I UK 289/06

Sygn. akt I UK 289/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z odwołania J. G.

przeciwko Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o umorzenie należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 16 maja 2006 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od Skarbu Państwa (Kasa Sądu Apelacyjnego) na

rzecz adwokat A. Z. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych

podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług

przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o

podatku od towarów i usług.

2

Uzasadnienie

Decyzją z 18 października 2005 r. wydaną z upoważnienia Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych odmówiono J. G. umorzenia należności w kwocie

19.415 zł z tytułu wypłaty świadczeń z likwidowanego funduszu alimentacyjnego.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 15

grudnia 2005 r., zmienił częściowo zaskarżoną decyzję i umorzył J. G. należności

likwidowanego funduszu alimentacyjnego w kwocie 9.707,50 zł, czyli w połowie, a

w pozostałym zakresie oddalił odwołanie.

Powołując się na art. 68 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach

rodzinnych Sąd Okręgowy stwierdził, że przepis ten nie wymienia enumeratywnie

okoliczności, które uzasadniają umorzenie należności, co oznacza, że każdy

indywidualny przypadek powinien być rozpoznawany z rozważeniem wszelkich

okoliczności istotnych dla wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Istota

zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego polegała na tym, że w razie

przejściowych kłopotów zobowiązanego, spowodowanych jego sytuacją życiową,

fundusz w jego zastępstwie wypłacał środki uprawnionemu. Takiego stanu nie

można utrzymywać w nieskończoność, tym bardziej że odwołujący się był na

bieżąco informowany o stanie swoich zaległości względem funduszu i mógł w

odpowiednim czasie podjąć kroki zmierzające do zmniejszenia długu. Jednakże,

ocena sytuacji finansowej odwołującego się prowadzi do wniosku, że nie jest on w

stanie samodzielnie spłacić całej kwoty zadłużenia. Odwołujący się odbywa

aktualnie karę pozbawienia wolności, której termin upływa 17 czerwca 2007 r., i nie

jest zatrudniony za wynagrodzeniem.

Apelację od powyższego wyroku wniósł Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 68

ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, przez przyjęcie, że

istnieją podstawy do umorzenia wnioskodawcy połowy zadłużenia wobec funduszu

alimentacyjnego, chociaż nie przedłożył on żadnych dokumentów na okoliczność

złego stanu zdrowia, a sam fakt, że przebywa w zakładzie karnym, nie jest

przesłanką do umorzenia zadłużenia.

Skarżący domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia odwołania

3

od decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Likwidatora Funduszu

Alimentacyjnego).

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 16 maja

2006 r., zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie od decyzji

z 18 października 2005 r.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28

listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.) w

szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją zdrowotną lub

rodzinną osoby, przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów, likwidator

funduszu może umorzyć, rozłożyć na raty lub odroczyć termin płatności należności

z tytułu wypłaconych świadczeń. Powołany przepis ma zastosowanie w

wyjątkowych sytuacjach, np. gdy zobowiązany do alimentów wykaże, że uiszczenie

należności nie jest możliwe z uwagi na jego przewlekłą chorobę pozbawiającą go

możliwości podjęcia pracy, albo gdy uiszczenie należności spowodowałoby zbyt

ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, choćby brak możliwości

zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Z prawidłowych ustaleń Sądu

Okręgowego wynika, że J. G. od 13 kwietnia 2005 r. odbywa karę pozbawienia

wolności, której koniec przewidywany jest na 17 czerwca 2007 r. Nie jest on

zatrudniony odpłatnie w Zakładzie Karnym z uwagi na brak pracy. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie uzasadnia

umorzenia spornych należności. Sąd zauważył, że obecnie wnioskodawca nie

ponosi kosztów swojego utrzymania. Odwołujący się ma 49 lat i po odbyciu kary (za

rok) będzie mógł podjąć zatrudnienie i spłacić zaległości. Jednocześnie Sąd

stwierdził, że chociaż z akt ZUS wynika, iż stan zdrowia wnioskodawcy wymaga

leczenia, to nie legitymuje się on orzeczeniem o niepełnosprawności lub

niezdolności do pracy, które wskazywałoby na utratę lub ograniczenie jego

zdolności do zatrudnienia. Sytuacja materialna wnioskodawcy jest z pewnością

trudna. Jednakże istotne jest, według Sądu, że celem ustawy z dnia 18 lipca 1974 r.

o funduszu alimentacyjnym była wypłata przez fundusz świadczeń przewidzianych

dla dzieci i innych osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu

braku możliwości wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego

oraz zwiększenie odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji.

