I UK 229/06

Wyrok z dnia 22 lutego 2007 r.

I UK 229/06

W przypadku ustalenia prawa do emerytury orzeczeniem organu odwo-

ławczego, zawieszenie jej wypłaty na podstawie art. 103 ust. 2a ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie może nastąpić

przed dniem ustalenia nabycia prawa do emerytury w decyzji organu rento-

wego.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego

2007 r. sprawy z odwołania Tadeusza P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w C. o wysokość emerytury, na skutek skargi kasacyjnej organu

rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 stycznia 2006 r.

[...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

W wykonaniu wyroku z dnia 20 listopada 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddział w C. decyzją z dnia 13 stycznia 2004 r. przyznał Tadeuszowi P.

prawo do emerytury górniczej poczynając od dnia 1 lipca 2002 r., zawieszając jej

wypłatę z powodu kontynuowania przez wnioskodawcę zatrudnienia bez uprzed-

niego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je

bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury. Po rozwiązaniu stosunku

pracy organ rentowy podjął wypłatę świadczenia poczynając od dnia 1 stycznia 2004

r.

2

W złożonym odwołaniu wnioskodawca domagał się wypłaty emerytury za

okres od 1 lipca 2002 r. do 31 grudnia 2003 r. wraz z odsetkami i przeliczenia jej wy-

sokości według kwoty bazowej obowiązującej w styczniu 2004 r.

Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach oddalił odwołanie, a wniosek w przedmiocie doliczenia

do stażu pracy wnioskodawcy okresu od 1 lipca 2003 r. do stycznia 2004 r. przekazał

do rozpoznania organowi rentowemu. Sąd Okręgowy wskazał, że data nabycia przez

wnioskodawcę prawa do emerytury została ustalona dopiero wyrokiem z dnia 20 lis-

topada 2003 r. Organ rentowy prawidłowo zawiesił wypłatę świadczenia do momentu

udokumentowania przez wnioskodawcę rozwiązania stosunku pracy z Przedsiębior-

stwem Miernictwa Górniczego w Katowicach na podstawie art. 103 ust. 2a ustawy z

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162 poz.1118 ze zm.).

Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2006 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił

powyższy wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznał wnio-

skodawcy prawo do wypłaty emerytury od dnia 1 lipca 2002 r., a w pozostałym za-

kresie apelację oddalił. W ocenie Sądu drugiej instancji brak było podstaw do zawie-

szenia wypłaty świadczenia emerytalnego w oparciu o art. 103 ust. 2a ustawy o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym prawo do

emerytury ulega zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu uzyskiwanego

przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania

stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed

nabyciem prawa do emerytury ustalonym w decyzji organu rentowego. Prawo wnio-

skodawcy do emerytury górniczej ustalone zostało w decyzji z dnia 13 stycznia 2004

r., wykonującej prawomocny wyrok Sądu z dnia 20 listopada 2003 r. Dopiero po wy-

daniu tej decyzji, gdyby ubezpieczony kontynuował nadal zatrudnienie u pracodawcy,

na rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed nabyciem prawa do emerytury,

istniałaby podstawa do zastosowania art. 103 ust. 2a ustawy. Nie było natomiast

podstaw do zastosowania tego przepisu już od dnia 1 lipca 2002 r., to jest od miesią-

ca, w którym wnioskodawca zgłosił wniosek o emeryturę, w sytuacji, gdy decyzją z

dnia 18 września 2002 r. organ rentowy odmówił prawa do żądanego świadczenia, a

skorzystanie z możliwości odwołania od wskazanej decyzji odmownej było uprawnie-

niem wnioskodawcy, a nie jego obowiązkiem. Wnioskodawca nie miał przy tym żad-

nej pewności co do ostatecznego wyniku postępowania wszczętego na skutek tego

3

odwołania. W tej sytuacji trudno wymagać od wnioskodawcy rozwiązania stosunku

pracy i pozbawienia się środków utrzymania, tym bardziej że zaliczenie poszczegól-

