V CSK 459/06

Sygn. akt V CSK 459/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa A.B.

przeciwko P. S.A. oraz A. w K.

z udziałem interwenienta ubocznego T. S.A.

o zapłatę i rentę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 maja 2006 r., sygn. akt [...],

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej oddalenia

apelacji o odszkodowanie z tytułu znacznego

pogorszenia sytuacji życiowej powoda i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania;

2. w pozostałym zakresie skargę kasacyjną oddala;

2

3. pozostawia Sądowi Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

3

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 23 maja 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powoda A.B. od wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 25 lutego 2005 r.

zapadłego w sprawie przeciwko P. S.A. i A. w K., przy udziale interwenienta

ubocznego T. S.A., którym częściowo uwzględniono roszczenia powoda.

Powód domagał się zasądzenia na jego rzecz od obu pozwanych kwoty

600.000 zł tytułem odszkodowania oraz renty w wysokości 400 zł miesięcznie za

szkody, jakie poniósł w wyniku śmierci syna. Syn powoda, D.B. zginął w dniu 16

lutego 2001 r. podczas Rajdu Zimowego, który

obserwował (został potrącony przez kierowcę rajdowego uczestniczącego

w wyścigu, który wpadł w poślizg i wypadł z trasy, ubezpieczonego od

odpowiedzialności cywilnej w pozwanym P. S.A.).

Sąd Okręgowy w Ś. zasądził od P. S.A. na rzecz powoda kwotę

35.485 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 8 maja 2005 r. oddalając dalej idące

żądania. Powództwo przeciwko A. w K. zostało w całości

oddalone. Oddalenie powództwa w stosunku do pozwanego A. Sąd

uznał za uzasadnione poczynionymi ustaleniami, zgodnie z którymi trasa rajdu

została należycie zabezpieczona, pozwany ten dopełnił wszystkich obowiązków

wynikających z obowiązujących przepisów, a śledztwo prowadzone w sprawie

niewłaściwego zabezpieczenia odcinka specjalnego Zimowego Rajdu

przez organizatora oraz narażenie widzów na bezpośrednie

niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu zostało

umorzone przez Prokuraturę Rejonową w B. wobec nie popełnienia czynu.

Zasądzając odszkodowanie na rzecz powoda od pozwanego P. S.A. Sąd

oparł się na ustaleniach następujących: Powód poza zmarłym synem ma jeszcze

dwoje dorosłych dzieci. Najbardziej był związany z synem D., najmłodszym,

którego sam wychowywał po śmierci żony. W chwili wypadku syn był studentem

pierwszego roku Uniwersytetu, mieszkał z ojcem pozostając na jego utrzymaniu.

Powód wiązał z synem duże nadzieje. W tym czasie powód pracował jako dyrektor

K., po śmierci syna wykonywał jeszcze pracę zawodową do końca 2001 r., a

4

następnie, w wieku 66 lat przeszedł na emeryturę. W toku procesu powód twierdził,

że gdyby nie śmierć syna mógłby pracować jeszcze trzy lata zarabiając ok. 6.000 zł

miesięcznie, natomiast jego emerytura wynosi 2.500 zł. W związku ze śmiercią

syna powód poniósł wydatki związane z pogrzebem, tzn.: koszt pomnika - 32.000

zł, trumna - 2.500 zł, wykupienie miejsca - 450 zł, stypa dla ok. 60 osób - 2.300 zł,

odzież do trumny dla syna, kwiaty i wiązanki - 1.200 zł, udział księży w pogrzebie -

1.000 zł, transport zwłok - 400 zł oraz zakup tuj na żywopłot przy grobie - 1.000 zł.

Powód zwrócił się do pozwanego P. S.A. w dniu 19 listopada 2001 r.

z żądaniem zapłaty odszkodowania, nie sprecyzował jednak jego wysokości,

a także nie udostępnił dokumentacji, o którą strona pozwana zwróciła się do niego.

Sąd Okręgowy uznał, że podstawę prawną żądań powoda stanowi art. 446

§ 1 i 3 k.c. i że jego roszczenia zasługują na uwzględnienie w następującej części:

Co do kosztów pogrzebu art. 446 § 1 k.c. nie precyzuje, w jakim zakresie

koszty te podlegają zwrotowi, jednak przyjmuje się, że obejmują wydatki

bezpośrednio związane z pogrzebem, takie jak przewóz zwłok, nabycie trumny,

zakup miejsca na cmentarzu, postawienie nagrobka, wydatki na wieńce, kwiaty

i odzież żałobną oraz stypę, w granicach przeciętnych kosztów odpowiadających

zwyczajom panującym w środowisku, do którego zmarły należał. Poza przeciętne

granice wykracza, zdaniem Sądu, postawienie nagrobka za kwotę 32.000 zł. Jako

przeciętny koszt postawienia nagrobka przyjęto kwotę 6.000 zł i w tym zakresie

żądanie powoda zostało uwzględnione. Co do pozostałych kosztów pogrzebu Sąd

uznał je za uzasadnione i zasądził je.

