma obowiązku wykonywania pracy, 3) istnieje

pewna swoboda wyboru przez pracownika godziny wyjazdu (powrotu), środka

lokomocji, a niekiedy trasy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia1998 r.,

I PKN 24/98, OSNAPiUS 1999/7/239). W przypadku kierowców warunki odbywania

podróży są szczególne co przemawia za różną ich kwalifikacją. Podróż kierowcy

nie może być ujmowana w znaczeniu „dojazdu" czy „powrotu". Czas kierowania

pojazdem w tym przypadku jest czasem pracy. W pojęciu „typowej” podróży

służbowej nie mieści się stałe pokonywanie przestrzeni w związku z wykonywaniem

pracowniczych czynności prowadzenia różnych środków komunikacji. W takim

wypadku wyjazd środkiem lokomocji z miejsca jego stałego postoju nie ma na celu

dojazdu do „właściwego” miejsca wykonywania obowiązków pracowniczych, lecz

jest rozpoczęciem godzin normalnej pracy. Zarzut pozwanej sprowadzający się do

tego, iż nie cały czas, w którym kierowcy przebywali w podróży służbowej stanowił

czas pracy z uwagi na konieczność zachowania przez kierowcę nieprzerwanego

odpoczynku dobowego w niniejszej sprawie nie znajduje uzasadnienia. Trzeba

mieć na uwadze, iż przyjęty przez Sąd Apelacyjny 18 godzinny wariant rozkładu

czasu pracy i 6 godzinny czas odpoczynku posłużył jedynie jako metoda ustalenia

należnego wynagrodzenia za świadczoną pracę podczas podróży służbowej.

Dokonana została ona w oparciu miedzy innymi o szczegółowe dane z urządzeń

rejestrujących czas pracy (tachografów), uzupełnione innymi dowodami oraz

5

poddane opinii biegłego. W tym stanie rzeczy nie można podzielić zarzutu

naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 128 k.p. Należy rozróżnić sytuację, gdy

przedsiębiorca ustala rozkład czasu pracy z naruszeniem przepisów czasu pracy

kierowców – czym narusza art. 128 k.p., z sytuacją, gdy Sąd ex post dla celów

ustalenia należnego wynagrodzenia za pracę kierowcy w podróży służbowej, na

podstawie wiarygodnych dowodów, wykorzystuje metodę wyliczenia czasu pracy

kierowców, która w celu uproszczenia wyliczenia należnego wynagrodzenia nie jest

zgodna z dozwolonym rozkładem czasu pracy kierowców.

W kwestii zarzutu naruszenia art. 775

k.p. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie i orzeczenie na rzecz powodów kwot z tytułu ryczałtu za noclegi w

czasie zagranicznych podróży służbowych, w sytuacji gdy powodowie nie ponieśli

kosztów w tym zakresie związanych z podróżą służbową i nie mógł im przysługiwać

zwrot kosztów, gdyż nie zostały spełnione przesłanki określone w zastosowanym

przepisie - należy stwierdzić, że w oparciu o poczynione ustalenia w niniejszej

sprawie, z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju w pozwanym

przedsiębiorstwie kwestie wypłaty tych należności uregulowane były przez

ustalenie stawek ryczałtowych. Stawki ryczałtów regulowane były zarządzeniami

wewnętrznymi i obejmowały należności z tytułu diet i noclegów. Stawki ryczałtowe

ustalono dla dwuosobowej obsady kierowców. Ryczałt taki mógł być ustalany za

każdy dzień (dobę), lub za czas pobytu za granicą niezbędny do wykonania

zadania. Na podstawie przepisów ogólnych tj. zarządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 29 grudnia 1994 r. w sprawie diet i innych należności z tytułu

podróży służbowych poza granicami kraju (M.P. z 1995 r. Nr 1 poz. 10 ze zm.),

zarządzenia z dnia 29 maja 1996 roku w sprawie zasad ustalania oraz wysokości

należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju (M.P. Nr 34, poz. 346 ze zm.) oraz rozporządzenia z dnia 3 lipca

1998 roku w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących

pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz. U Nr 89 poz.