4

Podkreślenia wymaga również okoliczność, że zadłużenie odwołującego się

powstało na skutek wieloletniego niewywiązywania się przez niego z obowiązku

alimentacyjnego wobec dzieci.

Przytoczone okoliczności wskazują, że nie można dopatrzyć się w sytuacji

życiowej wnioskodawcy występowania szczególnie uzasadnionych okoliczności w

rozumieniu art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik odwołującego

się. Skarga została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego, a

mianowicie art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach

rodzinnych, co polegało na niewłaściwym zastosowaniu normy prawnej wynikającej

z tego przepisu poprzez niedokonanie w uzasadnieniu wyroku ustaleń

wchodzących w zakres jego hipotezy, dotyczących trudnej sytuacji rodzinnej

odwołującego się, które to ustalenia warunkowały poprawne zastosowanie normy

skonkretyzowanej w art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zdaniem skarżącego za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania

przemawia istotne zagadnienie prawne powstałe na gruncie art. 68 ust. 1 ustawy z

dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, polegające na konieczności

sformułowania okoliczności, których istnienie umożliwia zastosowanie normy

prawnej wynikającej z tego przepisu, jak również udzielenia odpowiedzi na pytanie,

czy do skorzystania z instytucji przewidzianych w tym przepisie konieczne jest

wystąpienie szczególnie uzasadnionego przypadku zarówno w zakresie sytuacji

zdrowotnej, jak i rodzinnej, czy też wystarczy zaistnienie takiego przypadku w

odniesieniu tylko do jednej z wymienionych przesłanek.

Pełnomocnik odwołującego się wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o

zasądzenie na rzecz pełnomocnika zwrotu kosztów udzielenia pomocy prawnej

świadczonej z urzędu, nieopłaconych w całości ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

5

Fundusz alimentacyjny powstał w celu zapewnienia środków utrzymania

osobom uprawnionym do alimentów, które nie mogły wyegzekwować tych

świadczeń od osoby zobowiązanej do łożenia na ich utrzymanie. Zgodnie z art. 4

ust. 1 ustawy o funduszu alimentacyjnym, świadczenia funduszu przysługiwały tylko

tym osobom, na rzecz których alimenty zostały ustalone orzeczeniem sądu, a

egzekucja tych alimentów okazała się bezskuteczna całkowicie lub częściowo.

Fundusz alimentacyjny uruchamiany był wówczas, gdy dłużnik alimentacyjny nie

osiągał dochodów ani nie posiadał majątku, z którego mogłaby być prowadzona

egzekucja alimentów. Przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie

zwalniało dłużnika z jego zobowiązań. Zakład Ubezpieczeń Społecznych pokrywał

bieżące świadczenia na rzecz osób, których sytuacja nie pozwalała na oczekiwanie

na spełnienie świadczeń alimentacyjnych przez dłużnika, do czasu, gdy dłużnik stał

się wypłacalny, jednocześnie przejmując wierzytelność osób uprawnionych w

stosunku do dłużnika alimentacyjnego. Zgodnie z art. 13 i 14 ustawy, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych prowadził egzekucję przeciwko dłużnikowi aż do

pełnego pokrycia należności tego funduszu.

Z dniem 1 maja 2004 r. - po wejściu w życie ustawy z dnia 28 listopada 2003

r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie jednolity tekst: Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz.

992) – straciła moc ustawa z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym

(jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.). Z dniem wejścia w życie

ustawy o świadczeniach rodzinnych zlikwidowany został fundusz alimentacyjny, a

świadczenia z tego funduszu zostały zastąpione innego rodzaju świadczeniami. Na

skutek likwidacji funduszu jego likwidatorowi przypadło egzekwowanie zaległych

należności, przy czym art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zezwala

likwidatorowi, w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z sytuacją

zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja

alimentów, na umorzenie należności likwidowanego funduszu z tytułu świadczeń

wypłaconych z funduszu. Do skorzystania z instytucji umorzenia należności

likwidowanego funduszu alimentacyjnego nie jest konieczne równoczesne

(kumulatywne) wystąpienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie – zarówno

w zakresie sytuacji zdrowotnej, jak i rodzinnej zobowiązanego dłużnika.