nych okresów uprawniających do emerytury górniczej nastręczało trudności inter-

pretacyjne. Organ rentowy winien zatem dokonać rozliczenia należnego wniosko-

dawcy od dnia 1 lipca 2002 r. świadczenia emerytalnego w związku z osiąganym z

tytułu zatrudnienia przychodem stosownie do art. 104-106 ustawy.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił narusze-

nie prawa materialnego przez błędną wykładnię art.103 ust. 2a ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w

wyniku którego to naruszenia skarżący jest zobowiązany do wypłaty emerytury górni-

czej pomimo kontynuowania zatrudnienia przez wnioskodawcę bez uprzedniego

rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał pracę bez-

pośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury ustalonej w decyzji emerytalnej.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego

wyroku w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji poprzez oddalenie od-

wołania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że brak jest podstaw do przy-

jęcia, iż w stosunku do ubezpieczonego nie ma zastosowania przepis art. 103 ust. 2a

ustawy emerytalnej, gdyż zarówno prawo do emerytury górniczej jak i prawo do jej

wypłaty, ograniczenia lub zawieszenia należy oceniać w oparciu o jej przepisy.

Błędne jest w tej sytuacji przyjęcie, że przyznanie prawa do emerytury prawomocnym

wyrokiem stanowi spełnienie przesłanki rozwiązania umowy o pracę dla oceny prawa

do świadczenia i uznanie, że faktycznie dalsze zatrudnienie nie ma wpływu na kwe-

stię wypłaty przyznanej emerytury, tym bardziej, jeżeli zatrudnienie stanowi kontynu-

ację zatrudnienia u pracodawcy, u którego wnioskodawca wykonywał je bezpośred-

nio przed dniem nabycia prawa do emerytury.

W dniu 23 stycznia 2007 r. organ rentowy wystąpił z opartym o przepis art.

415 k.p.c. wnioskiem o zwrot spełnionego na rzecz wnioskodawcy świadczenia eme-

rytalnego w kwotach 5.565,14 zł za 2002 r. oraz 1.227,74 zł za 2003 r., wynikających

z rozliczenia przychodu wnioskodawcy za lata 2002-2003 w oparciu o przepisy art.

104-106 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

4

Obowiązujący od dnia 1 lipca 2000 r. przepis art. 103 ust. 2a ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) został wprowadzony ustawą z

dnia 21 stycznia 2000 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 9,

poz. 118). Do daty jego wejścia w życie prawo do emerytur i rent, a w istocie prawo

do wypłaty przyznanych świadczeń emerytalnych i rentowych, ulegało zawieszeniu

lub świadczenia te ulegały zmniejszeniu na zasadach określonych w art. 104-106

ustawy wyłącznie w razie osiągania przychodu w określonej wysokości z tytułu dzia-

łalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Przepis art. 103 ust.

2a stanowi, że prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na wysokość

przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowanego bez

uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego wykonywał

je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w decyzji or-

ganu rentowego. Z brzmienia tego przepisu wynika po pierwsze, że kontynuowanie

zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy nie ma wpływu na nabycie prawa do

emerytury, które to prawo powstaje z mocy ustawy po spełnieniu warunków określo-

nych w przepisach, po drugie, że realizacja tego prawa (wypłata świadczenia) ulega

zawieszeniu w razie kontynuowania zatrudnienia po nabyciu prawa do emerytury

niezależnie od wysokości uzyskiwanego przychodu ze stosunku pracy oraz po trze-

cie, że rozwiązanie stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą umożliwia reali-

zację świadczenia emerytalnego (wznowienie jego wypłaty) bez potrzeby występo-

wania o ponowne ustalenie tego prawa. W wyroku z dnia 7 lutego 2006 r., SK 45/04

(OTK-A 2006 nr 2, poz. 15), Trybunał Konstytucyjny uznał przepis art. 103 ust. 2a

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za zgodny z

ustawą zasadniczą wskazując, że emerytura jest w założeniu świadczeniem, które

zastępuje, a nie uzupełnia wynagrodzenie ze stosunku pracy. Celem wprowadzenia

omawianego uregulowania była interwencja państwa na rynku pracy poprzez ocze-

kiwane zwolnienie miejsc pracy. Wprowadzone rozwiązanie ma zatem zachęcać

osoby, które nabyły uprawnienia emerytalne, do rozwiązania stosunku pracy, a tym

samym do definitywnego zwolnienia miejsca pracy dla osób młodszych. Przedmio-

tem ingerencji państwa w omawianym zakresie jest wyłącznie prawo do emerytury

pobieranej łącznie z wynagrodzeniem za pracę u dotychczasowego pracodawcy.