568). – strona skarżąca mogła uzależnić wypłaty ryczałtu za noclegi od faktycznego

poniesienia kosztów noclegu stwierdzonego rachunkiem hotelowym. Powyższego

wymogu jednak nie wprowadziła. Ponadto zgodnie z § 2 rozporządzenia w sprawie

należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej poza

6

granicami kraju, z tytułu podróży służbowej przysługują diety oraz zwrot kosztów

przejazdów i dojazdów, noclegów i innych wydatków, określonych przez

pracodawcę odpowiednio do uzasadnionych potrzeb. Chybiony jest zatem pogląd

strony skarżącej, jakoby warunkiem uzyskania zwrotu kosztów noclegów podczas

odbywania zagranicznych podróży służbowych było faktyczne poniesienie tych

kosztów. Zgodnie z § 9 ust 4 wskazanego wyżej zarządzenia z dnia 29 maja 1996

roku w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących

pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju oraz § 9 ust 4

rozporządzenia z dnia 3 lipca 1998 roku w sprawie zasad ustalania oraz wysokości

należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju – ryczałt pokrywający zwrot kosztów noclegu nie przysługuje tylko

w przypadkach, w których pracodawca lub strona zagraniczna zapewnia

pracownikowi bezpłatny nocleg, który nie tylko obejmuje możliwość snu, ale także

inne życiowe niezbędne czynności związane z noclegiem. W niniejszym stanie

faktycznym ze względu na długość pokonywanych tras przez kierowców oraz czas

trwania podróży nie można przyjąć, że przy każdej przerwie na nocleg pracodawca

lub strona zagraniczna zapewniła pracownikowi bezpłatny nocleg. Kabiny

samochodów prowadzonych przez powodów nie były wyposażone wystarczająco

do należytego wypoczynku nocnego. Nie było to zatem zapewnienie bezpłatnego

noclegu kierowcom, którzy - nocując w takich niedogodnych warunkach - ponadto

osobiście sprawowali nadzór nad samochodem i mieniem pozwanego pracodawcy.

Trzeba mieć także na uwadze, że ryczałtowy system ustalania należności z

tytułu odbywania wielokrotnych zagranicznych podróży służbowych miał na celu

uproszczenie takich rozliczeń poprzez wyeliminowanie potrzeby szczegółowego

rozliczania każdej doby podróży służbowej. W niniejszej sprawie strona pozwana

korzystając z tego uproszczenia objęła jednym ryczałtem diety i noclegi, nie

dokonując wyszczególnienia jaki udział przyznanych kwot przypada na diety, a jaki

na zwrot kosztów noclegów. Tym samym strona pozwana niejako sama uznała, że

ryczałt za noclegi przysługuje powodom niezależnie od faktycznego ponoszenia

przez nich tych kosztów. Analizując stan faktyczny niniejszej sprawy Sąd

Najwyższy zgadza się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego, że ryczałt ustalony

7

przez pozwanego w wysokości 30% należności przysługujących na zasadach

ogólnych był dowolnie ustalony w sposób pomijający ogólnie obowiązujące zasady.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 386 § 6 k.p.c., zgodnie z którym ocena

prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w uzasadnieniu

wyroku sądu drugiej instancji wiążą zarówno sąd, któremu sprawa została

przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy –

trzeba wskazać, że w przepisie tym brak jest związania Sądu Najwyższego oceną

prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w uzasadnieniu

wyroku sądu drugiej instancji. Naturalnie, ocena prawna i wskazania co do

dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu wyroków Sądu Apelacyjnego z

dnia 28 kwietnia 2000 i 19 czerwca 2002r., wiązały Sąd Apelacyjny przy

wydawaniu zaskarżonego wyroku. Jednakże sąd ten spostrzegł, że ta ocena

prawna jest nieprawidłowa, ponieważ stanowi błędną wykładnię art. 775

k.p., skoro

w przepisie tym jak i rozporządzeniach wykonawczych wydanych na jego

podstawie ustawodawca nie uzależnił wypłaty ryczałtu za noclegi od

przedstawienia dowodów, że te koszty pracownik rzeczywiście poniósł. W takiej

sytuacji Sąd Apelacyjny naruszył art. 386 § 6 k.p.c., jednak nie miało to naruszenie

wpływu na wynik sprawy (art. 3983

pkt 2 k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną.

8

5