I UK 287/06

Sygn. akt I UK 287/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z odwołania P. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.

o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 maja 2006 r., sygn. akt (...),

1) uchyla zaskarżony wyrok i zmienia poprzedzający go wyrok

Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G.

z dnia 30 września 2004 r. sygn. akt (...) w ten sposób, że oddala

odwołanie P. K. od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w Z. z dnia 17 czerwca 2004 r.

2) nie obciąża wnioskodawcy kosztami postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 17 czerwca 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Z. odmówił panu P. K. prawa do emerytury na podstawie art. 46 w

związku z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162 poz. 1118 ze zm.). Powodem

takiego rozstrzygnięcia było niespełnienie przez ubezpieczonego wymogu z § 8a

pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), czyli 20 lat pracy, o której

mowa w dziale IV pkt 9 wykazu B, stanowiącego załącznik do wyżej wymienionego

rozporządzenia. Ubezpieczony przepracował 19 lat 6 m-cy i 26 dni na stanowisku

objętym wyżej wymienionym wykazem.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K., po uzyskaniu

akt osobowych wnioskodawcy z Kopalni Węgla Kamiennego "S." oraz świadectw

pracy w szczególnych warunkach, wystawionych przez tę kopalnię oraz Hutę "G."

S.A., wyrokiem z dnia 30 września 2004 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał

odwołującemu prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu wykonywania pracy w

szczególnych warunkach od dnia 10 maja 2004 r. Sąd do wyżej wymienionego

okresu pracy w szczególnych warunkach doliczył także okres pracy

ubezpieczonego, o której mowa w Dziale III poz. 4 wykazu B w wymiarze 3 lat i 5

dni. W motywach podniesiono, iż wprawdzie przepisy § 5-8 rozporządzenia,

określające wiek emerytalny dla pracowników zatrudnionych przy pracach

wymienionych w wykazie B załącznika nie zawierają podobnego uregulowania jak §

4 ust. 3, przewidujący możliwość doliczenia do okresów pracy w szczególnych

warunkach z Wykazu A, innych okresów pracy w szczególnych warunkach ale,

stosując wykładnię celowościową art. 32 ust. 1 i 4 ustawy należy, w drodze

analogii, doliczyć do prac z Działu IV poz. 8 i 9 Wykazu B inne prace z tego

Wykazu.

3

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 maja 2006 r. uznał za uzasadnioną

apelację organu rentowego w części dotyczącej braku warunku z art. 46 ust. 1 pkt 3

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., w pozostałej części ją oddalił. W ocenie Sądu

Apelacyjnego słuszne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji o potrzebie

dokonania wykładni celowościowej omawianych przepisów. Mogą być one

wzajemnie uzupełniane ale tylko w przypadku uzupełnienia pracy "lżejszej" pracą

"cięższą", a nie na odwrót, tak jak analogicznie jest to unormowane w ust. 3 § 4, z

tym że w tym przepisie jest możliwe uzupełnianie również pracami o podobnym

stopniu uciążliwości. Sąd stwierdził, że skoro w niniejszej sprawie ubezpieczony,

zgodnie z przedłożonymi świadectwami pracy pracował przez 19 lat i 26 dni jako

płuczkasz na oddziale przeróbki mechanicznej węgla (wykaz B dział IV poz. 9 pkt

14,20 wykazu, stanowiącego załącznik Nr 1 do rozporządzenia Ministra Górnictwa i

Energetyki z dnia 12 sierpnia 1983 r. w sprawie określenia stanowisk pracy w

resorcie górnictwa i energetyki na których wykonywane są prace w szczególnych

warunkach, oraz w okresie od 14 czerwca 1968 r. – 22 października 1968 r. i od 9

października 1970 r. – 15 czerwca 1971 r. na stanowiskach wymienionych w

Wykazie B, dziale I (III) poz. 4 pkt 5 na stanowisku wytapiacza (załącznik do

Zarządzenia Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego Nr 2 z dnia 30 marca

1985 r.) zatem łącznie przepracował ponad 20 lat pracy, o której mowa w § 7 i 8a

rozporządzenia.

Na powyższe rozstrzygnięcie organ rentowy wniósł skargę kasacyjną

zaskarżając opisany wyżej wyrok w części oddalającej apelację organu rentowego.

Zarzucił mu naruszenie przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, w szczególności naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 oraz art.

46 w związku z art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz § 5 - 8 Rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Celem ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych było

wprowadzenie stabilnego systemu ubezpieczeń społecznych. Reforma systemu

emerytalno-rentowego miała na celu między innymi ograniczenie zakresu

podmiotowego wcześniejszego przechodzenia na emeryturę i ujednolicenie wieku

emerytalnego. Zamiar ustawodawcy stopniowego „wygaszania” dotychczasowych

szczególnych uprawnień emerytalnych niektórych ubezpieczonych, w tym

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, znalazł swoje odzwierciedlenie w strukturze ustawy o emeryturach i

rentach. W dziale II warunki przechodzenia na emeryturę zostały zróżnicowane

według kryterium urodzenia: dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia

1948 r. (rozdział 1), dla ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r.

