V CSK 445/06

Sygn. akt V CSK 445/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa P. M. - L. G., G. S. - Spółki

Jawnej w Ł. przeciwko Spółce Węglowej Spółce Akcyjnej w J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 lipca 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa wnosiła o zasądzenie kwoty 126 951,32 zł. z odsetkami

i kosztami procesu wskazując, że stanowi ona należność z tytułu odsetek za

nieterminowe płacenie przez stronę pozwaną należności za sprzedane jej towary.

Podniosła, że wprawdzie w umowie zawartej z pozwaną zrzekła się prawa

naliczania odsetek za nieterminowe płatności należności, ale w świetle zarówno art.

481 § 1 k.c., który ma charakter bezwzględnie obowiązujący, jak i art. 2 ustawy

z dnia 6 września 2001 r. o terminach zapłaty w obrocie gospodarczym (Dz. U. Nr

129, poz. 1443) zrzeczenie to było nieważne.

Strona pozwana wnosząc o oddalenie powództwa podniosła, że zrzeczenie

się przez stronę powodową odsetek było skuteczne bowiem art. 481 § 1 k.c. ma

charakter normy dyspozytywnej, a art. 2 wskazanej wyżej ustawy nie ma w sprawie

zastosowania skoro strony w umowie określiły termin płatności nie przekraczający

30 dni. Podniosła także zarzut przedawnienia części roszczenia.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 16 lutego 2006 r. zasądził od strony

pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 124 601,52 zł. z ustawowymi

odsetkami od dnia 8 listopada 2005 r., a w pozostałej części w zakresie kwoty

2 349,80zł. powództwo oddalił i rozstrzygnął o kosztach procesu.

W sprawie bezsporne było, że strona powodowa jest tzw. małym

przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo

działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.), a strona pozwana nie

posiada takiego statusu oraz że strony zawarły w dniu 28 czerwca 2002 r. umowę,

na mocy której strona powodowa zobowiązała się sprzedać stronie pozwanej

określone towary. W paragrafie 4 ust.1 umowy strony określiły termin płatności

należności za dostarczone towary na 30 dni od daty dostarczenia kupującemu

faktury, w ustępie 2 strona powodowa oświadczyła, że spełnia wymogi małego

przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy z 19 listopada 1999 r.- Prawo działalności

gospodarczej, a w ustępie 3 zrzekła się prawa naliczania odsetek za zwłokę

w zapłacie należności wynikających z umowy.

3

Strona pozwana nie płaciła ceny za dostarczone towary w terminie określonym w

umowie i dochodzona kwota stanowi należność z tytułu odsetek.

Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie nie ma zastosowania art. 2 ustawy z dnia

6 września 2001 r. o terminach zapłaty w obrocie gospodarczym, bowiem strony

określiły w umowie termin płatności nie dłuższy niż 30 dni, jednak strona powodowa

nie mogła zrzec się należności z tytułu odsetek gdyż art. 481 § 1 k.c. ma charakter

normy bezwzględnie obowiązującej wobec czego oświadczenie powódki

o zrzeczeniu się odsetek jest w świetle art. 58 k.c. nieważne. Dlatego Sąd

Okręgowy uwzględnił w znacznej części powództwo, oddalając je jedynie

w zakresie, w jakim uznał za uzasadniony zarzut przedawnienia.

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4 lipca

2006 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo w całości rozstrzygając także

o kosztach procesu.

Sąd drugiej instancji uznał, że art. 481 § 1 k.c. ma charakter normy

dyspozytywnej, a zatem uprawniony może zrzec się przysługujących mu odsetek

zarówno już należnych jaki i przyszłych. Z tych względów zrzeczenie się przez

stronę powodową w umowie stron prawa naliczania odsetek za zwłokę było

skuteczne. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wprawdzie strona powodowa jest małym

przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy Prawo działalności gospodarczej a pozwana

dużym przedsiębiorstwem, które ma znaczne możliwości dyktowania warunków

umownych, ale nie może to prowadzić automatycznie do wniosku, że umowne

wyłączenie prawa żądania odsetek jest sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego, tym bardziej, że strony nie zaoferowały żadnego materiału

dowodowego, który świadczyłby o nadużywaniu przez pozwaną dominującej

pozycji przy zawieraniu umowy będącej przedmiotem sporu.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej strona

powodowa zarzuciła naruszenie art. 3531

k.c. oraz art. 481 § 1 k.c. przez błędną

wykładnię i w wyniku tego uznanie, że art. 481 § 1 k.c. nie ma charakteru

bezwzględnie obowiązującego oraz naruszenie art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 2

ust. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o terminach zapłaty w obrocie

gospodarczym przez niezastosowania tych przepisów do roszczenia powódki.

4

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji strony

pozwanej ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia w każdym wypadku wniosku strony powodowej o zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony jest pierwszy zarzut kasacyjny. Wprawdzie charakter normy

art. 481 § 1 k.c. budzi kontrowersje w doktrynie, jednak Sąd Najwyższy

w wyrokach z dnia 2 października 1969 r. II CR 508/69 (OSPiKA z 1971 r., nr 5,

poz. 88) oraz z dnia 22 listopada 2006 r. V CSK 299/06 (jeszcze nie publ.) uznał

przepis ten za normę względnie obowiązującą i stanowisko to należy podzielić.

Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy w drugim z powołanych wyroków, przepisy

kodeksu cywilnego mają w zasadzie charakter dyspozytywny, a jeżeli są

przepisami bezwzględnie obowiązującymi, z reguły wynika to z ich treści. Treść art.

481 § 1 k.c. nie wskazuje na taki charakter tego przepisu. Nie można też uznać, że

zakaz zrzekania się przez wierzyciela uprawnienia do żądania odsetek za

opóźnienie wynika z charakteru tego uprawnienia. Art. 481 § 1 k.c., w imię ochrony

interesów wierzyciela świadczenia pieniężnego, przyznaje mu, niezależnie od woli

stron wyrażonej w umowie, uprawnienie do żądania ustawowych odsetek za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego przez dłużnika, jednak

skorzystanie z tego uprawnienia zależy wyłącznie od woli wierzyciela. W przepisie

tym nie ma bowiem żadnych postanowień, które uzasadniałyby wniosek, że wola ta

została w jakikolwiek sposób ograniczona. Wierzyciel ma prawo żądania odsetek,

a nie obowiązek ich żądania. Zrzeczenie się tego uprawnienia może być niekiedy

dla niego korzystne, nie pozbawia go też możliwości żądania naprawienia szkody

na podstawie art. 481 § 3 k.c. W normalnych sytuacjach równości stron stosunku

zobowiązaniowego zrzeczenie się przez wierzyciela świadczenia pieniężnego

prawa żądania odsetek nie może być z reguły uznane za sprzeczne z celem czy

charakterem tego roszczenia albo stosunku zobowiązaniowego, czy też za

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jak słusznie wskazał Sąd

Najwyższy w omawianym wyroku, dla przyjęcia takiej wykładni art. 481 § 1 k.c. nie

bez znaczenia jest także to, że w szczególny sposób chroni on interesy tylko

wierzyciela świadczenia pieniężnego podczas gdy ustawodawca nie przewidział

5

podobnej ochrony dla roszczeń wierzyciela świadczenia niepieniężnego, która jest

zależna wyłącznie od woli stron umowy wyrażonej przez zastrzeżenie w niej kar

umownych za niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia pieniężnego.

Zgodzić się też należy ze stanowiskiem Sądu Najwyższego zajętym w tym

wyroku, że o względnym charakterze normy art. 481 § 1 k.c. świadczy także

szczególna regulacja przewidziana w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r.

o terminach zapłaty w obrocie gospodarczym, a obecnie w art. 9 ustawy z dnia

12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz. U. Nr 139,

poz. 1323 ze zm.), która byłaby zbędna, gdyby art. 481 § 1 k.c. miał charakter

bezwzględnie obowiązujący.

W omawianym wyroku Sąd Najwyższy nie zajmował się wykładnią

i zakresem zastosowania art. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o terminach

zapłaty w obrocie gospodarczym ani art. 5 i art. 9 obecnie obowiązującej ustawy

z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, które

nie był przedmiotem zarzutów kasacyjnych w rozpoznawanej wówczas sprawie.

Obowiązujące w chwili zawierania umowy stron z dnia 28 czerwca 2002 r.

przepisy ustawy z dnia 6 września 2001 r. o terminach zapłaty w obrocie

gospodarczym miały zastosowanie do umów, których przedmiotem było odpłatne

dostarczanie towarów lub świadczenie usług przez małego przedsiębiorcę

w rozumieniu ustawy z dnia 19 listopada 1999 r.- Prawo działalności gospodarczej

na rzecz przedsiębiorcy nieposiadającego takiego statusu. Wobec bezspornego

statusu obu stron tej umowy odpowiadającego powyższym kryteriom oraz

przedmiotu umowy, przepisy tej ustawy miały do niej zastosowanie, jak słusznie

przyjęły Sądy obu instancji. Zgodnie z art. 2 ust.1 ustawy (którego odpowiednikiem

jest art.5 obecnie obowiązującej w tym przedmiocie ustawy z dnia 12 czerwca

2003 r.) – jeżeli strony w umowie przewidziały termin zapłaty dłuższy niż 30 dni,

wierzyciel może żądać odsetek ustawowych za okres począwszy od 31 dnia po

spełnieniu swego świadczenia niepieniężnego i doręczeniu dłużnikowi faktury lub

rachunku - do dnia zapłaty, ale nie dłuższy niż do dnia wymagalności świadczenia

pieniężnego. Natomiast ustęp 2 tego przepisu (którego odpowiednikiem jest art. 9

6

ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r.) stanowi, że nie można przez czynność prawną

wyłączyć lub ograniczyć roszczenia, o którym mowa w ust.1.

