III CSK 391/06

Sygn. akt III CSK 391/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marian Kocon

Protokolant Bożena Nowicka

w sprawie z powództwa K. P. i J. W.

następcy prawnego powódki A. W.

przeciwko Akademii […] i Skarbowi Państwa-Prezydentowi Miasta K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 9 lutego 2007 r.,

na rozprawie

skarg kasacyjnych powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 listopada 2005 r.,

1. Oddala obie skargi kasacyjne i odstępuje od obciążenia

powodów kosztami postępowania kasacyjnego;

2. Przyznaje od Skarbu Państwa (Sąd Okręgowy w K.) na

rzecz adwokata P. Z. prowadzącego Kancelarię Adwokacką 1200

2

zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z

urzędu powodowi.

Uzasadnienie

3

W sprawie wniesionej przeciwko Akademii i Skarbowi Państwa Prezydentowi

m. K. powodowie […] wnieśli o ustalenie, że pozwana Akademia nie nabyła przed

dniem 1 I 1998 r. prawa użytkowania wieczystego części obecnej działki nr 125

obr. 5 jedn. ewid. K. utworzonej z parceli katastralnej I kat. 312/52 oraz tej części

obecnej działki nr 333/2 obręb 5, jedn. ewid. K., która została utworzona z dawnej

parceli katastralnej I kat. 312/51.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 7.05.2003 r. uwzględnił powództwo i

ustalił, że orzeczeniem Prezydium Rady Narodowej m. K. z dnia 29.05.1971 r.

została wywłaszczona m.in. należąca do powodów parcela katastralna 312/11 o

pow. 2.040 m2

. Przekazano ją w zarząd i użytkowanie Akademii […]. Cel

wywłaszczenia został określony w uzasadnieniu orzeczenia jako „związany z

budową II etapu Miasteczka Studenckiego”, zgodnie z decyzją wydaną na rzecz

Akademii o lokalizacji szczegółowej nr 36/69 przez Wydział Budownictwa,

Urbanizacji i Architektury Prezydium Rady Narodowej m. K. z dnia 14.04.1969 r. W

tej decyzji lokalizacyjnej na parceli powodów przewidziano wykonanie terenowych

urządzeń sportowych na potrzeby II etapu budowy Miasteczka Studenckiego.

Parcela 312/01 podzielona została na parcele 312/51 i 312/52, przy czym ta

pierwsza wspólnie z innymi parcelami katastralnymi utworzyła działkę ewidencyjną

o obecnym numerze 332/2, zaś parcela nr 312/52 weszła w skład działki

ewidencyjnej oznaczonej obecnie nr 125.

Ustalono, że ostatecznie budowa II etapu Miasteczka Studenckiego nie

została w pełni zrealizowana, ponieważ nie umieszczono jej w wieloletnim

narodowym planie gospodarczym na lata 1971-75. W szczególności nie

zrealizowano zaprojektowanych na parceli powodów obiektów sportowych.

Zarówno te obiekty, jak i całość projektu o nazwie „II etap budowy Miasteczka

Studenckiego” nie mogą już zostać zrealizowane, gdyż decyzja lokalizacyjna 36/69

utraciła swą moc. Według ustaleń Sądu ostateczną decyzją Wojewody M. z dnia

24.04.2002 r. odmówiono powodom zwrotu części działki nr 125 odpowiadającej

parceli nr 312/52, powstałej z parceli 312/11, z powołaniem się na treść art. 229

ustawy z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Przyczyną tej

4

odmowy było nabycie przez Akademię [...] przed wejściem w życie tej ustawy, czyli

przed 1.01.1998 r. prawa użytkowania wieczystego tej działki, co zgodnie z

powołanym przepisem uniemożliwią zwrot działki poprzednim właścicielem.

Sąd Okręgowy uwzględniając powództwo uznał, że powodowie mają interes

prawny w domaganiu się ustalenia, że pozwana Akademia nie nabyła użytkowania

wieczystego przed dniem 1.01.1998 r., gdyż takie ustalenie umożliwi im wznowienie

starań o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Zdaniem tego Sądu prawidłowa

wykładnia art. 182 ustawy z dnia 12.09.1996 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U.