(rozdział 2) oraz dla niektórych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia

1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. (rozdział 3). W ostateczności ustawa

zachowała dotychczasowe zasady przechodzenia na wcześniejszą emeryturę dla

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

pracowników urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. (art. 32). Innymi słowy

ustawodawca wprowadzając generalną zasadę wyłączającą możliwości

przechodzenia na emeryturę na uprzywilejowanych zasadach dla ubezpieczonych

urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. wprowadził wyjątek od tej zasady w art. 46

ust. 1 ustawy dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed

dniem 1 stycznia 1969 r., pod warunkiem spełnienia łącznie przesłanek z art. 46

ustawy. Mając powyższe na uwadze oraz to, że przepisy z zakresu ubezpieczeń

społecznych mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących, co w

konsekwencji oznacza, że określona na podstawie przepisów ustawy z 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, instytucja „wcześniejszej emerytury” musi

podlegać ścisłej wykładni – należy uznać, że takim samym zasadom należy poddać

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, skoro na jego podstawie ustala się okresy pracy w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, które następnie w świetle

przepisów działu II ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

5

Społecznych mają decydujące znaczenie przy nabyciu prawa ubezpieczonego do

wcześniejszej emerytury. Wyżej wskazane rozporządzenie dopuszcza na zasadzie

wyjątku możliwość doliczenia do okresów pracy w szczególnych warunkach innych

okresów pracy. Taka możliwość przewidziana jest wyłącznie w przepisie § 4 ust. 3

rozporządzenia. Jednakże przepis ten dotyczy prac wymienionych w wykazie A, do

których uzupełniająco można doliczyć okresy pracy górniczej w rozumieniu

przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz okresy

zatrudnienia na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników kolejowych i ich rodzin, a także okresy pracy lub służby, o których

mowa w § 5-10. Ponadto powyższy wyjątek dotyczy przechodzenia na

wcześniejszą emeryturę dla mężczyzn w wieku 60 lat, a kobiet w wieku 55 lat. Nie

bez znaczenie jest także to, że przesłanki uzyskania prawa do wcześniejszego

świadczenia emerytalnego w stosunku do osób wykonujących prace określone w

wykazie A nie są tożsame z przesłankami jakie musiał spełnić ubezpieczony na

podstawie § 8a oraz § 7 rozporządzenia. Mający zastosowanie w niniejszej sprawie

§ 8a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. stanowi, że pracownik,

który wykonywał pracę w szczególnych warunkach, wymienioną w dziale IV wykazu

B, poz. 8 i 9, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące

warunki: osiągnął wiek emerytalny, wynoszący 50 lat dla kobiet i 55 lat dla

mężczyzn i ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 20 lat wykonywał

prace wymienione w dziale IV wykazu B, poz. 8 i 9. Jest więc oczywiste, że

wnioskodawca nie spełnił warunków wymaganych w omawianym przepisie,

ponieważ prace wymienione w dziale IV wykazu B, poz. 8 i 9 wykonywał przez 19

lat 6 miesięcy i 26 dni. Z kolei do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z

tytułu wykonywania prac w szczególnych warunkach w hutnictwie - zgodnie § 7

rozporządzenia - ubezpieczony musiałby legitymować się przynajmniej 15 letnim

okresem pracy wymienionej w dziale III wykazu B. W niniejszym stanie faktycznym

przepracował jedynie 3 lata i 5 dni. Wzajemne uzupełnienie wyżej wymienionych

okresów pracy ubezpieczonego jest niedopuszczalne. Sąd Najwyższy nie może

poprawiać ustawodawcy, dokonując wykładni przepisów prawnych contra legem,

skoro powyższe rozporządzenie, mające zastosowanie przy ustaleniu prawa do

wcześniejszej emerytury zgodnie z art. 32 ust 4 ustawy o emeryturach i rentach z

6

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie przewiduje „łączenia” okresów pracy w

szczególnych warunkach wymienionych w wykazie B. Z powyższego wynika więc,

że zaliczenie innych okresów pracy uzupełniająco do okresu pracy w szczególnych

warunkach wymienionych w wykazie B, w tym pracy wykonywanej w hutnictwie (§ 7

rozporządzenia, dział III wykazu B), nie jest możliwe. W tym stanie rzeczy trzeba

wskazać, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie był uprawniony w dowolny

sposób do łączenia różnych okresów z wykazu B. Ponadto w orzecznictwie

przyjmuje się że „przy ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury nie jest możliwe

zliczenie okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze wymienionych odrębnie w wykazie A i wykazie B, stanowiących

załączniki do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze” (tak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2002

r., II UKN 53/01 - OSNP 2003 nr 23, poz. 576). Mając powyższe na względzie nie

jest zasadne sumowanie jakichkolwiek okresów z wykazu B, skoro zgodnie z § 4

ust. 3 można uzupełniać okres pracy z wykazu A wyłącznie określonymi pracami

wskazanymi w tym przepisie, a nie dowolnymi.

Z powyższych względów na podstawie art. 39816

k.p.c. orzeczono, jak w

sentencji wyroku.

/tp/