V CSK 431/06

Wyrok z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06

1. Osadzenie skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności w

przeludnionej celi, w której nie oddzielono urządzeń sanitarnych od reszty

pomieszczenia i nie zapewniono wszystkim skazanym osobnego miejsca do

spania, może stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i

prawa do intymności oraz uzasadniać odpowiedzialność Skarbu Państwa na

podstawie art. 24 i 448 k.c.

2. Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały

obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych,

spoczywa na pozwanym (art. 6 w związku z art. 24 k.c.).

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Grzegorz Misiurek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Adama D. przeciwko Skarbowi

Państwa – Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej w W. o zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 lutego 2007 r. skargi

kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 5 kwietnia

2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia o zadośćuczynienie

za naruszenie dóbr osobistych w związku z warunkami odbywania kary

pozbawienia wolności oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym

zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz oddalił

skargę kasacyjną w pozostałej części i nie obciążył powoda kosztami postępowania

kasacyjnego w tym zakresie.

Uzasadnienie

Powód wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Okręgowego

Inspektoratu Służby Więziennej we Wrocławiu zadośćuczynienia w kwocie 150 000

zł i renty po 2000 zł miesięcznie za utratę zdrowia, niewłaściwe leczenie oraz

poniżające i nieludzkie traktowanie w zakładach karnych, w których przebywał w

przeludnionych celach, w których na jednego osadzonego przypadała powierzchnia

poniżej 3 m2

, nie wszyscy mieli łóżka, a miejsce gdzie znajdowały się sanitariaty nie

było oddzielone od reszty pomieszczenia. (...)

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił

powództwo, a Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2006 r. –

oddalił apelację powoda. Sądy ustaliły m.in., że powód od maja 2000 r. przebywał

kolejno w Areszcie Śledczym w J.G., Ś. i K., a następnie w Zakładzie Karnym nr 1

w W. i w K. Osadzony był w celach wieloosobowych, w których przeludnienie

wynosiło około 115%, a w Zakładzie Karnym w W. – w okresie jego pobytu – około

119-130%. W czasie przerwy w odbywaniu kary, powód w dniu 5 lutego 2002 r.

doznał wieloodłamowego złamania kości piętowej lewej oraz złamania kości

promieniowej lewej i wyrostka rylcowatego kości łokciowej lewej. Był

hospitalizowany, a następnie leczony zachowawczo. Wobec nieuzyskania zrostu

kości piętowej zaproponowano mu leczenie operacyjne. Jeszcze przed ponownym

osadzeniem w zakładzie karnym po konsultacji z lekarzem, sam zdjął opatrunek

gipsowy ze stopy. W zakładach karnych, w których następnie przebywał, był

prawidłowo konsultowany i leczony, nie skorzystał z proponowanego zabiegu

operacyjnego ani z zabiegów rehabilitacyjnych. Także po upadku w celi, w czasie

którego doznał urazu stopy, przeprowadzone leczenie było prawidłowe.

Występujący u powoda 15-procentowy trwały uszczerbek na zdrowiu związany jest

z przebytym złamaniem kości piętowej i nie pozostaje w związku z pobytem ani

leczeniem w zakładach karnych.

Na podstawie tych ustaleń Sądy obu instancji uznały, że powód nie wykazał,

by leczenie zastosowane wobec niego w zakładach karnych było nieprawidłowe.

Nie wykazał też, że zachodzi związek przyczynowy pomiędzy jego obecnym

stanem zdrowia a postępowaniem strony pozwanej, uzasadniający zasądzenie

odszkodowania, zadośćuczynienia lub renty z tytułu uszczerbku na zdrowiu.