Nr 63, poz. 385 ze zm.) jest taka, że nabycie na podstawie tego przepisu prawa

użytkowania wieczystego do gruntu państwowego, pozostającego w dacie wejścia

w życie ustawy w zarządzie uczelni wyższej, było możliwe tylko wtedy, gdy grunt

ten był wykorzystany zgodnie z przeznaczeniem, na jaki został wywłaszczony.

Skoro zaś pozwana Akademia wykorzystywała tę nieruchomość niezgodnie

z celem określonym w decyzji wywłaszczeniowej, to nie mogła nabyć użytkowania

wieczystego, gdyż zgodnie z art. 182 ust. 2 tej ustawy nabycie tego prawa przez

uczelnię nie może naruszać praw osób trzecich. W tej zaś sprawie naruszono

prawo powodów do zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. W wyniku apelacji

pozwanych Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23.09.2003 r. zmienił go i oddalił

powództwo. U podstaw tego rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że art. 182 ust. 2

ustawy o szkolnictwie wyższym stanowiącego, że przepisy ust. 1 „nie naruszają

praw osób trzecich” oznacza jedynie, iż nie pozbawia osób trzecich możliwości

dochodzenia swoich praw. W konsekwencji uznano, że grunt państwowy

pozostający w zarządzie uczelni w dniu wejścia w życie tej ustawy staje się

przedmiotem użytkowania wieczystego tej uczelni także w sytuacji, gdy przed

wejściem w życie ustawy zostały spełnione przesłanki zwrotu nieruchomości jej

byłemu właścicielowi jako zbędnej na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Pogląd ten zakwestionował Sąd Najwyższy, który w uwzględnieniu kasacji

powodów wyrokiem z dnia 13.01.2005 r. uchylił zaskarżone orzeczenie i sprawę

przekazał Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy

stwierdził jednoznacznie, że uwłaszczenie uczelni na podstawie art. 182 ust. 1

ustawy o szkolnictwie wyższym nie może odbyć się kosztem właściciela, któremu

przysługuje prawo zwrotu wywłaszczonej niegdyś nieruchomości, gdy stała się ona

5

zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, przy czym realizacja

właścicielskiego prawa do zwrotu ma pierwszeństwo przed uwłaszczeniem.

Przy ponownym rozpoznania sprawy Sąd Apelacyjny ponownie zmienił

wyrok Sądu Okręgowego i powództwo oddalił wyrokiem z dnia 9.11.2005 r.

W uzasadnieniu podniesiono, że podstawowe znaczenie ma ustalenie, czy w dacie

złożenia przez powodów wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości spełnione

były przesłanki z art. 69 ustawy z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości. Sąd ten przyjął, że w procesie o ustalenie na

podstawie art. 189 k.p.c., w tym postępowaniu należy samodzielnie ustalić

przesłanki z art. 69 ustawy z 29.04.1985 r., przy czym wobec zmiany stanu

prawnego (uchylenie ustawy z dnia 29.04.1985 r. przez ustawę z dnia 21.08.1997 r.

o gospodarce nieruchomościami oraz uchylenie art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym) sąd powszechny nie jest związany treścią wyroku NSA –z dnia

12.05.1997 r. III SA Kr …/96 w którym przyjęto, że cel na jaki nieruchomość została

wywłaszczona nie został zrealizowany. Wskazano, że zbędność nieruchomości w

znaczeniu prawnym oznacza utratę mocy decyzji lokalizacyjnej i taka sytuacja w

sprawie wystąpiła. Natomiast zbędność nieruchomości w sensie faktycznym

oznacza, że cel nie został zrealizowany mimo utraty ważności decyzji, przy czym

Sąd ten uznał, że dopuszczalne są odstępstwa od planu realizacji inwestycji, o ile

nie są to zmiany jakościowe, a odpowiadają celowi wywłaszczenia. Taka sytuacja

zaistniała w niniejszej sprawie, skoro na spornej działce nie miały być wzniesione

obiekty kubaturowe, lecz przeznaczono ją na terenowe urządzenia sportowe i

zieleń. Pozwana zagospodarowała tę działkę urządzając ciągi piesze, parkingi

samochodowe i tereny zielone. Została więc urządzona infrastruktura towarzysząca

miasteczku studenckiemu, funkcjonalnie z nim powiązana i stanowiąca integralną

część kompleksu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyli powodowie. W skardze kasacyjnej

powoda H. P. zarzucono naruszenie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29.04.1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości przez jego błędną

wykładnię, art. 170 w związku z art. 171 ustawy z dnia 30.08.2002 r. – Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 316 § 1, i 379 pkt