Co do odszkodowania z tytułu znacznego pogorszenia sytuacji życiowej

powoda w związku ze śmiercią syna (art. 446 § 3 k.c.), to w okolicznościach sprawy

Sąd pierwszej instancji za adekwatną uznał kwotę 20.000 zł podnosząc, że śmierć

syna była dla powoda tragedią, przygnębiła go i spowodowała załamanie

psychiczne, a także utratę chęci do dalszego życia i kontynuowania pracy

zawodowej. Dalej idące żądania zostały uznane za wygórowane, a w zakresie

żądania zwrotu kosztów utrzymania, wykształcenia i wychowania syna za

pozbawione podstaw prawnych. Oddalenie żądania zasądzenia renty na podstawie

art. 446 § 2 k.c. Sąd uznał za niezasadne, gdyż w chwili śmierci to D.B. jako

5

student pozostawał na wyłącznym utrzymaniu ojca. Sąd wskazał także, z jakich

powodów odsetki zasądzone zostały od dnia 8 maja 2004 r., a nie od 16 lutego

2001 r.

Apelacja powoda została oddalona, gdyż Sąd Apelacyjny uznał ustalenia

oraz ich ocenę dokonaną przez Sąd pierwszej instancji za prawidłowe. Sąd drugiej

instancji rozszerzył jedynie argumentację prawną wskazując, że jeśli chodzi

o koszty nagrobka, które podlegają zwrotowi, to zwrot taki następuje w granicach

kosztów przeciętnych, nawet jeżeli koszty rzeczywiście poniesione były wyższe

z uwagi np. na materiał, wystrój nagrobka, indywidualne upodobania osoby

wystawiającej nagrobek. Wydatki poniesione przez powoda przekraczają granice

dopuszczalnej kompensacji, jakiej mógł on oczekiwać w świetle przyjętej wykładni

art. 446 § 1 k.c. Pozwany P. jest zobowiązany do sfinansowania nagrobka dla syna

powoda w granicach przeciętnych, a określając te koszty na kwotę 6.000 zł Sąd

Okręgowy nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów.

Sąd Apelacyjny podzielił w pełni stanowisko, że powód nie jest uprawniony do

renty określonej w art. 446 § 2 k.c., gdyż nie zostały spełnione przesłanki w tym

przepisie przewidziane.

Za odpowiednie uznał Sąd drugiej instancji odszkodowanie zasądzone na

podstawie art. 446 § 3 k.c. Podniósł, że odszkodowanie to ma nie tylko łagodzić ból

i cierpienie psychiczne wywołane śmiercią osoby bliskiej, gdyż przysługuje w razie

znacznego pogorszenia się sytuacji życiowej takiej osoby. Ma służyć

przystosowaniu się najbliższych członków rodziny zmarłego do zmienionych

warunków życiowych, a nie uwzględniać utratę wszystkich możliwych korzyści,

jakie poszkodowany mógłby uzyskać w przyszłości, gdyby osoba bliska

pozostawała przy życiu. Funkcją odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. jest łagodzenie

wyraźnie i głęboko niepomyślnych skutków ekonomicznych wynikłych ze śmierci

poszkodowanego pogarszających sytuację jego bliskich. Odszkodowanie to nie

może natomiast służyć polepszeniu sytuacji bliskich zmarłego w porównaniu z tą,

która istniała przed jego śmiercią. Powód był związany emocjonalnie z dorosłym

synem, jego śmierć była niewątpliwie wielką tragedią życiową dla powoda jako ojca,

wywołała uczucie pustki i osamotnienia. Stosowną kwotą, która ma na celu

6

złagodzenie negatywnych uczuć i zrekompensować powodowi znaczne

pogorszenie sytuacji życiowej jest kwota 20.000 zł.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na obu podstawach. W ramach

naruszenia prawa materialnego skarżący wskazuje naruszenie art. 446 k.c.

(wszystkich jego paragrafów), a w ramach naruszenia przepisów postępowania -

„w szczególności" art. 233 § 1 w związku z art. 382, art. 391 § 1 i art. 232 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawy skargi kasacyjnej nie mogą stanowić

zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów. Tymczasem zarzuty

sformułowane przez skarżącego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

jednoznacznie wskazują, że w tym zakresie skarga kasacyjna oparta została na

podstawie wykluczonej powołanym przepisem. Z tego względu zarzuty te nie mogą

w ogóle zostać poddane ocenie przez Sąd Najwyższy. Stan faktyczny ustalony

w sprawie oraz jego ocena prawna są zatem podstawą dokonywanej przez Sąd

Najwyższy analizy zarzutów sformułowanych w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej.

Nie znajduje uzasadnienia zarzut błędnej wykładni art. 446 § 1 k.c.