Co do żądania zasądzenia zadośćuczynienia w związku z przebywaniem w

przeludnionych celach Sądy obu instancji uznały przede wszystkim, że powód nie

udowodnił, iż przebywał w celach, w których było zbyt wielu osadzonych, a z

przyznanego przez stronę pozwaną faktu występowania przeludnienia w zakładach

karnych nie można wywieść ustalenia, że także cele, w których przebywał powód,

były przeludnione. Ponadto Sądy obu instancji uznały, że powód nie wykazał, by

pomiędzy przeludnieniem w celach, a jego stanem zdrowia i występującym

uszczerbkiem zachodził związek przyczynowy. Sąd Apelacyjny wskazał, że

poszkodowanemu przysługuje zadośćuczynienie jedynie w wypadkach wyraźnie

unormowanych w ustawie (art. 444, 445 i 448 k.c.), przy czym na powodzie

spoczywał ciężar dowodu zaistnienia zdarzeń, które mogłyby uzasadniać

przyznanie zadośćuczynienia.

Rozważając roszczenie powoda oparte na art. 24 i 448 k.c., Sąd Apelacyjny

stwierdził, że powód nie wskazał, iż zostało naruszone jego określone dobro

osobiste i nie wykazał, że warunki panujące w celach były niezgodne z

unormowaniami art. 248 § 2 k.k.w. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 26 sierpnia 2002 r. w sprawie trybu postępowania organów w wypadku, gdy

liczba osadzonych w zakładzie karnym lub areszcie śledczym przekroczyła w skali

kraju pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 152, poz. 1497). Tym samym nie

udowodnił, że działania pozwanego były działaniami bezprawnymi. Sąd Apelacyjny

stwierdził także, że panujący w zakładach karnych dyskomfort jest elementem

odbywania kary pozbawienia wolności, z którym powód powinien się liczyć

popełniając przestępstwo, a istniejące przeludnienie w celach w sposób jaskrawy

nie wykracza poza granice, które mogłyby stanowić o naruszeniu godności powoda.

Wskazał również, że wobec dochodzenia w sprawie jednej "globalnej" sumy

zadośćuczynienia z dwóch różnych tytułów, niemożliwe było jej kwotowe

rozdzielenie w razie ewentualnego uwzględnienia powództwa.

W skardze kasacyjnej, obejmującej rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w

całości i opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda zarzucił naruszenie art.

23 i 24 k.c. w związku z art. 110 § 2 k.k.w., art. 3 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 grudnia 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61,

poz. 284 ze zm. – dalej: "e.k.p.c.") oraz art. 448 k.c. przez ich niezastosowanie do

roszczenia powoda o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych. Zarzucił

także naruszenie art. 385 w związku z art. 386 § 4 i art. 378 § 1 k.p.c. przez

nieuwzględnienie apelacji powoda oraz nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez

Sąd pierwszej instancji art. 379 pkt 5 k.p.c., prowadzącego do nieważności

postępowania w wyniku pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw wskutek

przeprowadzenia postępowania dowodowego bez udziału pełnomocnika oraz

naruszenie art. 214 k.p.c. przez nieodroczenie rozprawy w dniach 15 kwietnia 2005

r. i 24 sierpnia 2005 r., nieuwzględnienie zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej

instancji art. 227 § 1 w związku z art. 233 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie

zgłoszonych dowodów z zeznań świadków oraz dowodu z opinii biegłych lekarzy

chirurga i neurologa, naruszenie art. 316 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w wyniku

nieuwzględnienia zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów

prawa przez oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym w wyniku

pominięcia zeznań powoda, a także naruszenie art. 228 k.p.c. w związku z art. 6

k.c. wskutek uznania, że fakt przeludnienia w zakładach karnych wymagał

udowodnienia przez powoda. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku

Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(...) Skuteczne są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa materialnego, odnoszących się do roszczenia powoda opartego

na art. 24 w związku z art. 448 k.c. Nie ulega wątpliwości, wbrew odmiennej ocenie

Sądu Apelacyjnego, że powód już w pozwie w dostatecznie wyraźny sposób

wskazał podstawę faktyczną roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu „poniżającego i

nieludzkiego” traktowania w zakładach karnych, w których został osadzony w

celach niespełniających wymogu zapewnienia powierzchni 3 m2

na osobę oraz przy

braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia przeznaczonej do

spania, odpoczynku i spożywania posiłków oraz braku łóżek dla wszystkich

osadzonych. Wielokrotnie też podnosił, że warunki te naruszały jego godność.