3 k.p.c., art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym w związku z art. 316

6

§ 1 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 386 § 1 k.p.c. Wskazując na powyższe powód ten

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do powołanego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

W skardze kasacyjnej powódki A. W. zarzucono naruszenie tych samych

przepisów, a nadto art. 39820

k.p.c. i wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Apelacyjny, realizując zalecenia

zamieszczone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13.01.2005 r. uznał, że

podstawowe znaczenie ma ustalenie, czy w dacie złożenia przez powodów wniosku

o zwrot wywłaszczonej nieruchomości istniały przesłanki z art. 69 ust. 1 ustawy z

dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości.

Ustalenie tego i oceny prawnej Sąd Apelacyjny dokonał samodzielnie przyjmując,

że nie jest związany wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia

12.05.1997 r., a nadto że nie nastąpiły jakościowe zmiany w realizacji inwestycji, co

doprowadziło do wyrażenia stanowiska, iż cel wywłaszczenia został zrealizowany,

a tym samym brak podstaw do uwzględnienia żądania powodów opartego o art.

189 k.p.c. W skargach kasacyjnych obu powodów podniesiono w zasadzie

identyczne zarzuty, co uzasadnia potrzeby łącznego ich rozważenia. W pierwszej

kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, co

miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzuty te dotyczą naruszenia:

- art. 170 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) w związku z art. 171 tej ustawy,

art. 316 § 1 i 379 pkt 3 k.p.c. przez to, że Sąd Apelacyjny ponownie

rozstrzygał o przesłance zbędności na cel wywłaszczenia, mimo, że zostało

to prawomocnie rozstrzygnięte w wyroku NSA z dnia 12.05.1997 r., co

skutkuje nieważnością postępowania;

- art. 170 i 171 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi przez ich niezastosowanie z tego względu, iż po wejściu

w życie z dniem 1.01.1998 r. ustawy z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce

7

nieruchomościami ocena prawna wyrażona przez NSA w wyroku z dnia

12.05.1997 r. stała się bezprzedmiotowa;

- art. 30 ustawy z dnia 11.05.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym

(Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) przez jego zastosowanie mimo, że o dacie

orzekania przez Sąd Apelacyjny przepis ten już nie obowiązywał;

- art. 386 § 1 k.p.c. przez dokonanie zmiany wyroku i orzeczenia co do istoty

sprawy mimo, że nie zostały spełnione przesłanki do wydania orzeczenia

reformatoryjnego;

- art. 39820

k.p.c. przez to, że Sąd Apelacyjny nie honorował oceny prawnej

wyrażonej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13.01.2005 r.

2. Podejmując rozważenie tych zarzutów należy wstępnie uporządkować

chronologicznie bezsporne fakty. Decyzja o wywłaszczeniu została wydana w dniu

27.05.1971 r., a więc pod rządem ustawy z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce

gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 z późn.

zm.), a zatem przepisy tej ustawy są miarodajne dla dokonania oceny prawnej

w niniejszej sprawie. Wniosek o zwrot nieruchomości objętej wywłaszczeniem

powodowie złożyli w dniu 27.04.1991 r. twierdząc, że jest ona zbędna na cel

wywłaszczenia. Pierwsza decyzja o odmowie zwrotu została wydana 18.01.1994

r., którą NSA uchylił wyrokiem z dnia 21.03.1995 r.; druga decyzja o odmowie

zwrotu została wydana w dniu 11.03.1996 r. i także ta decyzja została uchylona

wyrokiem Sądu Administracyjnego z dnia 12.05.1997 r. II SA Kr …/96. Uchylając

decyzję o odmowie zwrotu NSA stwierdził m.in. w uzasadnieniu, że działka l. kat.