Wprawdzie rzeczywiście z treści tego przepisu nie wynika w sposób jednoznaczny

ograniczenie zakresu zwrotu kosztów pogrzebu, w tym kosztów wystawienia

nagrobka, jednak powszechnie przyjmuje się, zarówno w orzecznictwie, jak

i w doktrynie, że koszty te podlegają zwrotowi w ograniczonym zakresie. Granice

obowiązku wyznaczają zwyczaje przyjęte w danym środowisku. Pojęcie „zwyczaje

przyjęte w danym środowisku" należy rozumieć jako zwykle ponoszone wśród

określonego kręgu podmiotów koszty związane z pochowaniem zmarłego

(nabycie trumny, przewóz zwłok, koszty samej ceremonii pogrzebowej, kwiaty

i wieńce, stypa, a później także wystawienie nagrobka). Ustalając zwyczaje panujące

w danym środowisku należy kierować się kryteriami obiektywnymi, oczywiście

odniesionymi do pewnego kręgu podmiotów. Nie można utożsamiać określenia

„zwyczaje przyjęte w danym środowisku" z kosztami poniesionymi przez konkretną

osobę w konkretnym przypadku. Oznacza to, że, ograniczając dalsze rozważania

jedynie do kosztów wystawienia nagrobka, należy podzielić stanowisko

7

zaprezentowane przez Sądy obu instancji, że koszty te podlegają zwrotowi

w granicach przeciętnych, a więc takich, jakie zwykle są ponoszone w danym

środowisku. Jak już wskazano, stanowisko takie można uznać za utrwalone

w orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 stycznia 1982 r., II CR

556/81, LEX nr 8388; z dnia 8 sierpnia 1973 r., l CR 554/73, LEX nr 7289; z dnia 24

listopada 1972 r., l CR 509/72, LEX 7185). Wprawdzie Sąd

Najwyższy wypowiadał się w tej kwestii stosunkowo dawno, jednak orzeczenia

zachowały aktualność.

Niezasadny jest, i to w sposób oczywisty, zarzut naruszenia art. 446 § 2 k.c.

Z treści tego przepisu jednoznacznie wynika, że roszczenie o rentę powstaje dla

osoby, w stosunku do której poszkodowany w chwili swojej śmierci był zobowiązany z

ustawy do uiszczania świadczeń alimentacyjnych oraz dla osoby bliskiej, której zmarły

dobrowolnie i stale dostarczał środki utrzymania, a w konkretnych okolicznościach

zasądzenie renty uzasadniają zasady współżycia społecznego. Powód nie należy do

żadnej z tych grup. Na zmarłym synu nie ciążył obowiązek alimentacyjny w stosunku

do ojca; przeciwnie - to ojciec (powód) był zobowiązany do łożenia na utrzymanie

syna, który studiował. Okoliczność, że zgodnie z ustawą obowiązek alimentacyjny

obciąża krewnych w linii prostej (art. 128 k.r.o.) nie oznacza, iż sam fakt należenia do

ustawowego kręgu uprawnionych (i zobowiązanych) do alimentacji jest równoznaczny

ze spełnieniem przesłanki wynikającej z art. 446 § 2 k.c. W sposób oczywiście trafny

Sądy orzekające przyjęły, że w chwili śmierci D.B. nie ciążył na nim obowiązek

alimentacyjny w stosunku do ojca. Podnoszony w skardze kasacyjnej argument

wywodzony z faktu, że roszczenia osób wymienionych w art. 446 § 2 k.c. mają

charakter odszkodowawczy, pozostaje bez znaczenia dla oceny

zapadłego rozstrzygnięcia.

Trafny natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 446 § 3 k.c. Po początkowych

wahaniach utrwaliło się zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie, stanowisko, że pod

pojęciem znacznego pogorszenia sytuacji życiowej należy rozumieć nie tylko

pogorszenie się sytuacji materialnej osoby bliskiej zmarłego poszkodowanego, ale

także pogorszenie się sytuacji takiej osoby w zakresie pozaekonomicznym. Trafnie

podkreślił Sąd Apelacyjny w swoim uzasadnieniu, że stosowne odszkodowanie z art.

446 § 3 k.c. ma na celu pokrycie strat materialnych trudno uchwytnych, trudnych lub

8

niemożliwych do precyzyjnego wyliczenia. Sąd ten pominął jednak okoliczność, że

w ramach „stosownego odszkodowania" mieści się także zrekompensowanie

uszczerbków o charakterze niemajątkowym (krzywdy), chociażby w postaci utraty

osoby, na której pomoc i wsparcie mógłby liczyć powód w późniejszym czasie, kiedy

tej pomocy i wsparcia będzie najbardziej potrzebował. Fakt, że powód poza zmarłym

synem ma jeszcze dwoje dzieci nie jest oczywiście bez znaczenia, jednak, jak

ustalono w toku postępowania, to z synem D. był najbardziej związany emocjonalnie i

z nim wiązał wiele nadziei. Te okoliczności nie zostały uwzględnione przy ustalaniu

wysokości należnego odszkodowania, które należy uznać za zbyt niskie. Z tego

względu niezbędna jest ponowna analiza występujących w sprawie okoliczności

i ustalenie wysokości należnego powodowi „stosownego odszkodowania".

Na marginesie należy jedynie zauważyć, że określona przez powoda kwota 600.000 zł

w okolicznościach sprawy musi być uznana za zbyt wygórowaną. Ustalenie kwoty

odpowiedniej należy jednak do Sądu Apelacyjnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się treścią

art. 39815

§ 1 k.p.c.