Wskazane zatem zostało zarówno naruszone dobro osobiste, jak i sposób jego

naruszenia oraz okoliczności w jakich do tego doszło. Obowiązkiem Sądu było

rozpoznanie tego roszczenia na podstawie art. 24 i 448 k.c., a nieprecyzyjne

określenie kwoty dochodzonego zadośćuczynienia nie stało temu na przeszkodzie.

Zgodnie z art. 30 Konstytucji, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka

jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona stanowi obowiązek władz

publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne

przede wszystkim wszędzie tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium,

realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do

większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań

ochronnych i celu zastosowanego środka represji.

Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary

pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymogów nowożytnego

państwa prawa, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Stanowi

o tym wprost art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu

praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz.

167 i 169), głoszący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w

sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Także

art. 3 e.k.p.c., stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu

lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, wprowadza obowiązek władzy publicznej

zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych

warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności

ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust.1 Konwencji nakaz poszanowania

życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób

osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich

warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności

nie doznają istotnego uszczerbku. Odpowiednikami powyższych norm prawa

międzynarodowego są art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji wprowadzające

wskazane zasady na grunt prawa polskiego.

Europejski Trybunał Praw Człowieka, rozpoznając sprawy dotyczące

warunków odbywania kary pozbawienia wolności, uznał za obowiązek państwa

dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych

w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem

normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności

(wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r., skarga 8224/78, i z dnia 12 stycznia 1995 r., skarga

21915/93). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać

więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary

pozbawienia wolności, Trybunał uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego

Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m2

, przypadającą na

osadzonego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006 r. (skarga nr

73786/01). W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001 r. (skarga nr 28524/95) stwierdził,

że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą,

brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z

biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniane

jako upokarzające oraz poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie

art. 3 e.k.p.c. W orzeczeniu z dnia 6 marca 2001 r. ( skarga nr 40907/98) uznał, że

sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach

sanitarnych, z niewystarczającą liczbą łóżek i brakiem odpowiednich ćwiczeń

fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty

odszkodowania.

Należy zatem stwierdzić, że odbywanie kary pozbawienia wolności w

przeludnionych celach, z nieoddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym, z

niewystarczającą liczbą łóżek i nieodpowiednią wentylacją, może stanowić przejaw

poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób

pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie

zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w związku z art. 448 k.c. jako

naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności.

Takich warunków nie można uznać za uzasadniony i normalny element kary

pozbawienia wolności, co wynika także z art. 110 § 2 k.k.w., w którym

ustawodawca, dostosowując przepisy dotyczące wykonania kary pozbawienia

wolności do norm prawa europejskiego, zawarł wymogi dotyczące warunków

bytowych w celach mieszkalnych i wskazał, że powierzchnia przypadająca na

skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m2

, cele muszą być wyposażone w

odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i

odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza oraz odpowiednią

temperaturę i oświetlenie. Tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach

określonych w art. 248 k.k.w. i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w

tym przepisie oraz w przewidzianych w nim przepisach wykonawczych, może dojść

do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m2

,

jednakże jedynie na czas określony. Musi to być czas ściśle określony i nie

nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady.

Artykuł 24 k.c., stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr

osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje

domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobistego, co

powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast

na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem.

Sąd Apelacyjny pominął tę zasadę przerzucając na powoda ciężar dowodu

bezprawności działania pozwanego, tymczasem na powodzie spoczywał jedynie

ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach

przeludnienia, w celach, w których na skazanego przypadało mniej niż 3 m2

, przy

nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, bez oddzielenia toalety od

reszty celi.

Za dowolne należy uznać stanowisko Sądów obu instancji, że powód

okoliczności tych nie udowodnił. Przede wszystkim trzeba wskazać, że pozwany

zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i w pozostałych pismach procesowych nie

zaprzeczył twierdzeniom pozwu w tym przedmiocie, lecz stwierdził jedynie, że

uczynił wszystko, by zapewnić powodowi odpowiednie warunki odbywania kary.