312/11 miała zostać wykorzystana przez inwestora pod budowę obiektów

sportowych z zielenią osłaniającą te obiekty; projektowane obiekty sportowe nie

zostały zrealizowane, zaś zagospodarowanie działki nastąpiło w ten sposób, że jest

ona porośnięta drzewami, wykonano betonowe dróżki (ciągi piesze) oraz parking

na samochody osobowe dla pracowników i mieszkańców hotelu studenckiego. W

konsekwencji uznano, że cel wywłaszczenia nie został zrealizowany. Należy przy

tym zauważyć, że w wyroku tym Sąd Administracyjny stwierdził, że okoliczność iż

pozwana w niniejszej sprawie Akademia uzyskała z mocy prawa z dniem

27.09.1990 r. użytkowanie wieczyste na podstawie art. 182 ustawy z dnia

8

12.09.1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 15, poz. 385 ze zm.) samo przez

się nie stoi na przeszkodzie uwzględnieniu wniosku o zwrot. Kolejna decyzja

o odmowie zwrotu została wydana w dniu 20.03.2002 r., którą utrzymał w mocy

Wojewoda M. decyzją z dnia 24.0.4.2002 r. zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny

wyrokiem z dnia 17.02.2005 r. II SA/Kr …/02 oddalił skargę powodów. U podstaw

takiego rozstrzygnięcia legło to, że z dniem 1.01.1998 r. weszła w życie ustawa z

dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r., Nr 261, poz.

2613 z późn. zm.). Z tego Wojewódzki Sąd Administracyjny wyprowadził dwa

wnioski;: po pierwsze, przestała wiązać z dniem 1.01.1998 r. ocena prawna

w zakresie zwrotu przedmiotowej nieruchomości dokonana w wyroku NSA z dnia

12.05.1997 r.; po wtóre art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami stanowi

bezwzględną przeszkodę uwzględnienia wniosku o zwrot nieruchomości. Dopiero

w tym kontekście należy odnieść się do zarzutów zawartych w skargach

kasacyjnych powodów, którego istota sprowadza się do twierdzenia, że Sąd

Apelacyjny był związany oceną prawną zawartą w wyroku NSA z dnia 12.05.1997 r.

odnośnie do spełnienia przesłanek z art. 69 ustawy z dnia 29.04.1985 r. - na

podstawie art. 170 i 171 ustawy Prawo o postępowanie przed sądami

administracyjnym i art. 365 k.p.c. - a tym samym nie był władny dokonywać ustaleń

i samodzielnej oceny prawnej, a czyniąc to spowodował nieważność postępowania.

Ten pogląd nie jest uzasadniony. Art. 170 ustawy - Prawo o postępowaniu

przed sądami administracyjnymi, który obowiązywał zarówno w dacie orzekania

w sprawie przez Sąd Najwyższy (13.01.2005 r.), jak i ponownie przez Sąd

Apelacyjny (9.11.2005 r.) stanowi, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko

strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe,

a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Natomiast art. 171

tej ustawy stanowi, że wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co

do tego, co w związku ze skargą stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Przepisy te

są odpowiednikiem art. 365 i 366 k.p.c. W związku z tym należy przypomnieć

podstawowe reguły obowiązujące przy wykładni i stosowaniu tych przepisów

(odpowiednio art. 170 i art. 171 Prawa o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi). Po pierwsze, moc wiążąca wyroku dotyczy związania treścią

jego sentencji, a nie uzasadnienia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13.01.2000 r.

9

II CKN 655/98, niepubl.; wyrok SN z dnia 23.0.52002 r. IV CKN 1073/00,

niepublik.). Po drugie, z powagi rzeczy osądzonej korzystają orzeczenia sądowe,

które rozstrzygają o istocie stosunku prawnego, stwarzając określoną sytuację

prawną. Chodzi więc o orzeczenia, które kończą postępowanie w sprawie

i rozstrzygają o istocie stosunku prawnego. Po trzecie, powaga rzeczy osądzonej

występuje w zakresie podmiotowym i przedmiotowym, określonym wydanym

wyrokiem. Odnosząc te reguły okoliczności niniejszej sprawy należy stwierdzić, że:

Po pierwsze, wyrok NSA z dnia 12.05.1997 r. nie kończył postępowania w

sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, lecz zaskarżoną decyzją uchylił i

sprawa była nadal przedmiotem postępowania administracyjnego. Taki charakter

ma dopiero wyrok WSA z dnia 17.02.2005 r. Po drugie, związanie o którym stanowi

art. 170 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczy sentencji

orzeczenia, a nie oceny prawnej dokonanej w uzasadnieniu. Należy to odróżnić,

a wyraźnie wskazuje na to art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi, który stanowi, że „ocena prawna i wskazania co do dalszego

postępowania wyrażane w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ,

którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia”. Treść tego

przepisu jest jednoznaczna i nie daje podstaw do tego, aby utrzymywać, iż ocena

prawna wyrażona przez sąd w orzeczeniu wiązała inne sądy bądź ten sąd w innej

sprawie. Z tego też względu Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia

17.02.2005 r. orzekając ponownie w sprawie o zwrot nieruchomości musiał

wskazać przyczyny, dla których nie respektował treści art. 153 Prawa

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W każdym jednak razie nie

dotyczy to sądu powszechnego rozpoznającego zresztą inną sprawę. Po trzecie

jest oczywiste, że zakres podmiotowy i przedmiotowy sprawy niniejszej i sprawy

rozpoznawanej przez NSA z dnia 12.05.1997 r. jest odmienny.

Z tych względów chybione są zarzuty naruszenia art. 170 i 171 Prawa

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a przywołanie przez Sąd

Apelacyjny art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym nie miała

żadnego znaczenia dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Nie są też

uwzględnione pozostałe dwa zarzuty dotyczące naruszenia art. 39820

k.p.c. oraz

art. 386 § 1 k.p.c. Odnośnie naruszenia art. 39820

k.p.c. stwierdzić należy, że nie

10

jest uprawnione twierdzenie wnoszącego skargę kasacyjną, jakoby Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 13.01.2005 r. przesądził, iż z mocy art. 365 § 1 k.p.c. sąd cywilny

był związany oceną prawną wyrażoną w wyroku NSA z dnia 12.05.1997 r.

i w konsekwencji nie jest dopuszczalne samodzielne badanie przez sąd

w niniejszej sprawie spełnienia przesłanek do żądania zwrotu nieruchomości,

a w szczególności, iż nieruchomość stała się zbędna na cel wywłaszczenia.

Przywołanie przez Sąd Najwyższy przepisu art. 365 § 1 k.p.c. w związku z art. 57

i 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjny nastąpiło w kontekście wskazania

na niekonsekwencje w poprzednim wyroku Sądu Apelacyjnego odnośnie

uprawnienia do badania, czy nieruchomość stałą się zbędna na cel wywłaszczenia.

W każdym razie Sąd Apelacyjny badając tę okoliczność samodzielnie nie naruszył

art. 39820

k.p.c. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 386 § 1 k.p.c. należy

podnieść, że zdaniem wnoszących skargę kasacyjną Sąd Apelacyjny nie mógł

orzec w sprawie merytorycznie, gdy ustalał okoliczność zbędności nieruchomości

na cele wywłaszczenia na dzień złożenia wniosku o zwrot nieruchomości, a nie na

dzień uwłaszczenia pozwanej Akademii. Zasadności tego zarzutu nie sposób

podzielić jeśli zważyć, że uwłaszczenie pozwanej z mocy prawa nastąpiło z dniem

27.09.1990 r., zaś wniosek o zwrot został złożony w dniu 27.04.1991 r. Jeśli więc

Sąd Apelacyjny badał stan nieruchomości na dzień 27.04.1991 r. z punktu widzenia

jej zagospodarowania zgodnie z celem wywłaszczenia, to nie sposób przyjąć, aby

odbiegał on od stanu, jaki istniał 7 miesięcy wcześniej. Zresztą dla rozstrzygnięcia

sporu istotny jest stan nieruchomości w obu datach.

Reasumując nie można uznać za usprawiedliwione przedstawione w obu

skargach kasacyjnych zarzuty naruszenia wskazanych przepisów postępowania.