Przy wykładni powyższych przepisów nie można pominąć, że stanowiły one

realizację dyrektywy nr 2000/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Europy

z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach

w umowach handlowych (Dz. Urz. 2000, L 200, s. 35), której celem było między

innymi przeciwdziałanie negatywnym praktykom silnych ekonomicznie

przedsiębiorstw, które wykorzystując własną pozycję na rynku, wymuszały na

słabszych kontrahentach sprzedaż i dostawę towarów z odroczonym nieraz

znacznie terminem płatności, co stanowiło dla nich dogodny sposób finansowania

własnej działalności kosztem małych przedsiębiorców, którzy ponosili negatywne

konsekwencje gospodarcze takich praktyk, łącznie z koniecznością rezygnacji

z działalności gospodarczej. Omawiane przepisy miały na celu ochronę małych

firm przed wymuszaniem na nich przez ich dominujących kontrahentów takich

postanowień umownych, które przyznawałyby nieuzasadnione korzyści finansowe

firmom silnym kosztem słabszych.

Przepisy art. 2 omawianej ustawy były przepisami szczególnymi w stosunku

do art. 481 § 1 k.c. Ustęp pierwszy przyznawał wierzycielowi świadczenia

pieniężnego roszczenie o odsetki w sytuacji, w której nie miałby on takiego

roszczenia na podstawie art. 481 § 1 k.c. Przyznawał mu bowiem roszczenie

o odsetki także za okres, w którym, zgodnie z umową, nie doszło jeszcze do

opóźnienia świadczenia, gdyż nie nadszedł jeszcze określony w umowie termin

płatności. Uznając za dopuszczalny jedynie termin płatności nieprzekraczający

30 dni, przyznał wskazanym w nim wierzycielom roszczenie o odsetki już od

31 dnia po wykonaniu przez nich zobowiązania niepieniężnego i doręczeniu

dłużnikowi faktury także wtedy, gdy umowa przewidywała termin płatności dłuższy

niż 30 dni. Jednocześnie w ustępie drugim omawianego przepisu ustawodawca

zakazał takich postanowień umownych, które wyłączałyby lub ograniczały

możliwość żądania przez małych przedsiębiorców odsetek poczynając od 31 dnia

po wykonaniu ich zobowiązania i doręczeniu kontrahentowi faktury.

7

Przepis ten zakazywał zatem każdego takiego postanowienia umowy, które

ograniczało lub wyłączało możliwość dochodzenia przez małego przedsiębiorcę

odsetek poczynając od 31 dnia od wykonania zobowiązania niepieniężnego

i doręczenia faktury kontrahentowi, a nie tylko takiego postanowienia umowy, które

przedłużało termin płatności ponad 30 dni. Miał on więc zastosowanie nie tylko do

umów określających termin płatności powyżej 30 dni, ale także do umów, w których

strony w jakikolwiek sposób ograniczyły lub wyłączyły możliwość dochodzenia

odsetek przez małego przedsiębiorcę od 31 dnia po doręczeniu faktury i wykonaniu

zobowiązania. Wynika to wprost zarówno z celu ustawy jak i brzmienia obu

omawianych przepisów oraz argumentu a minori ad maius – skoro bowiem

ustawodawca w celu ochrony małych przedsiębiorców przed narzucaniem im

niekorzystnych terminów płatności przez silniejszych kontrahentów zakazał takich

postanowień umownych, które przedłużając terminy płatności ponad 30 dni

pozbawiają małych przedsiębiorców odsetek od 31 dnia po wykonaniu umowy

i doręczeniu faktury, to tym bardziej zakazał takich postanowień umowy, które

w ogóle pozbawiają tych przedsiębiorców prawa żądania odsetek. Dopuszczenie

możliwości zawarcia w umowie ustalającej 30-stodniowy termin płatności

postanowienia o zrzeczeniu się w ogóle odsetek przez małego przedsiębiorcę

pozwalałoby na obchodzenie omawianego przepisu ustawy niwecząc całkowicie jej

cel. Trzeba więc uznać, że art. 2 ust. 2 omawianej ustawy (podobnie jak obecnie

obowiązujący art. 9 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r.) wyłączał także możliwość

umownego zrzeczenia się przez małego przedsiębiorcę przyszłej wierzytelności

odsetkowej poczynając od 31 dnia od wykonania jego zobowiązania

niepieniężnego i doręczenia kontrahentowi faktury. Przepis ten miał charakter

bezwzględnie obowiązujący, co wynika wprost z jego brzmienia i sprzeczne z nim

postanowienia umowy są nieważne z mocy art. 58 § 1 k.c.

Przepis art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. ma zatem

zastosowanie do umowy stron z dnia 28 czerwca 2002 r., co obligowało Sąd

Apelacyjny do oceny na jego gruncie ważności zawartego w § 4 ust. 3 tej umowy

zrzeczenia się przez stronę powodową prawa naliczania odsetek za zwłokę

w zapłacie należności wynikających z umowy, tym bardziej, że strona powodowa

od początku procesu swoje roszczenie odsetkowe wywodziła z twierdzenia, że

8

zrzeczenie to było nieważne w świetle art. 2 ust. 2 ustawy. Zaniechanie takiej oceny

czyni skutecznym kasacyjny zarzut naruszenia omawianego przepisu w związku

z art. 481 § 1 k.c., co powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku

w części objętej skargą kasacyjną i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).

db