Zgodnie z art. 229 i art. 230 k.p.c., mogło to stanowić podstawę do uznania, że

wskazane fakty nie wymagają dowodu, natomiast z powszechnie znanego faktu

stałego i znacznego w ostatnich latach przeludnienia zakładów karnych,

wynikającego także z pism zakładów karnych, w których przebywał powód, należało

na podstawie art. 231 k.p.c., za pomocą domniemań faktycznych, wyprowadzić

wniosek, że także powód odbywał karę pozbawienia wolności w przeludnionych

celach. Niezależnie od tego, z pisma Zakładu Karnego w K. z dnia 19 września

2005 r. wynika wprost, że przebywając w tym zakładzie powód odbywał karę w

pięciu celach pięcioosobowych, w których czasowo przebywało do 7 osób, oraz w

celach sześcioosobowych, w których przebywało do 8 osób.

Fakt, że zakłady karne nie prowadzą odpowiedniej ewidencji i nie potrafią

udzielić ścisłej informacji, w jakim czasie i przy jakim przekroczeniu dopuszczalnej

liczby osadzonych odbywał karę powód, nie może wywoływać dla niego

negatywnych skutków procesowych i materialnoprawnych, jak bowiem stwierdził

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 marca 1971 r., II PR 453/70 (nie publ.), w

orzecznictwie Sądu Najwyższego można uznać za ukształtowany pogląd, że ilekroć

jedna ze stron swoim postępowaniem spowoduje uniemożliwienie lub znaczne

utrudnienie wykazania okoliczności przeciwnikowi, na którym spoczywał ciężar ich

udowodnienia, tylekroć na tę stronę przechodzi ciężar dowodu co do tego, iż

okoliczności takie nie zachodziły.

Niewątpliwym naruszeniem art. 6 k.c. w związku z art. 24 k.c. jest stanowisko

Sądu Apelacyjnego, że obowiązkiem powoda było udowodnienie naruszenia jego

dóbr osobistych przez pozwanego oraz tego, że warunki w jakich odbywał karę

pozbawienia wolności były niezgodne z art. 248 § 2 k.k.w. i przepisami

rozporządzeń wykonawczych. Jak wskazano, pozwanego obciąża obowiązek

udowodnienia, że działał zgodnie z prawem i nie naruszył dobra osobistego

powoda. Podkreślił to również Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzeczeniach

wydanych na gruncie art. 3 e.k.p.c., wskazując, że to na państwie spoczywa ciężar

wykazania, iż doznane przez osadzonego w zakładzie karnym cierpienia i urazy nie

zostały spowodowane postępowaniem władz (wyrok z dnia 4 grudnia 1995 r. w

sprawie nr 42/1994/289/591 oraz decyzja z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie

Olszewski przeciwko Polsce).

Reasumując należy uznać, że osadzenie skazanego odbywającego karę

pozbawienia wolności w przeludnionych celach, przy braku oddzielenia urządzeń

sanitarnych od reszty pomieszczenia i niezapewnienu wszystkim skazanym

osobnego miejsca do spania może stanowić naruszenie dóbr osobistych w postaci

godności oraz prawa do intymności i rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa na

podstawie art. 24 i 448 k.c. Ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym

odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych

powoda spoczywa na stronie pozwanej (art. 6 w związku z art. 24 k.c.)

Po ustaleniu podstaw odpowiedzialności do Sądu należy ocena, czy zakres i

stopień naruszenia dóbr osobistych uzasadniają przyznanie zadośćuczynienia

pieniężnego i w jakiej wysokości, przy zachowaniu zasady, że przyznana ochrona

powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszonego dobra osobistego

oraz stopnia i zakresu naruszenia.

Ze względu na to, że skuteczne okazały się kasacyjne zarzuty naruszenia art.

24 i 448 k.c. oraz art. 6 w związku z art. 24 k.c., a także art. 3 e.k.p.c., Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w części

dotyczącej roszczenia o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych w

związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności i w tym zakresie

przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.