W szczególności chybiony jest zarzut jakoby Sąd Apelacyjny związany był oceną

prawną zawartą w wyroku NSA z dnia 12.05.1997 r. w odniesieniu do zbędności

nieruchomości na cel wywłaszczenia. Jak to bowiem wynika z art. 153 Prawa o

postępowaniu przed sądami administracyjnymi taka ocena wiąże tylko sąd oraz

organ administracji państwowej w tej sprawie, a przecież we wskazanym wyroku

uchylono zaskarżoną decyzję. Ani art. 153 tej ustawy, ani art. 170 i 171 ustawy nie

dają żadnych podstaw do twierdzenia, że Sąd Apelacyjny związany był oceną

11

prawną zawartą w uzasadnieniu sądu administracyjnego uchylającego decyzję o

odmowie zwrotu nieruchomości.

3. Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego należy

zauważyć, że w istocie sprowadza się on do zarzutu naruszenia art. 69 ust. 1

ustawy z dnia 29.04.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu

nieruchomości, przy czym chodzi o błędną wykładnię tego przepisu,

a w szczególności przyjęcie wykładni rozszerzającej. Zgodnie z art. 69 ust. 1

powołanej ustawy nieruchomość wywłaszczona lub jej część podlega zwrotowi na

rzecz poprzedniego właściciela lub jego następcy prawnego, na jego wniosek, jeżeli

stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Przepis ten nie

precyzował, kiedy nieruchomość była zbędna na cel określony w decyzji

o wywłaszczeniu. Nastąpiło to dopiero w art. 137 ust. 1 ustawy z dnia 21.08.1997 r.

o gospodarce nieruchomościami, obowiązującej od 1.01.1998 r. Według tego

przepisu decydują alternatywnie dwie okoliczności. Po pierwsze, jeżeli pomimo

upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie

rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu. Po drugie, jeżeli pomimo upływu

10 lat od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, cel ten nie został

zrealizowany. Nie ma oczywiście podstaw prawnych, aby obecnie dokonywać

wykładni art. 69 ustawy z 1985 r. przy zastosowaniu treści art. 137 ust. 1 u.g.n.,

czy to w drodze analogii, czy to odpowiedniego stosowania. Przepis art. 69 ust. 1

ustawy w 1985 r. był przedmiotem licznych orzeczeń Sądu Najwyższego

i Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których na tle konkretnych stanów

faktycznych wskazywano bardziej ogólne bądź szczegółowe kryteria przydatne dla

oceny zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia określony w decyzji

o wywłaszczeniu. Generalnie biorąc zbędność na cele określone w decyzji

o wywłaszczeniu oceniano przez pryzmat sposobu korzystania z wywłaszczonej

nieruchomości. Za decydujące kryterium tej oceny przyjmowano posiadanie przez

władającego gruntem ważnej decyzji o lokalizacji inwestycji. W związku z oceną

zbędności pojawiło się także pytanie o możliwe odstępstwa od inwestycji, której

realizację uzasadniało wywłaszczenie danej nieruchomości lub jej części. Problem

ten miał duże znaczenie w kontekście możliwości zwrotu części wywłaszczonej

nieruchomości, jeżeli ta część stała się zbędna na cele określone w decyzji

12

o wywłaszczeniu. W ówczesnej judykaturze wyraźnie opowiedziano się za

dopuszczalnością odstępstwa pod warunkiem, że nie są to zmiany jakościowe.

Najbardziej znamiennym przykładem może być uchwała składu 7 sędziów SN

z dnia 27.01.1988 r. III AZP 11/87 (OSNCP 1988 nr 11, poz. 149, w której

stwierdzono, że przez zmianę celu należy rozumieć jakościową zmianę lokalizacji

inwestycji wymienionej w decyzji wywłaszczeniowej i konkretyzującej cel

wywłaszczenia, a nie tylko modyfikację lokalizacji inwestycji mieszczącą się w celu

uzasadniającym wywłaszczenie lub w celu bardzo zbliżonym, czyli modyfikacji nie

zmieniającej charakteru celu wywłaszczenia. Przykładowo o jakościowej zmianie

nie sposób mówić w sytuacji gdy nieruchomość wywłaszczona została w celu

budowy osiedli, a nastąpiło jej użycie na budowę urządzeń infrastruktury osiedla

(wyrok NSA z dnia 3.11.1987 IV SA 372/87, ONSA 1987, nr 2, poz. 76). Podobnie

należy ocenić budowę szpitala zamiast zamierzonego ośrodka zdrowia.