Ingerencja ta nie polega na zniesieniu nabytego prawa do emerytury ani na zmniej-

5

szeniu jego zakresu, ale na wprowadzeniu dodatkowych warunków do jego realizacji.

W wyniku omawianej regulacji zainteresowane osoby, które nabywają prawo do

emerytury, zobowiązane zostały do dokonania wyboru między rozwiązaniem stosun-

ku pracy w celu pobierania emerytury albo kontynuowaniem zatrudnienia u dotych-

czasowego pracodawcy. Jej konsekwencją jest odsunięcie w czasie możliwości

efektywnego korzystania z emerytury do chwili rozwiązania przez ubezpieczonego

stosunku pracy z podmiotem, będącym jego pracodawcą bezpośrednio przed dniem

nabycia tego prawa.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego niejednokrotnie wyrażany był pogląd, że

zawieszenie prawa do emerytury w przypadku pozostawania w stosunku pracy jest

funkcjonalnie uzasadnione. Zasadą jest bowiem, że pracownikowi, który nabył prawo

do emerytury, przysługuje jedno świadczenie - albo emerytura z ubezpieczenia spo-

łecznego albo wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Skoro zatem istotą art. 103 ust.

2a ustawy jest wyeliminowanie równoczesnego pobierania dwu świadczeń - emerytu-

ry i wynagrodzenia za pracę w pełnej wysokości, to nie tyle wynika z niego obowią-

zek rozwiązania stosunku pracy przez pracownika, który nabył prawo do emerytury,

ile obowiązek dokonania przez niego wyboru, czy decyduje się na pobieranie eme-

rytury, czy też na pozostawanie w stosunku pracy i pobieranie wynagrodzenia za

pracę. Nie budzi przy tym wątpliwości, że po rozwiązaniu stosunku pracy z dotych-

czasowym pracodawcą może dojść do zawarcia nowej umowy i kontynuowania za-

trudnienia w ramach swobodnej decyzji podjętej w tym zakresie przez pracodawcę. Z

tego też względu prawo do emerytury ulega zawieszeniu, jeżeli emeryt nie rozwiąże

wszystkich stosunków pracy, w których pozostawał bezpośrednio przed dniem naby-

cia prawa do emerytury, niezależnie od tego, czy do podstawy jej wymiaru przyjęto

zarobki od wszystkich, czy tylko od jednego z pracodawców. Szczegółowe rozważa-

nia we wskazanym zakresie zawierają uzasadnienia wyroków z dnia 28 października

2003 r., II UK 146/03 (OSN 2004 nr 16, poz. 289) i z dnia 19 lutego 2004 r., II UK

274/03(OSNP 2004 nr 21, poz. 376) oraz uchwały z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UZP

2/04 (OSNP 2004 nr 17, poz. 303) i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyż-

szego z dnia 10 listopada 2004 r., II UZP 9/04 (OSNP 2005 nr 3, poz. 41).

Stosownie do art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych prawo do świadczeń określonych w ustawie powstaje z

dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, nato-

miast w myśl art. 129 ust. 1 świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania

6

prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono

wniosek lub wydano decyzję z urzędu. O ile zatem pierwszy z powołanych przepisów

odnosi się do nabycia prawa do świadczenia, o tyle drugi dotyczy prawa do jego real-

izacji, samo bowiem abstrakcyjne spełnienie się przesłanek warunkujących prawo do

świadczenia nie stanowi podstawy do jego wypłaty. Nie budzi wątpliwości, że w

przepisie art. 103 ust. 2a ustawy chodzi o zawieszenie prawa do wypłaty (realizacji)