Wystarczające jest istnienie którejkolwiek z tych okoliczności - albo szczególnej

6

sytuacji zdrowotnej, albo szczególnej sytuacji rodzinnej osoby, przeciwko której

prowadzona jest egzekucja alimentów. W skardze kasacyjnej nie kwestionuje się

ustaleń i ocen Sądu Apelacyjnego co do tego, że sytuacja zdrowotna

wnioskodawcy nie uzasadnia umorzenia zaległych należności alimentacyjnych

wypłaconych przez fundusz alimentacyjny. Skarżący powołuje się natomiast na

swoją trudną sytuację rodzinną.

Zdaniem pełnomocnika skarżącego, naruszenie art. 68 ust. 1 ustawy o

świadczeniach rodzinnych polegało na niewłaściwym zastosowaniu wynikającej z

tego przepisu normy prawnej przez niedokonanie ustaleń co do wchodzących w

zakres jego hipotezy przesłanek, dotyczących trudnej sytuacji rodzinnej

odwołującego się, które to ustalenia warunkowały poprawne zastosowanie tego

przepisu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik wnioskodawcy podniósł,

że Sąd Apelacyjny nie dokonał żadnych ustaleń dotyczących trudnej sytuacji

rodzinnej odwołującego się, poprzestając na ustaleniach odnoszących się do stanu

jego zdrowia, podczas gdy w hipotezie art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach

rodzinnych okoliczności dotyczące trudnej sytuacji zdrowotnej lub rodzinnej

sformułowane są alternatywnie, co sprawia, że wystarczy powstanie po stronie

odwołującego się jednej z przesłanek o charakterze szczególnym: rodzinnej lub

zdrowotnej. Skarżący zarzucił, że Sąd Apelacyjny, po dokonaniu ustaleń co do

sytuacji zdrowotnej i możliwości zarobkowania odwołującego się, odmówił

zastosowania art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie czyniąc ustaleń

co do jego trudnej sytuacji rodzinnej. Jednocześnie skarżący podniósł, że wraz z

wnioskiem o umorzenie należności alimentacyjnych, jak również w trakcie

postępowania sądowego, złożył dokumentację dotyczącą jego sytuacji rodzinnej, a

mianowicie stanu zdrowia jego matki, wysokości jej renty, posiadanego przez nią

majątku, konieczności opieki nad nią.

Przytoczone powyżej zarzuty, sformułowane przez pełnomocnika

skarżącego są bezzasadne. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że

dokumentacja dotycząca stanu zdrowia matki wnioskodawcy nie została – jak

twierdzi skarżący – złożona wraz z wnioskiem o umorzenie należności

alimentacyjnych albo w trakcie postępowania sądowego (przy odwołaniu lub

później). Wnioskodawca odpowiednie dokumenty dotyczące stanu zdrowia swojej

7

matki złożył bowiem do akt sprawy dopiero po wydaniu wyroku przez Sąd drugiej

instancji, jako załączniki do pisma z 29 maja 2006 r., nazwanego „odwołaniem”.

Wcześniej odwołujący się powoływał się w swoich pismach na okoliczności

związane z chorobą swojej matki oraz koniecznością opieki nad nią, jednakże

poprzestawał w tym zakresie jedynie na twierdzeniach. Tymczasem, samo

twierdzenie strony nie jest dowodem, a twierdzenie dotyczące istotnej dla

rozstrzygnięcia sprawy okoliczności (art. 227 k.p.c.) powinno być udowodnione

przez stronę to twierdzenie zgłaszającą (art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.).

Przedłożenie dokumentów dotyczących stanu zdrowia i sytuacji materialnej matki

wnioskodawcy już po wydaniu wyroku przez Sąd drugiej instancji jest pozbawione

znaczenia procesowego, gdyż zgodnie z art. 217 § 1 k.p.c. – mającym

zastosowanie także przed sądem apelacyjnym - strona może przytaczać

okoliczności faktyczne i dowody na uzasadnienie swych wniosków lub dla odparcia

wniosków i twierdzeń strony przeciwnej tylko do zamknięcia rozprawy, a nie po

wydaniu prawomocnego wyroku.