Ten kierunek orzecznictwa zachował aktualność, szczególnie wówczas, gdy chodzi

o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości. Gdyby bowiem o zbędności orzekać

wyłącznie przez pryzmat zakresu inwestycji określonego w decyzji o wywłaszczeniu

czy w decyzji lokalizacji inwestycji, wówczas jakakolwiek nowa inwestycja o nieco

odmiennym charakterze na nieruchomości wywłaszczonej byłaby wykluczona.

To ograniczałoby często prawidłowe zagospodarowanie terenu. Zbędność należy

więc ocenić przez pryzmat charakteru inwestycji, z powodu której doszło do

wywłaszczenia i charakteru inwestycji, która ma być zrealizowana lub została

zrealizowania miast zamierzonej lub też obok niej.

Odnosząc te uwagi do okoliczności sprawy stwierdzić należy że decyzja

o wywłaszczeniu nieruchomości z dnia 29.05.1971 r. objęła kilkadziesiąt

działek, w tym sporną działkę powodów, przy czym cel wywłaszczenia został

określony bardzo ogólnie „budowa II etapu Miasteczka Studenckiego” zgodnie

z decyzją o lokalizacji szczegółowej 36/69. Zgodnie z tą decyzją miało nastąpić

zagospodarowanie terenu wg załączonej koncepcji zagospodarowania terenu,

którą graficznie przedstawia tzw. mapa sytuacyjno-wysokościowa. Z tych

dokumentów wynika, że budowa miała obejmować dwa hotele asystenckie,

stołówkę, klub, pracownię – kreślarnię, przychodnię zdrowia, terenowe

urządzenia sportowe oraz parkingi i miejsca postojowe. Ustalono bezspornie, że

13

z planowanych obiektów nie zrealizowano pracowni – kreślarni, stołówki i klubu,

resztę obiektów pobudowano. Ustalono też, że na spornej działce nie miały być

wzniesione obiekty kubaturowe, lecz terenowe urządzenia sportowe i zieleń.

Zamiast tego wykonano ciągi piesze, parkingi i tereny zielone. To stwierdzono

podczas oględzin nieruchomości w toku postępowania administracyjnego

dokonanych 17.01.1996 r. do czego odwołano się w wyroku NSA z dnia

12.05.1997 r. W tym orzeczeniu przyjęto, że cel wywłaszczenia nie został

zrealizowany na działce powodów, bowiem nie wybudowano terenowych

urządzeń sportowych. Nie kwestionując tego ustalenia, nie sposób zgodzić się

z wysnutymi wnioskami. Przecież nie można pominąć faktu, że przedmiotem

wywłaszczenia było kilkadziesiąt nieruchomości, a cel wywłaszczenia jaka

budowa II etapu „Miasteczka Studenckiego” został zarówno w decyzji

o wywłaszczeniu, jak i w decyzji lokalizacji szczegółowej określony do

wszystkich nieruchomości i co ważniejsze został zrealizowany. Jeżeli wg tzw.

mapy wysokościowej na spornej działce miały być pobudowane terenowe

urządzenia sportowe i zieleń a powstały ciągi komunikacyjne, miejsca postojowe

i zieleń, to przecież w obu przypadkach chodzi o infrastrukturę podstawowej

inwestycji, która jako miasteczko studenckie została zrealizowana. Infrastruktura

w tej, czy innej postaci jest funkcjonalnie związana z inwestycja podstawową.

Jeśli więc zbędność nieruchomości na cel wywłaszczenia ocenić przez pryzmat

charakteru inwestycji zamierzonej i zrealizowanej, to nie sposób uznać tej

zbędności wówczas, gdy na spornej działce zaplanowano infrastrukturę, która

została zrealizowana z tym jedynie, iż zmiana elementów infrastruktury w postaci

terenowych urządzeń sportowych wybudowano ciągi komunikacyjne i miejsca

postojowe, przy zachowaniu zieleni. Nie jest to zmiana jakościowa celu

wywłaszczenia.

Z tych względów skargi kasacyjne podlegały oddaleniu (art. 3984

k.p.c.).

14

jc