świadczenia emerytalnego. Gramatyczna wykładnia art. 103 ust. 2a ustawy zdaje się

wskazywać, że przepis ten łączy konsekwencje w postaci zawieszenia prawa do

świadczenia i w efekcie wstrzymania jego wypłaty z kontynuowaniem zatrudnienia po

ustalonym w decyzji organu rentowego dniu nabycia prawa do emerytury (jej realiza-

cji), a nie z kontynuowaniem zatrudnienia po ustaleniu tego prawa decyzją organu

rentowego. Taka wykładnia może być uznana za prawidłową w sytuacjach typowych,

gdy przesłanki (warunki) nabycia prawa do emerytury nie budzą wątpliwości (np. w

przypadku osiągnięcia przez ubezpieczonego powszechnego wieku emerytalnego i

posiadania udokumentowanego okresu składowego i nieskładkowego), a prawo do

świadczenia zostaje ustalone w decyzji organu rentowego w terminie określonym w

art. 118 ust. 1 ustawy bezpośrednio po złożeniu przez zainteresowanego formalnego

wniosku o emeryturę. Gramatyczna reguła interpretacyjna art. 103 ust. 2a jest jednak

wątpliwa w sytuacji, gdy - jak w niniejszej sprawie - prawo ubezpieczonego do eme-

rytury zostało ustalone wyrokiem Sądu, a do daty wydania decyzji ustalającej prawo

do emerytury w wykonaniu prawomocnego wyroku upłynął półtoraroczny okres od

złożenia wniosku o świadczenie. W takim przypadku interpretacja omawianego ure-

gulowania wymaga zastosowania wykładni funkcjonalnej. Dla przypomnienia - celem

art. 103 ust. 2a ustawy (inna sprawa, czy zrealizowanym) jest tworzenie nowych

miejsc pracy i w związku z tym ograniczenie prawa do uzyskania świadczeń emery-

talnych w sytuacji uzyskiwania przychodów ze stosunku pracy poprzez stworzenie

ubezpieczonym, którzy nabyli prawo do emerytury, możliwości wyboru między pobie-

raniem świadczenia emerytalnego i wynagrodzenia za pracę. Oczywiste jest, że do

chwili ustalenia w decyzji organu rentowego prawa do emerytury wnioskodawca był

pozbawiony możliwości dokonania wyboru pomiędzy statusem emeryta a statusem

pracowniczym, bo statusu emeryta w ogóle nie posiadał. Stosownie bowiem do art. 4

pkt 1 ustawy za emeryta uważa się nie osobę, która nabyła prawo do świadczenia po

spełnieniu przewidzianych przez przepisy warunków, lecz osobę mającą ustalone

prawo do emerytury. Dopóki więc prawo to w decyzji organu rentowego nie zostanie

7

ustalone, dopóty ubezpieczony nie posiada statusu emeryta. Trudno wymagać od

ubezpieczonego, aby rozwiązał stosunek pracy z pracodawcą zatrudniającym go w

momencie składania wniosku o ustalenie prawa do emerytury i - w przypadku wyda-

nia przez organ rentowy decyzji odmownej - oczekiwał na rozstrzygnięcie przez sąd

kwestii swojego uprawnienia do tego świadczenia, tracąc źródło dochodu ze stano-

wiącej podstawę jego utrzymania pracy zarobkowej, a następnie - po ustaleniu prawa

do emerytury wyrokiem sądu - występował z opartym o przepis art. 417 § 1 k.c. rosz-

czeniem o naprawienie ewentualnej szkody wyrządzonej niezgodną z prawem („bez-

prawną”) decyzją organu rentowego. Przepis art. 103 ust. 2a ustawy należy zatem

interpretować w ten sposób, że w razie ustalenia prawa do emerytury orzeczeniem

organu odwoławczego, zawieszenie jej wypłaty w przypadku kontynuowania przez

emeryta zatrudnienia u dotychczasowego pracodawcy (pracodawców) nie może

nastąpić przed dniem ustalenia nabycia prawa do emerytury w decyzji organu rento-

wego. Oczywiście w takim przypadku organ rentowy zobligowany jest do dokonania

rozliczenia przychodów ubezpieczonego za okres wsteczny przez ich porównanie z

określonymi w przepisach limitami, celem ustalenia, czy przychody te uzasadniały

zawieszenie wypłaty świadczenia lub jego zmniejszenie na zasadach określonych w

art. 104-106 ustawy.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

========================================