Argumenty podnoszone w skardze kasacyjnej nie mogą zostać uznane za

uzasadnione również z uwagi na treść przepisów Kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego regulujących obowiązek alimentacyjny. Z art. 133 § 1 k.r.o. wynika

bowiem, że rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem

dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Obowiązek

alimentacyjny mieści się w katalogu obowiązków troszczenia się o fizyczny i

duchowy rozwój dziecka nałożonych na rodziców w art. 96 k.r.o. Kodeks rodzinny i

opiekuńczy w licznych przepisach statuuje zasadę równej stopy życiowej rodziców i

dzieci (por. art. 87 i 91 k.r.o.). Trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców (a

taka była niewątpliwie sytuacja wnioskodawcy w rozpoznawanej sprawie -

pozbawionego wolności, przebywającego w zakładzie karnym i nieosiągającego

żadnych dochodów, czy to z pracy zarobkowej, czy to z emerytury lub renty) nie

zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci. Rodzice obowiązani są

dzielić się z dziećmi nawet bardzo szczupłymi dochodami (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 24 marca 2000 r., I CKN 1538/99, niepubl.). Jeśli natomiast chodzi

o obowiązek alimentacyjny w stosunku do innych osób niż dziecko, które nie jest

jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (np. obowiązek alimentacyjny w

8

stosunku do wstępnych, w tym rodziców), to przesłanką jego powstania jest

pozostawanie uprawnionego „w niedostatku” (por. art. 133 § 2 k.r.o.). Niewątpliwie

obowiązek alimentacyjny względem dzieci wyprzedza obowiązek alimentacyjny

względem rodziców.

Ze skargi kasacyjnej wynika, że odwołujący się jako szczególną okoliczność,

która miałaby uzasadniać umorzenie należności likwidowanego funduszu z tytułu

wypłaconych przez fundusz świadczeń, podaje swoją trudną sytuację rodzinną

wnikającą ze stanu zdrowia jego matki, wysokości jej emerytury i konieczności

sprawowania nad nią opieki. Wnioskodawca powołuje się zatem – pośrednio - na

ciążący na nim obowiązek alimentacyjny względem matki. Jednocześnie jednak

odwołujący się pomija okoliczność, że konieczność spłaty jego zadłużenia w

funduszu alimentacyjnym jest konsekwencją wieloletniego niewywiązywania się

przez niego z obowiązku alimentacyjnego względem dzieci, które nie były w stanie

utrzymać się samodzielnie. W takiej sytuacji ciążącemu na wnioskodawcy

obowiązkowi alimentacyjnemu wobec dzieci (przejętemu przez fundusz

alimentacyjny) nie może być przeciwstawiany obowiązek alimentacyjny

wnioskodawcy wobec matki. Obowiązek alimentacyjny wobec wstępnego (jeżeli

nawet pozostawałby w niedostatku) nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej

niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci.

Ponadto należy zwrócić uwagę, że wnioskodawca, powołując się na

okoliczności uzasadniające jego trudną sytuację rodzinną, tj. konieczność

realizowania obowiązku alimentacyjnego względem matki, nie wykazuje

jednocześnie, aby się z tego obowiązku wywiązywał. Odwołujący się nie twierdzi

bowiem, aby - wykonując ten obowiązek - dostarczał matce środki pieniężne,

pomagał jej finansowo w utrzymaniu się bądź finansował jej leczenie. O pomocy

polegającej na świadczeniach w naturze nie można natomiast mówić, skoro

wnioskodawca przebywa w zakładzie karnym, odbywając karę pozbawienia

wolności.

Jako trafny należało ocenić pogląd Sądu Apelacyjnego, który uznał, że sam

fakt odbywania przez wnioskodawcę kary pozbawienia wolności nie uzasadnia

umorzenia należności wobec funduszu alimentacyjnego. Brak dochodu w takiej

sytuacji jest następstwem przyczyn leżących po stronie dłużnika i przez niego

9

zawinionych. Odbywanie przez wnioskodawcę kary pozbawienia wolności jest

skutkiem popełnienia przez niego przestępstwa. Tego zaś rodzaju postępowanie

nie może być premiowane zwolnieniem z długu wobec funduszu alimentacyjnego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 2006 r., II UK 77/06, niepubl.).

Trafnie również Sąd Apelacyjny wskazał, że wnioskodawca po odbyciu kary będzie

mógł podjąć zatrudnienie (jego stan zdrowia na to pozwala) i spłacić zaległości.

Z powyższych rozważań wynika, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały

okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada

2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zatem zarzut naruszenia tego przepisu okazał

się pozbawiony podstaw.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako nieuzasadnioną.